پێش باسی بابەتەکە ، سێ خاڵی سەرەکی :
یەکەم : ئەم بابەتە هیچ سودێکی نیە تەنها سەرقاڵکردنە و هیچی تر .
دووەم : هیچ ئایاتێک یان فەرمودەیەکی دروست ئاماـەیان بەم بابەتە نەداوە ، ئەوەش هەیە هەڵبەستراوە و دروستکراوە .
سێهەم : زۆر گەڕام لەسەر ئەو لێدوانەی ئیمام وخەتیبی تاران کە وەتوبێتی زمانی دۆزەخیان کوردیە ، بەڵام هیچ سەرچاوەیەک بڵاوی نەکردۆتوە یەگەری هەیە دروست کراو بێت .
پرسیار_دەکرێ : ئایا زمانی عەرەبی زمانی ئەهلی بەهەشتە؟.ئەی ئایا زمانی دۆزەخێکان چی یە ؟
وەڵام : لە قورئاندا و نە لە سوننەتی صحیحدا – ئەوەندەی ئێمە بزانین – باسی ئەو زمانە نەکراوە کە خەڵکی بەهەشت قسەی پێدەکەن، ئەوەی لەم بابەتەدا باسکراوە فەرموودەیەکە کە صەحیح نییە لە پێغەمبەرمانەوە د .خ بێت و هەندێک گوفتاری زانایان .
الطبرانی لە کتێبی (الأوسط) و (الحکیم) و (البيهەقی) لە (شعب الایمان) و ئەوانی تردا لە (ابن عەباس) گێڕاوەتەوە، خوا لێی ڕازی بێت، کە فەرموویەتی: پێغەمبەری خوا، درودی خوای گەورە لەسەر بێت ، فەرموویەتی: (عەرەبتان خۆش بوێت لەبەر سێ هۆکار، چونکە من عەرەبم، قورئان عەرەبییە، قسەی ئەهلی بەهەشتیش عەرەبییە).
ئەم فەرموودەیە لەلایەن ئیبن الجوزیەوە بە هەڵبەستراو واتا (موضوع ) حوکم دراوە، وە ئیمام زەهەبی دەڵێت: پێم وایە فەرموودەکە هەڵبەستراوە، وە ئەلبانی لە (السلسلة الضعيفة ( (ژمارە ١٦٠)دا فەرموویەتی: هەڵبەستراوە.و دروستکراوە .
الطبرانی لە (الأوسط) لە ئەبو هورەیرە فەرموویەتی خوا لێی ڕازی بێت، : پێغەمبەری خوا دردو و سڵاوی خوای لەسەر بێت، فەرموویەتی: (من عەرەبم، و قورئان عەرەبییە، زمانی ئەهلی بەهەشتیش عەرەبییە).
ئەلبانی لە کتێبی (السلسلة الضعيفة )ی ژمارە ١٦١: فەرموویەتی هەڵبەستراوە .
کە هیچ بەڵگەیەکی دروست نییە کە ئەو زمانە دەس نیشان بدات کە خەڵکی بەهەشت قسەی پێدەکەن، هەر بۆیەش دەبێت ئەم بابەتە بێدەنگ بکرێت و قووڵ نەبێتەوە تێیدا و زانستەکەی و ڕاستێکەی بداتە دەست خودای مەزن؛ وە سەرقاڵبوون بە دەرئەنجامەکانی کارێکی بێ سوودە.
لە شێخ الئیسلام ابن تەیمیە ڕەحمەتی خوای لێ بێت ئەم پرسیارەی لێکرا:
لە وەڵامدا وتی: نازانرێت لەو کاتەدا خەڵک بە چ زمانێک قسە دەکەن، یان بە چ زمانێک گوێیان لە قسەکانی خودا دەبێت ، چونکە خودای گەورە لە هیچ کام لەوانە ئاگاداری نەکردینەوە، نە پێغەمبەریش و درودی خوای لەسەر بێت.
ڕاست نییە کە زمانی فارسی زمانی ئاگری دۆزەخ بێت، نە زمانی عەرەبی زمانی ئەهلی بەختەوەری ئەبەدییە و نازانین لەو بارەیەوە لە نێو هاوەڵان، خوا لێیان ڕازی بێت .
بەڵکو هەموویان خۆی لێ دوور خستەوە چونکە قسەکردن لەسەر شتێکی وەها زیادەیە، هەندێک کەس دەیانگوت: بە عەرەبی قسە دەکەن، هەندێکی تریش دەیانگوت: جگە لە خەڵکی دۆزەخ، چونکە بە فارسی وەڵام دەدەنەوە، و ئەوە زمانی ئەوانە لە دۆزەخدا. هەندێکی تریش دەیانگوت: بە زمانی سریانی قسە دەکەن چونکە زمانی ئادەمە و لەوێشەوە زمانەکان لقیان کردووە. هەندێکی تر وتیان: جگە لە خەڵکی بەهەشت، چونکە بە عەرەبی قسە دەکەن.
هەموو ئەم قسانە هیچ بەڵگەیەکیان بۆ خاوەنەکانیان نییە، نە بە شێوەی عەقڵ (العقل) و نە بە گواستنەوە ( منقول )، بەڵکو بانگەشەیەکی بێ بەڵگەن، خودا .
وەرگیراوە لە مەجمووع الفتاوا (4/299).
عيون ئەخبار الرضا ( سەلامی خوای لێ بێت ):
لە هەواڵی الشامیدا پرسیاری لە ئەمیری ئیمانداران علیە السلام کرد سەبارەت بە خراپترین دۆڵی سەر ڕووی زەوی، فەرموی :” دۆڵێکە لە یەمەن پێی دەڵێن بەرهوت وە لە دۆلەکانی دۆزەخە .
ووتی : قسەی ئەهلی بەهەشت بە عەرەبی یە، وە پرسیاری لە قسەی ئەهلی دۆزەخ کرد و فەرموویەتی: مەجوسی یە .
واتا مەبست :” فارسی یە .
دەقەکە بەزمانی عارەبی :
بحار ئەلئەنوار – العلامة امجلیسی – بەشی هەشتەم – لاپەڕە ٢٨٦ .
ڕاو بۆچونی زانایانی شیعە مەزهەب :
” ج 2 ص 147 ” 14 – عيون أخبار الرضا (ع): في خبر الشامي أنه سأل أمير المؤمنين عليه السلام عن شر واد على وجه الأرض، فقال: واد باليمن يقال له برهوت، وهو من أودية جهنم، وسأله عن كلام أهل الجنة، فقال: كلام أهل الجنة بالعربية، وسأله عن كلام أهل النار، فقال: بالمجوسية.
بحار الأنوار – العلامة المجلسي – ج ٨ – الصفحة ٢٨٦
