سەربردەی خەباتی ئاشتیخوازانەی ئەمازیغەكانی لیبیا

توێژەرێك وادەڵێت. كتێبی جوڵانەوەی (ئەمازیغی ‌و دینامیكیای ژیانی سیاسی لیبیا)، “بیلال عەبدوڵڵا” نووسیویەتی‌و “سابیر عەبدوڵڵا كەریم” كردویەتی بەكوردی، دەزگای ئایدیا لەدو توێی (86) لاپەڕەدا بڵاویكردۆتەوە. كتێبەكە تایبەتە بە باسكردنی رۆڵی ئەمازیغەكان لە قۆناغی پێش ‌و پاش شۆڕشی خەڵكی لیبیا دژ بە دەسەڵاتی “موعەممەر قەزافی”.

ئەمازیغەكان كێن؟

بەدرێژایی مێژوو؛ چەندین ناو بۆ ئەمازیغەكان بەكارهێنراوە، وەكو: بەربەر، لۆبییەكان، نۆمیدییەكان ‌و ئەفریقییەكان. لەئێستادا ناوی ئەمازیغەكان یان بەربەرەكان لەهەموو ناوەكانیتر زیاتر بەكاردەهێنرێت. ئەمازیغەكانی لیبیا دابەشبوون لەنێوان ئەمازیغەكانی چیاو كەنار دەریا لە باكوری خۆرئاواو تەواریقەكان لە ناوچەكانی خۆرئاواو باشوری لیبیا. تەواریقەكان لەنزیكی سنورەكانی دەوڵەتانی لیبیا، مالی، نەیجەر، جەزائیرو بۆركینا فاسۆ بڵاوبوونەتەوە، تاكی تەواریقی لیبیایی لەڕوی پەیوەندییەوە لە تەواریقەكانی ناو وڵاتەكانی تر نزیكترە، بە بەراورد بە پەیوەندییان لەگەڵ ئەمازیغەكانی لیبیا. هەرچی ئەمازیغەكانە بەزۆری لە ناوچەكانی باكوری خۆرئاوای لیبیا نیشتەحێبوون‌و بەسەر چەندین خێڵدا دابەشبوون، رەنگە هەر ئەوەش وایكردبێ‌ رێژەی ئەمازیغەكان بە (5% تا 10%) كۆی دانیشتوانی لیبیا دابنرێت، رێژەی (5%) باسی ئەمازیغەكانی چیا لە ناوچەی باكوری خۆرئاوا دەكات، بەڵام رێژەی (10%) ئەمازیغەكان‌و تەواریقەكانی پێكەوە كۆكردۆتەوە. بە گوێرەی سەرژمێری ساڵی (2010) ئەمازیغەكان لە لیبیا شەش ملیۆن كەس زیاترن. زۆربەی پێكهاتەكانی كۆمەڵگەی لیبیا موسڵمانن‌و شوێنكەوتەی مەزهەبی (مالیكی)ین، بەڵام ئەمازیغییەكان زۆرینەیان شوێنكەوتەی مەزهەبی ئەبازیین.

