دیدگا و هەوڵەكانی دیپلۆماسیەتی چین بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

ەم مانگی ئادارەدا، لەشاری “ئەنكۆراژ”ی زۆر سارد و بەستەڵەكی ئەمریكاوە، تاكو شاری “چوێلین”ی هەرێمی “گوانچی” چین كە پێی ناوەتە سەرەتای بەهارەوە، تا دەگاتە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە لە سەرەتاكانی هاویندایە، جوڵەی دیپلۆماتی چینی گوڕو تاوێكی وەرگرتووەو، جارلەدوای جار خاڵی گەشاوە تۆمار دەكات. لەئەنكۆراژ، شاندی چینی بەدەنگی بەرز و بەهێز و ڕوون بە جیهانی ڕاگەیاند كە پێویستە لەسەر ئەمریكا و چین، ڕێگەی مامەڵەكردن لەنێوان زلهێزەكاندا بدۆزنەوە، ڕێگایەك لەسەر بنەمای پێكدانەدان و ڕێزی هاوبەش و هاوكاری و دەستكەوتی هاوبەش دروست بكرێت، هەر هەوڵێكیش بۆ ئەوەی چین قومێك ژەهری تاڵ نۆش بكات، كە لەڕێی ترساندن و هەڕەشەوە و سەپاندنی سزاوە توخنی بەرژەوەندییەكانی بكەوێت، بێگومان شكست دێنێت.

لە گوێلینی هەرێمی گوانچی، وەزیرانی دەرەوەی كۆماری میللی چین و ڕووسیای فیدراڵ، یەكەم دیداری ئەمساڵی خۆیان ئەنجامدا، لەبەردەمی ئەم جیهانەدا كە گۆڕانكاری و ئاڵۆزی زۆر بەخۆوە دەبینێت، هەردوو دەوڵەتی چین و ڕووسیا، وەك دوو زلهێز، بەهاوبەشی ئەركی مێژوویی خۆیان لەئەستۆگرت، وەڵامی داخوازییەكانی سەردەمیان دایەوە، بەشداری گەورەو بەردەوامیان پێشكەشكرد لەئاشتی و ئۆقرەیی جیهاندا، لەڕیی هاوكاری ستراتیژی و گشتگیر و ئاستێكی بەرزەوە.

دەست بەجێ دوای ئەو دیدارەی لەگەڵ وەزیری دەرەوەی ڕووسیادا، “وانگ یی” ڕاوێژكاری دەوڵەت و وەزیری دەرەوەی چین، هەر لەم مانگەدا گەشتێكی بۆ شەش دەوڵەت لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەستپێكرد. ئەم گەشتە یەكەم گەشتی لەجۆری خۆیەتی كەوەزیری دەرەوەی چین لەماوەی حەوت ساڵی ڕابردوودا پێی هەستاوە.

لەڕووی زۆری ژمارەی ئەو دەوڵەتانەشەوە كەلەیەك گەشتدا وەزیری دەرەوەی چین سەردانی بكات، ژمارەی پێوانەیی تۆماردەكات. ئەگەرچی هێشتا گەشتە دیپلۆماتییەكە بەردەوامە، بەڵام ژمارەیەك ئاماژەی گەشاوەمان لەبەردەستدایە، تاكو لەمیانەیانەوە بەشێوەیەكی ورد ئەو گەشتەی پێ بخوێنینەوە.

ئەم گەشتە لەدوای شەش یادەوەری گرنگ دێت. كە وەزیری دەرەوەی كۆماری میللی چین “وانگ یی” لە دیداری تایبەتیدا لەگەڵ كەناڵی عەرەبییەی سعودیی، ئاماژەی پێدان.

كاتێ باسی گرنگی گەشتەكەیی كرد، ئاماژەی بە شەش یادەوەری دا، یادەوەرییەكانیش ئەوانەن، وەك دەزانین ئەم ساڵ، یادەوەری 10 ساڵەی “بەهاری عەرەبی”یە،هاوكات یادی 20 ساڵەی ” هێرشەكانی یانزەی سێپتەمبەر” و 30 ساڵەی ” كۆنگرەی ئاشتی مەدریدو، 40 ساڵەی دامەزراندنی “ئەنجومەنی هاریكاری كەنداو” و یادی 50 ساڵەی گەڕانەوەی چین بۆ نەتەوە یەكگرتووەكان و یادی 20 ساڵەی ئەندام بوونی كۆماری میللی چینە لەڕێكخراوی بازرگانی جیهانیدا.

ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ماوەیەكی زۆرە دەناڵێنێت بەدەست ئاسەوارەكانی ناتەواوی هاوكێشە نێودەوڵەتییەكان و جەنگ و ململانێ و ڕكابەریی هەرێمایەتییەكانەوە. بەڵام كۆماری میللی چین وەك وڵاتێكی گەورەی ئەندامی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، خۆی بە بەرپرس دەزانێت لە پاراستن و بەرگری كردن و بەشداریكردنی كارا لە سیستەمی نێودەوڵەتی و ئاشتی و پەرەپێدان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. لەم گەشتەدا هەموو هەوڵێك ئەدەین لەگەڵ هاوڕێكانمان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بۆ پشتئەستوركردنی ئاشتی و ئاسایش و ئۆقرەیی لەم ناوچەیەدا.

لەئیستادا دەستپێشخەرییە 5 خاڵییەكە بەشێوەیەكی ڕوون و ڕەوان وەڵامی پێویستی و داخوازییەكانی ناوچەكە دەداتەوە، لەبەر ڕۆشنایی پێكداچوونی ئاڵوگۆڕە گەورەكانیی هاوكێشە جیهانییەكان لەگەڵ لێكەوتەكانی پەتای سەدە”پەتای كۆرۆنا”دا، وڵاتانی ڕۆژهەلاتی ناوەراست بەرەو ڕووی ئاستەنگی زیاتر دەبنەوە، لەكاتێكدا هەوڵ ئەدەن بەخواست و توانای تایبەتی خۆیان ڕێنیسانس و پێشكەوتنی بەدەست بهێنن و، ڕزگارببن لە ململانێ و ئاژاوەكان. چونكە جارێكی تر گەیشتونەتەوە دوو ڕیان.

لەم سۆنگەیەوە، “وانگ یی” ڕاوێژكاری دەوڵەت و وەزیری دەرەوەی كۆماری میللی چین، لەگەشتەكەیدا ئەوەی بەئاشكرا ڕاگەیاند كە نەئاسایش نەئۆقرەیی دێنە كایەوە، بەبێ ئەوەی ئۆقرەیی لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بێتە كایەوە. بۆیە نابێت كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەبری گەلانی ناوچەكە هیچ بڕیارێك لەسەر ناوچەكەیان بدات، هەروەك چۆن ناشتوانێت دەستەوەستان بوەستێت لەبەرانبەر ئەوەی ڕوودەدات لەناوچەكەدا.

لەبەرانبەردا پێویستە لەسەر كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، وزەیەكی پۆزەتیڤی بەردەوام دەستەبەر بكات، بۆ مسۆگەركردنی ئۆقرەیی و ئاشتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لەسەر بنەمای ڕێزگرتنی خواستی وڵاتانی ناوچەكە.

لەم پێناوەدا “وانگ یی” دەستپێشخەرییەكی 5 خاڵی ڕاگەیاند، كرۆكی ئەو دەستپێشخەرییە بریتی بوو لە” بانگەوازكردنی بۆ ڕێزگرتنی هاوبەش، پابەندبوون بەدادگەری، مسۆگەركردنی بڵاونەبوونەوەی چەكی ئەتۆمی، پێكەوە كاركردن بۆ فەراهەمكردنی ئاسایش بۆ هەمووان، بەگوڕكردنی كاروانی پەرەپێدان و هاوكاری”.

ئەمانەش داناییەكی چینییان تێدایە بۆ چارەسەركردنی دەستەوسانییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەدروستكردنی حوكم و ئاسایش و پەرەپێدان دا. چونكە ئەم دەستپێشخەرییە، چارەسەركردنی كێشەی فەلەستین و، دۆسیەی ئەتۆمی ئێران، ئاسایشی كەنداو، لەخۆدەگرێت و، جارێكی تر پابەندی و بەرپرسیارێتییەكانی دیپلۆماسیەتی وڵاتێكی گەورە و لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕوون دەكاتەوە.

كۆمەڵگەی چینی – عەرەبی بۆ ئایندەی هاوبەش، كە هەر سێ خەسڵەتەكەی تێدابێت، ئامانجەكانی پێشخستنی پەیوەندییەكانی چین و وڵاتە عەرەبییەكان دیاریدەكات. وڵاتە عەرەبییەكان وەك كۆڵەكەی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستن، ساڵی پار جێپەنجەی خۆی لەسەر مێژووی پەیوەندییەكانی چین و وڵاتانی عەرەبی بەجێهێشتووە. بەجۆرێك چین وەك گەورەترین هاوبەشی بازرگانی وڵاتانی عەرەبی دەمێنێتەوە، وڵاتانی عەرەبیش دەبنە دابینكەر و هەناردەكاری هەرەگەورەی نەوت بەرەو چین.

