سزای تاوان بە مەبەستی ڕێگەگرتنە لە تەشەنەسەندن و تەمێی ئەنجامدەرەكەی، پەندێكیشە بۆ كەس و لایەنەكانی دیكە، چونكە ئامانجی چارەسەری هەڵسوكەوتی كەسی تاوانكاریشی لە پشتە. یاساش چەندین بەرپرسیارێتی خستۆتە ئەستۆی ئەو رۆژنامەنووس و دامودەزگایانەی كە یاسا و بڕیار و ڕێنماییەكان پێشێل دەكەن. هەروەك پێشتر ئاماژەی بۆ كرا، مەبەست لە چەمكی تاوان ئەنجامدانی ڕەفتارێكە كە یاسا قەدەغەی كردووە (بۆ نمونە ناوزڕاندن و جنێودان و… لە ڕۆژنامەگەریدا) یاخود ئەنجام نەدانی ڕەفتارێكە كە یاسا سەپاندوویەتی (بۆنمونە خۆلادان لە ئەركە یاساییەكان) بە مەرجێ ئەم ڕەفتارانە بەپێی دەقێكی یاسایی بە تاوان دانرابێت، (چونكە هیچ شتێ بە تاوان دانانرێت تەنها بەپێی یاسا نەبێت).
لەكاتی ئەنجامدانی تاوان و سەرپێچیدا، دەشێ (كەس) و (لایەن)ی تاوانبار و سەرپێچیكار هەردوو بەرپرسیارێتی (سزایی و مەدەنی) بكەوێتە ئەستۆ. بەپێی یاسای ڕۆژنامەگەری ژمارە (35)ی ساڵی (2007)یش، لە هەرێمی كوردستان بەرپرسیارێتی سزایی بەسەر ڕۆژنامەنووسان و دەزگا ڕاگەیاندنەكاندا دەسەپێنرێ و رۆژنامەنووسان ناخرێنە زیندان، لەكاتێكدا لە سەردەمی حیزبی بەعسدا تەنانەت سزای لەسێدارەدانیش بۆ ڕۆژنامەنووسان هەبوو!
“بەرپرسیارێتییەكان”
بەرپرسیارێتی سزایی رۆژنامەنووسان بریتییە لە غەرامە و زیندانی، بەم چەشنە:-
1-غەرامە؛ بریتییە لە لێستاندنی بڕە پارەیەك لە كەس و لایەنی سەرپێچیكار بۆ خەزێنەی دەوڵەت كە بەپێی یاسا دیاریكراوە، بنەمای دەستنیشانكردنی بریتییە لە:-
ا- بڕی غەرامە بەپێی قەبارەی ڕەفتاری تاوانكارییە.
ب- غەرامە تەنها وەرگرتن و لێستادنی پارەیە.
ج-غەرامە دەچێتە خەزێنەی حكومەت.
د- بڕی غەرامەی وەرگیراو بۆ هەمووان یەكسانە (جیاوازی لەنێوان ڕۆژنامەنووسێكی دەوڵەمەند و هەژار، دەزگایەكی ڕاگەیاندنی پڕ داهات و كەمداهاتدا ناكات).
ها-بڕەكەی بەپێی بڕگە و ماددەی یاسایی دیاری كراوە، ئەویش بەپێی ڕێژەی مەترسیداربوونی ڕەفتارەكەیە.
بۆ نموونە لە هەردوو ماددەی (6) و (9)ی یاسای ڕۆژنامەگەری ژمارە (35ی ساڵی 2007)دا، ئاماژەی بۆ بڕی غەرامەی تاوانی ڕۆژنامەگەری كردووە، لەم یاسایەدا كەمترین بڕی غەرامە (1) یەك ملیۆن دینارە و زۆرترینیش (20) بیست ملیۆن دینارە. دادوەر دەسەڵاتێكی لاستیكی لە ساتی سزاداندا هەیە، واتا دەسەڵاتێكی فراوان و ڕەهای هەیە لە دیاریكردنی سزای سەپێنراو لە چوارچێوەی ئەو سزایەی دەقی یاسا دیاری كردووە، ئەویش بە پشتبەستن بە چەند بنەمایەك كە ئاماژەمان بۆ كردووە. بۆ نموونە لە یاسای ڕۆژنامەگەریدا سزای غەرامە لە (1 ملیۆن)ەوە تا (20 ملیۆن)ە، لێرەدا دەسەڵاتێكی سنوردار دەدرێتە دادوەر تا لە سزادانی ڕۆژنامەنووسدا سەرپشك بێت، كە بەگوێرەی چەند مەسەلەیەكی پەیوەندیدار بە تاوانەكە، زۆرترین یان كەمترین یان دۆخی مامناوەند بگرێتەبەر.