ئەمازیغ لە ئەفریقیا

“ئەمازیغەكان” تەنها لە لیبیا نین، بەڵكو لە مەغریب‌و جەزائیریش هەن. ئەمازیغەكانی جەزائیر هاوشانی عەرەبەكان بەرەنگاری كۆلۆنیالی فەڕەنسی بوونەوە، بەڵام دوای سەربەخۆیی عەرەبەكان تاكڕەوانە حوكمیان كردو سیاسەتی بەعەرەبكردنیان پیادەكرد‌و كولتوور و زمانی ئەمازیغەكانیان فەرامۆشكرد. بەو هۆیەوە جوڵانەوەی ناڕەزایەتی ئەمازیغەكان لەپێناو بەدەستهێنانەوەی مافە سیاسی‌و كولتوورییەكانیان سەریهەڵداو بۆ چەند دەیەیەك بەردەوام بوو. تاوەكو لە ساڵی (2003) دەستوری جەزائیر هەمواركرایەوە‌و ئەمازیغی بە زمانێكی فەرمی وڵات دیاریكرد. لە مەغریبیش لە مانگی تەمموزی ساڵی (2011) چەند هەمواركردنێكی دەستوری ئەنجامدراو زمانی ئەمازیغی وەكو زمانێكی فەرمی لەو وڵاتەدا ناسێنرا.لە ناوخۆی لیبیاداو لە سەردەمی قەزافیدا (1969 – 2011)، ئەمازیغیەكان بەسەر دوو بەرەدا دابەشبوون؛ خێڵە تەواریقەكان پەیوەندییان بە رژێمی قەزافیەوە هەبوو، خێڵە ئەمازیغیەكانی باكوری خۆرئاوای وڵاتەكەش لەپێناو سەندنی مافی ئەمازیغییەكان رابەرایەتی خەباتیان كرد.

جوڵانەوەی سیاسی رێكخراوی ئەمازیغەكانی “لیبیا” دەگەڕێتەوە بۆ دەیەی حەفتاكانی سەدەی رابردوو، كاتێك یەكەم كۆمەڵەیان دامەزراند، بەڵام ئەندام‌و هەوادارانی لەلایەن رژێمی قەزافیەوە راوەدونران، ژمارەیەكی زۆر لە سەركردەكانی جوڵانەوەی ئەمازیغی لەپێناو درێژەدان بە كارو چالاكی سیاسییان ژیانی خۆیان بەختكرد. قەزافی ئەمازیغەكانی بە عەرەبە دێرینەكان ناودەبرد، رێگربوو لە بەكارهێنانی زمانی ئەمازیغی‌و ئەنجامدانی چالاكیە كلتورییەكانی پێكهاتەی ئەمازیغی، لەسەر ئاستی مەزهەبیش لە سەرتاسەری لیبیادا مەزهەبی مالیكی تەنها مەزهەبی پەیڕەوكراو بوو.نووسەر دەڵێت:- رەفتارو كردەوەكانی رژێمی قەزافی بونە كۆسپێكی گەورە لەبەردەم گەشەكردنی ناسنامەی ئەمازیغی‌و پێشكەوتنیدا، بەڵام لەلایەكیترەوە ئەو داپڵۆسین‌و توندوتیژییەی ئەمازیغەكانی لیبیا لەسەر دەستی رژێمی قەزافی رووبەڕووی كرانەوە، بووە هاندەرێك بۆ لەقاڵبدانی بزاڤی داواكارییەكانی ئەمازیغ لە لیبیای هاوچەرخدا.

خەبات لە دەرەوە بۆ ناوخۆ

لە ساڵی (1995)دا كۆنگرەی ئەمازیغی جیهانی دامەزرێنرا، لە شێوەی رێكخراوێكی كۆكەرەوەی زۆرێك لە كۆمەڵگەو رێكخراوە پەیوەندیدارەكان بە كێشەی ئەمازیغی. ئەو كۆنگرە ئەمازیغیە هەوڵدەدات بۆ بەدەستووری كردنی مافەكانی پێكهاتەی ئەمازیغی لەناو ئەو دەوڵەتانەدا كە تیایاندا دەژین. رێكخراوەكە هەموو سێ‌ ساڵ جارێك كۆنگرەی گشتی خۆی دەبەستێت‌و تائێستا زیاتر لە شەش كۆنگرەی بەستوە. ئەمازیغەكانی لیبیا-ش لە (17/9/2000) لە لەندەن كۆنگرەی لیبی ئەمازیغیان دامەزراند.هەندێك چالاكوانی ئەمازیغی (ئەوانەی زیاتر لە توندڕەوەكانن)، هەوڵدەدەن بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی‌و هاوكاری ئیسرائیلی بۆ كێشەكەیان، هەروەها هەندێك چالاكوانی “ئەمازیغ” كاردەكەن بۆ فشارخستنە سەر یەكێتی ئەوروپا لەپێناو پشتیوانیكردنی كێشەكەیان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی.