لەم دواییانەدا خولی نۆیەمی كۆبونەوەی وەزاری كۆڕبەندی هاوكاری چینی عەرەبی بەسترا، هەردوولا ڕێككەوتن لەسەر ئەنجامدانی یەكەم كۆبوونەوەی لوتكەی چینی عەرەبی. بەم پێیەش دروستكردنی كۆمەڵگەی چینی عەرەبی بۆ ئایندەی هاوبەش، بووەتە بەیداخێك و هەوڵەكان بۆ پێشخستنی پەیوەندییەكانی چین و وڵاتە عەرەبییەكان ڕێنمونی دەكات.

هەبوونی 4 دەوڵەتی عەرەبی لەكۆی 6 دەوڵەت كە گەشتی “وانگ یی” دەیانگرێتەوە، باشترین بەڵگەیە لەسەر بایەخدانی چین بە پێشخستنی پەیوەندییەكانی لەگەڵ وڵاتانی عەرەبیدا. لەگەشتەكەیدا، ڕاوێژكاری دەوڵەت و وەزیری دەرەوە بەڕێز”یی” ، بەشێوەیەكی فەرمی دامەزراندنی كۆمەڵگەی چینی –عەرەبی بۆ ئایندەی هاوبەشی ڕاگەیاند، كە لەسەر بنەمای پڕنسیپ و هەڵوێستی هاوبەش بەرەو تۆكمەكردنی ئاسایش و ئۆقرەیی و پەرەپێدان و گەشەكردنی بمانبات. ئەمەش بەشێوەیەكی ڕوونتر ڕێگای پێشخستنی پەیوەندییەكانی چین و وڵاتانی عەرەبی پیشان دەدات.

هاریكاری و هەماهەنگی نێوان چین و وڵاتانی عەرەبی لە بواری قەڵاچۆكردنی پەتای كۆرۆنادا، لە 3 خاڵدا كورتكراوەتەوە. ئاشكرایە پەتای كۆرۆنا لەناكاو دەركەوت و، ئاسەواری خۆی بەجێهێشت لەسەر هەریەك لە چین و وڵاتانی عەرەبی، كەچی لەگەڵ ئەوەشدا پەیوەندییەكانی نێوان هەردوولا، خۆیان ڕاگرت لەبەردەم تاقیكردنەوەكاندا و بەرزتریش بوونەوە.

“وانگی یی” ڕاوێژكاری دەوڵەت و وەزیری دەرەوەی چین هەماهەنگی و هاوكارییەكانی نێوان هەردوولای لە سێ خاڵدا پوختكردەوە، خاڵەكانیش ئەمانەن:

یەكەم: یەكەم بنەما بریتییە لەباوەربوون بە ئایندەی هاوبەش

 شا سەلمان كوڕی عەبدولعەزیز، یەكەم سەركردەی بیانی بوو كەپەیوەندی بە “شی جی پینگ” سەرۆككۆماری میللی چینەوە كردوو، تیایدا ستایشی هەوڵەكانی چینی كرد بۆ زاڵبوون بەسەر كۆرۆنا و قەڵاچۆكردنی پەتاكەدا، هاوكات ” تاوەری خەلیفە”ی ئیماراتی كە بەرزترین تاوەرە لەجیهاندا بەچەند دروشمێك ڕازێنرایەوە وەك” خۆڕاگربە و بەرگە بگرە ئەی ووهان”!.

چینیش لەگەڵ هەموو وڵاتانی عەرەبیدا هاوكاری كرد لەبابەتی قەڵاچۆكردنی پەتاكەدا، هاوكارییەكانی چین خەڵكی فەلەستین و ئاوارەكانی سوریا و خەڵكی ناوچەكانی تری ململانێی لەبیرنەكرد.

دووەم: دیارترین خەسڵەت بریتییە لە هەوڵدان بۆ سەركردایەتی كردن

 وڵاتانی عەرەبی، لەپێشی پێشەوەی هەموو وڵاتانی جیهاندان لە هاوكاری كردنی چین لەبابەتی ڤاكسیندا. ئیمارات یەكەم وڵاتی جیهان بوو كە دەستیكرد بە قۆناغی سێیەمی تاقیكردنەوەی سەریری ڤاكسینە چینییەكە!. بەوەش بەشدارییەكی گەورەی كرد لە سەركەوتنی ڤاكسینەكەدا.

سێیەم: بەنرخترین كانزا بریتییە لەدیدگای هاوبەش

چین و وڵاتانی عەرەبی بەیاننامەی هاوبەشی هاریكاری چینی عەرەبییان بڵاوكردەوە سەبارەت بە قەڵاچۆكردنی پەتای كۆرۆنا. ئەوەش لەدوای گرێدانی خولی نۆیەمی كۆبوونەوەی وەزاری كۆڕبەندی هاوكاری چینی عەرەبی كە پار ئەنجام درا.