2- زیندانی؛ گلدانەوە و دەستبەسەرداگرتنی كەسانی تاوانبارە بەمەبەستی دوورخستنەوەی لە كۆمەڵگا و چاكسازی لە كەسێتییەكەیدا، واتا سەرلەنوێ تاوانبار بە پرۆسەی بەمرۆڤبوونەوەدا بڕوات تا بە كەسێتییەكی تەندروستەوە بگەڕێتەوە نێو كۆمەڵگا.
بەپێی یاسای سزادانی ئێراقی ژمارە (111)ی ساڵی (1969)ی هەموواركراو، لە ماددەكانی (25 و 26 و 27) ئاماژەی بۆ سزای زیندانی كردووە. هەرچەندە سزای زیندانی بۆ ڕۆژنامەنووسان لە یاسای ڕۆژنامەگەری ژمارە (35)ی ساڵی (2007) لە هەرێمی كوردستان لابرا، ئەمەش خاڵێكی پۆزەتیڤی ڕەوشی ئازادییە لە هەرێمی كوردستان، بەڵام ئەوەی جێگەی نیگەرانییە گەلێكجار ڕۆژنامەنووسان بە یاساكانی دیكە بەتایبەت بەپێی (یاسای سزادانی ئیراقی)ی ژمارە (111)ی ساڵی (1969ز) دادگایی دەكرێن، لەكاتێكدا بە پشتبەستن بە پرەنسیپێكی یاسایی “یاسای تایبەت كۆتوبەند دەخاتەسەر یاسای گشتی”، واتا هەر بوارێك خاوەنی یاسای تایبەت بەخۆی هەبوو، ئەوا دادوەر ناشێ پەنا بۆ یاسایەكی گشتی ببات، بۆ نموونە مادام یاسای ڕۆژنامەگەری لە هەرێمی كوردستاندا هەیە، شیاو نییە بۆ دادوەر بگەڕێتەوە بۆ یاسای سزادانی ئێراقی كە تووندترین سزای بۆ ڕۆژنامەنووسان لەبەرچاوگرتووە.
سزای زیندانی بەپێی جۆری تاوان گۆڕانی بەسەردا دێت، بەشێوەیەكی گشتی چەند جۆرێكە:-
1- تاوان؛ بە پێشێلی یاسا و دەستوور بە تاوان دادەنرێت، سزادانی تاوانبار بەپێی ماددەی (25)ی یاسای سزادانی ئێراقی ژمارە (111)ی ساڵی (1969)ی هەمواركراو، بریتین لە:-
ا- سزای لەسێدارەدان.
ب- زیندانی هەمیشەیی یاخود هەتاهەتایی.
ج- زیندانی لە (5) ساڵ تا دەگاتە (15) ساڵ.
2-كەتن؛ سەرپێچییە لە بڕگەیەكی یاسایی، سزاكەی بەپێی ماددەی (26)ی یاسای ناوبراو، (3 مانگ بۆ 5 ساڵ)ە یاخود غەرامە یاخود هەردوو سزاكە بەسەریەكەوە.
3-سەرپێچی؛ لادان و پێشێلكردنی بڕیار و ڕێنماییەكانە كە لەلایەن حكومەت و دامودەزگاكانییەوە دەرچووە، سزاكەی بەپێی ماددەی (27)ی یاسای ناوبراو، غەرامە یاخود زیندانییە (لە24 كاتژمێر بۆ 3 مانگ). هەروەها لەكاتی ئەنجامدانی تاوانی رۆژنامەگەریی لەلایەن رۆژنامەنووسەوە، ئەگەر تاوانەكە زیانی ماددی و مەعنەوی گەیاندبێت بە كەس و لایەنەكان، ئەوا بەرپرسیارێتی مەدەنی دەكەوێتە ئەستۆ.