قۆناغی شۆڕش ‌و خۆسەلماندن

لەكاتی بەرپابونی شۆڕشی خەڵكی “لیبیا” دژ بە رژێمی قەزافی (شوبات تا ئۆكتۆبەری 2011)، ئەمازیغەكان لەدژی هێزەكانی قەزافی بەشداری شەڕەكانیان كرد، بەتایبەتی لە خۆرئاوای وڵاتەكەدا‌و هەندێك لە شارە ئەمازیغییەكانیان كۆنترۆڵكرد، پاشان دەستیانكرد بە ئەنجامدانی كۆمەڵێك چالاكی سیاسی‌و ناڕەزایی دەربڕینی ئاشتیانە، بەمەبەستی چەسپاندنی هەبوونی ئەمازیغی لەناو ژینگەی سیاسی نوێی لیبیادا. لە دەرەنجامی هەوڵەكانیاندا، ئەنجومەنی نیشتمانی ئینتیقالی “لیبیا” لە (3/ئاب/2011) لە راگەیەنراوێكی دەستووریدا بڕیاریدا لە سەرجەم بەڵگەنامەو یاسا كارپێكراوەكاندا ناوی ئەمازیغ بەكاربهێرێت. بەو پێیەی كەمینەیەكی جیاوازن لە تەواوی لیبییەكانی تر. هەروەها توانیان پۆستی سەرۆكی كۆنگرەی نیشتمانی لیبیا وەربگرن. بەڵام نووسەر دەڵێت “ئەمازیغییەكانی لیبیا هەموویان لایەنگری خواست‌و داواكارییەكانی ئەم جوڵانەوەیە نین، بەڵكو بەشێك لە ئەمازیغەكان گوتاری ئایدۆلۆژی چالاكانی ئەمازیغی رەتدەكەنەوەو پەسەندی ناكەن”.

نووسەر هۆكاری یەكنەبوونی ئەمازیغەكان دەگێڕێتەوە بۆ ئەوەی لە ماوەی فەرماڕەوایەتی قەزافیدا هەندێك لەو سیاسییانەی بە رەچەڵەك ئەمازیغین دەستیان هەبووە لە سیاسەتەكانی بەعەرەبكردن‌و سڕینەوەی ناسنامەی (ئەمازیغی لە لیبیا). سەرباری ئەوەش ئەمازیغەكان بەردەوامن لە هەوڵەكانیان بۆ یەكخستنی ریزەكانیان، یەكێك لەو بەندانەی لەناو یەكێك لە بەڵگەنامەكانی ئەمازیغدا هاتوە، دەڵێت: “هەر كارێك ئاسایش‌و ئارامی ئەمازیغیەك لە لیبیا بكاتە ئامانج، بە كارێكی دوژمنكارانە لەدژی هەموو ئەمازیغ دادەنرێت، بۆیە لەلایەن ئەمازیغەكانەوە بە هەموو رێگەیەك وەڵامدەدرێتەوە”.داواكاری سەرەكی ئەمازیغەكانی لیبیا جگەلە پۆستی سیاسی‌و حكومی‌و داننان بە زمانەكەیان وەكو زمانێكی فەرمی، بریتیە لە هەبونی پشكیان لە هەمو دروشم‌و سیمبوڵەكانی سەروەری دەوڵەتی لیبیا، وەك: زانست، سرودی نیشتمانی، دراو، بەڵگەنامەكانی سەلماندنی ناسنامە، پول، پرۆگرامەكانی خوێندن‌و راگەیاندن. هەروەها رێگەبدرێت بە پەیڕەوكردنی مەزهەبی ئیبازی لەڕوی یاسایی، فەتوادان، سروتی ئایینی، زانستی‌و میدیاییەوە.