لەبەیاننامەكەدا جەختكرایەوە لەسەر هاوكاری نێودەوڵەت و ڕەتكردنەوەی بەسیاسیكردنی پەتای كۆرۆنا، یان دانانی ماركەی جوگرافی لەسەر ڤایرۆسەكە.

ئەوەش بەشدارییەكی كارای كرد لە گەیشتن بە هاوهەڵوێستی جیهانی و كۆكردنەوەی توانا و هەوڵەكان بۆ قەڵاچۆكردنی پەتاكە.

لەڕاستیدا كۆمەكی دوولایەنە، باشترین بەڵگەیە لەسەر پتەوی پەیوەندییەكانی نێوان هەردوو لا. وڵاتان و گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زۆر بەباشی ڕاستییەكان دەبینن، بۆیە هەنگاوی ڕاستەقینەیان نا بۆ كۆمەكی كردنی چین. بەتوندی دژی هەر هەوڵێك وەستانەوە كە بۆ دەستوەردان لەكاروباری ناوخۆی چین دەخرانەكار. یان بەمەستی فشاردانان لەسەر چین وەگەڕبخرێن. هاوكات پشتیوانییەكی گەورەی چینیان كرد لە دۆسیەكانی ” چینگیانگ و هۆنگ كۆنگ”دا.

ڕاسپاردە و بڕیارەكانی خولی نۆیەمی كۆبوونەوەی وەزاری كۆڕبەندی هاوكاری چینی عەرەبی، پێداگرییان كرد لەسەر هەوڵەگرنگەكانی چین لە ڕەچاوكردن و دابینكردنی مافی كەمایەتییە نەتەوەییەكان، پاڵپشتیكردنی هەڵوێستی چین لە دۆسیەی هۆنگ كۆنگدا.

لەكۆبوونەوەی كۆمیسیۆنی مافەكانی مرۆڤی سەربە نەتەوە یەكگرتووەكان كەبەم دواییانە كۆتایی هات، 21 وڵاتی عەرەبی دەنگی دادگەرییان بەرزكردەوە بۆ هاوپەیمانێتی لەگەڵ چیندا و پشتیوانی كردن لە چین بەشێوەیەكی هاوبەش.

لەدیداری وەزیری دەرەوەی چین” وانگ یی” دا كە 24ی مانگی ئادار بەڕێوەچوو، جێگەداری پادشای سعودیە” شازادە محەمەد كوڕی سەلمان” پێداگری كرد لەسەر هەڵوێستەكانی چین لە دۆسیەكانی “چینگیانگ و هۆنگ كۆنگ” و دۆسیەكانی تردا.هاوكات دووپاتی ئەوەی كردەوە كە هەرهەوڵێك ڕەت ئەكەنەوە كەبۆ دەستوەردان لەكاروباری چین لەژێر هەر پاساوێكدا بخرێنەكار. ئەو هەوڵانەی بەتوندی ڕەتكردەوە كە هەندێك لایەن ئەیدەن بۆ چاندنی تۆویی دووبەرەكی و ناكۆكی لەنێوان چین و جیهانی ئیسلامیدا.

لەبەرانبەردا، كۆماری میللی چین بەوپەڕی هێزەوە پاڵپشتی دەكات لە هەوڵەكانی وڵاتانی ڕۆژهەلاتی ناوەڕاست لەبەرگریكردن لە سەروەری و سەربەخۆیی و یەكپارچەیی خاك و دۆزینەوەی ڕێگای پێشكەوتنیان كە بگونجێت لەگەڵ بارودۆخی نیشتمانییاندا. هاوكات دژی هەرهەوڵێكی دەستوەردانە لەكاروباری ناوخۆی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئیتر پاساوەكەی هەرچی بێت.

چین و وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، سەربە وڵاتانی تازەگەشەكردوون، هەربۆیە بەرەنگاری هەمان ئاڵنگاری دەبنەوە بۆ تۆكمەكردنی سەروەری دەوڵەت و ئاسایش و بەجێگەیاندنی ئەركە مێژوییەكان بۆ بەرجەستەكردنی گەشەپێدان و پێشكەوتن. لەئیستاشدا خاڵی هاوبەشی زۆر بەدیدەكرێن بۆ هاوكاری دوولایەنە.

لەبەرئەوە، ئێمە متمانەی تەواومان هەیە بەوەی بەهۆی هەوڵە هاوبەشەكانی نێوان چین و وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە، ئایندەیەكی گەشتر لەپەیوەندی نێوان هەردوو لا دێتە كایەوە. ئەوەش دەبێتە هۆی ئاشتی و ئۆقرەیی لەجیهاندا. بەشدارییەكی گەورەتریش دەبێت بۆ دروستكردنی كۆمەڵگەی داهاتووی هاوبەش بۆ مرۆڤایەتی.