مەبەست لە زیانی ماددی ئەوەیە كە بەهۆی بڵاوبوونەوەی بابەت یاخود وێنەیەكەوە لە دەزگا ڕاگەیاندنەكان، زیانی ماددی و دارایی بگەیەنێت، بۆ نموونە هەواڵ و بابەت لەسەر فرۆشتنی گۆشتی بۆگەنیو لە چێشتخانەیەك، یاخود كاڵای ئێكسپایەر لە سوپەرماركێتێك لە دەزگایەكی ڕاگەیاندن بڵاوبكرێتەوە، ئەگەر زانیارییەكە ناڕاست بوو، ئەوا خاوەنی ئەو شوێنانە مافی خۆیانە داوای قەرەبووی ماددی بكەن كە پارەیە، یاخود داوای قەرەبووی مەعنەویش بكەن بۆ نموونە وەك داوای لێبووردن و ڕاستكردنەوەی زانیارییەكە لەلایەن ئەو دەزگا ڕاگەیاندنەوە.
لەم ساتانەشدا، پێویستە كەس و لایەنی زیانلێكەوتوو، سكاڵای یاسایی لە دادگا (لە دادگای شارستانی تاییبەتمەند كە بریتییە لە دادگای بەرایی) لەسەر ئەو دەزگا ڕاگەیاندنانە تۆمار بكەن بۆ وەرگرتنی قەرەبوو، چونكە بنەمایەك هەیە دەڵێت؛ “دادبینی مەدەنی، دادبینییەكی داواكراوە”. مەبەستیش لە (قەرەبوو) لێستاندنی بڕە پارەیەكە لە كەس و لایەنی زیانبەخش بۆ كەس و لایەنی زیانلێكەوتوو، یاخود دەشێ قەرەبووەكە مەعنەوی بێت وەك داوای لێبووردن و پۆزش هێنانەوە یا هەردوو سزاكە بەسەریەكەوە. لە سزای قەرەبوودا دەسەڵاتێكی لاستیكی (دەسەڵاتیكی فراوان بە گوێرەی هەڵسەنگاندنی دادوەر خۆی بە پشتبەستن بە بنەمای دیاریكراو بۆ دیاریكردنی بڕی قەرەبوو) دراوەتە دەست دادوەر تا ویژدان لە دیاریكردنی بڕی قەرەبوودا بەكاربهێنێت، بۆ نموونە زۆرترین یاخود كەمترین قەرەبوو دابنێت.
دادوەر بەلایەوە گرنگە كە لە قەرەبوودا هەردوو مەسەلەی (قەوارەی زیان) و (ڕەزامەندی كەس و لایەنی سكاڵاكار و دۆخی سكاڵا لەسەركراو) لەبەرچاو بگرێت.
گرنگترین بنەماكانی قەرەبوو لەلایەن دادوەرەوە، بریتین لە:-
1- بڕی قەرەبوو بەپێی قەبارەی ئەو زیانەیە كە بڵاوبوونەوەی بابەتێك، یاخود وێنەیەك بە كەس و لایەنێكی دەگەیەنێت.
2-دەشێ قەرەبووەكە بەهەردوو شێوازی (ماددی) و (مەعنەوی) بێت. واتا كەس و لایەنی زیانلێكەوتوو، دەتوانن لەڕووی ماددییەوە داوای “پارە” بكەن، یاخود قەرەبووی (مەعنەوی) بكرێنەوە وەك داوای “لێبووردن و ڕاستكردنەوە”.
3-قەرەبوو بۆ كەس و لایەنی زیانلێكەوتووە.
4-بڕی قەرەبوو بەپێی “كەس و لایەنەكان”، “كات و شوێنی بڵاوبوونەوەی بابەتە زیانبەخشەكە” گۆڕانی بەسەردا دێت. بۆ نموونە لەكاتی هەڵبژاردندا زیانگەیاندن بە كەس و لایەنێك، قەرەبووەكەی زیاترە وەك لە كاتی ئاسایی. داخوازی قەرەبوو لەلایەن سەركردەیەكی ناودارەوە كە بەهۆی تۆمەتێكەوە زیانی پێگەیشتووە، لە قەرەبووی كەسێكی ئاسایی زیاترە.
5-دادوەر لە دادگادا بڕی قەرەبووی ماددی و مەعنەوی دەستنیشان دەكات. لە یاسای ڕۆژنامەگەری ژمارە (35)ی ساڵی (2007)دا هیچ جۆرە ئاماژەیەكی بۆ دەستنیشانكردنی كەمترین و زۆرترین بڕی قەرەبوو بۆ كەس و لایەنی زیانلێكەوتوو دیاری نەكردووە، ئەمەش دەستی دادوەری واڵا كردووە تا بگەڕێتەوە بۆ یاسای مەدەنی.