دوای تەواوبونی شۆڕش، بۆ بەڕێوەبردنی شارەكان ئەنجومەنی خۆجێی دروستكرا، لەو شارانەی ئاخاوتن تێیاندا بە زمانی ئەمازیغیە، ئەمازیغەكان سەلماندییان كە خاوەنی وزەو تواناو رێكخستنێكی گەورەن لەنێوان خۆیاندا، یەكێك لە كارە دیارەكانی ئەو ئەنجومەنانە راگەیاندنی رۆژی رێككەوتی سەری ساڵی “ئەمازیغی” ‌و دیاریكردنیەتی وەك پشووی فەرمی لەو شارانە بەبێ‌ گەڕانەوە بۆ بڕیاری حكومەتی ناوەندی، جگەلەوەش خوێندنی زمانی “ئەمازیغی” لە چوارچێوەی پرۆگرامەكانی خوێندن، یان دانانی زمانی “ئەمازیغی” وەك زمانی فەڕمی لەو دۆسیەو مامەڵە حكومییانەدا كە ئەنجومەنە حۆجێییەكان ئەنجامیان دەدەن.لە قۆناغەكانی دواتریشدا لە هەمبەر جێبەجێنەكردنی خواستەكانیاندا، چالاكوانانی ئەمازیغ هەڕەشەی داخستن‌و رێگرتن لە هاتنی هەموو سەرچاوە ئابورییەكانی ناو سنوری ئەو ناوچانەیان كرد كە بە زمانی “ئەمازیغی” قسە دەكەن، وەك خۆراك‌و بیرە نەوتییەكان‌و دەروازە سنورییەكان، جگەلە گواستنەوەو دانانی هەموو داهاتەكەی لەناو گەنجینەی هەرێمەكەدا. هەرچەندە تائێستا پەیڕەوی ئاشتیخوازانە بەسەر جوڵانەوەی ئەمازیغیدا زاڵە، بەڵام نووسەر دەڵێت “لەكاتی بەدەنگەوەنەهاتن‌و وەڵامنەدانەوەی خواست‌و داواكارییەكانیان یان لە حاڵەتی گەڕانەوە بۆ بەكارهێنانی سیاسەتی توندوتیژی‌و داپڵۆسین لە بەرگێكی تازەدا، پەنابردن بۆ بەكارهێنانی توندوتیژی لەلای ئەمازیغەكانەوە بژاردەیەكی بەرجەستەكراوە.

پەیوەندی پەكەكە و ئەمازیغ

بۆ بەشداریكردنی لە كۆنگرەی جیهانی “ئەمازیغ” لە تەرابلوسی پایتەختی لیبیا، لە شوباتی (2013) پارتی كرێكارانی كوردستان بانگهێشتكرا. سەرەڕای ئەو نمونەیە، بەڵام نووسەر پێیوایە ئەمازیغەكان لە هەموو فاكتەرەكانی تر كەمتر پەنا دەبەنە بەر بەكارهێنانی فاكتەری چەك، چونكە چەك لە بەرژەوەندی خۆیان نایبینن.

لەكۆتاییدا نوسەر دەڵێت: پێشبینی دەكرێت لە كاتی گەشەكردنی رەوتی داواكردنی مافی ئۆتۆنۆمی‌و لە حاڵەتی پێداگریكردنیان لەسەر چڕكردنەوەی ستراتیژی داخستنی دامودەزگاكانی نەوت‌و غازو دەروازە سنورییەكان، ئەمازیغەكان بە شێوەیەكی زیاتر پەنا ببنە بەر بەكارهێنانی چەك لە بەرامبەر دەسەڵاتی ناوەندی، بەو هەنگاوەش بەشێوەیەكی راستەوخۆ كاردەكەن بۆ دانانی داهاتەكان لەناو گەنجینەی شارە ئەمازیغنشینەكاندا.