. نەهامەتییەكانی حكومەتى ئێراق بۆ كورد لەنێوان ساڵانى (1970-1974ز)دا
سەرباری پیلانەكانی حكومەتی ئێراق لە كورد، چەندین نەهامەتیشی لەماوەی (چوار) ساڵی وادەی جێبەجێكردنی ڕێكەوتنامەكە بەجێهێشت. نەهامەتییەكان بە ئاستێك بوون، كە سەركردایەتی سیاسی كورد و خودی نەتەوەی كوردییان لە ئاست حكومەتی ئێراق بێ ئومێد كرد و ئەوانیان گەیاندە ئاستێك ڕێگای تر بگرنەبەر. هەندێكیان خۆیاندا بەدەست واقیعی حاڵی سەردەمەكەوەو بێدەنگیان لە ئاست پیلان و ستەم و تاوانەكانی حكومەتی ئێراق هەڵبژارد. هەندێكی تریان چوونەوە پاڵ حكومەت و شانبەشانی دژایەتی شۆڕشی ئەیلول و پارتی دیموكراتی كوردستانیان كرد. لەبەرامبەردا سەركردایەتی شۆڕشی ئەیلول لەگەڵ دۆخەكەدا ڕۆیشت و خۆراگری نواند، تا رێڕەوی گفتوگۆكان تێك نەچێت و ئاشتی بەشەڕ نەگۆڕنەوە. هۆیەكەش ئەوە بوو، لە ساڵانی پێشوودا ئەزموونێكی تاڵیان لەگەڵ شەڕ و تەنانەت گفتوگۆ بێ ئەنجامیش هەبوو. هەربۆیە لەبەردەم چەندین نەهامەتیشدا خۆی ڕاگرت، لەوانە:
1. ماوەى جێبەجێكردنى ڕێكەوتننامەكە (چوار) ساڵ بوو، واتە نێوان ساڵانی (1970-1974ز). ئامانجى حكومەتیش لە دیاریكردنی ئەو ماوەیە بۆ ئەوە، تا پێگەی خۆی بەهێز بكات و بەڕووی دونیای دەرەوەدا بكرێتەوەو بچێتەوە نێو كۆڕە نێودەوڵەتییەكان. هەروەها دووبەرەكى زیاتر بخاتە نێو ریزەكانى نەتەوەی كورد و ڕاى گشتى بۆ لاى خۆى پەلكێش بكات. لەكاتێكدا سەركردایەتی سیاسی كورد پێی وابوو، كە جێبەجێكردنی ئەو خاڵانەی رێكەوتنامەكەش كاتی دەوێت و بە ساڵ و دوان جێبەجێ نابن. لەو بوارەشدا هەڵە نەبوو، بەڵام پیلانگیری و شۆڤێنی ڕژێمی بەعسی دەسەڵاتدار، شتێكی دیكە بوو. هەربۆیە بە ئاقارێكی خراپدا ڕۆیشت.
2. بڕیار بوو زمانى كوردى لە دواى زمانى عەرەبى ببێتە زمانى دووەمى ئێراق. هەروەها زمانى كوردى ببێت بە زمانى رەسمى ناوچەى ئۆتۆنۆمى. زمانى عەرەبیش زمانى دووەمى ئەو ناوچەیە بێت، بەڵام بە فەڕمى ناسینى زمانی كوردی، تەنیا لە چەند ناوچەیەكى كوردستانى ئۆتۆنۆمی، كە هەردوو پارێزگای هەولێر و سولەیمانی بوون كاری پێكرا. خوێندنى كوردیش تەنیا لە خوێندگاكانى قۆناغی سەرەتایی ئەو (دوو) پارێزگایەی ناوچەیەكى ئۆتۆنۆمى پەیڕەو كرا.
3. بڕیاربوو دوا بەدواى ڕێكەتننامەى (ئازارى1970ز) سەرژمێرى گشتى لە ئێراق ئەنجام بدرێت. ئامانج لەو كارەش دیاريكردنى نەژادی پێكهاتەكانی ئێراق بوو، تا بەهۆیەوە بەرێوبردنى ئەو ناوچانەی زۆرینەی دانیشتوانەكەی كوردن، بدرێتە بە كوردەكان، بەڵام ئەو سەرژمێرییە بە بیانووى جۆراوجۆر دواخرا، تا بەڕێوبردنی ئەو ناوچانە هەر لەژێر دەسەڵاتی حكومەتدا بمێننەوە! دیارە حكومەتیش باش دەیزانى، كە زۆرینەى دانیشتوانەكانى ناوچەكان كوردن، هەربۆیە خۆى لەو جۆرە سەرژمێریانە دزییەوە.
4. لە ماوەی (چوار) ساڵدا بە پاساوی جۆراوجۆر، ڕێگە بە (پارتى دیموكراتی كوردستان) نەدرا وەك هێزێكى سیاسى و نوێنەرى نەتەوەی كورد، بەشدارى نەخشەرێگاى بەرێوەبردنى دەوڵەت و حكومەتی ئێراق بكات و دەست بخاتە كاروبارى سووپاییەوە. ئەمەو جگە لەوەى دەزگاكانى ئاسایش و هێزەكانى ناوخۆ ڕاستەوخۆ بە حیزبى بەعسى فەرمانڕەواوە بەسترانەوە. تەنانەت رێگا نەدرا ئەندام و ئەوانەی لەلایەن پارتی دیموكراتی كوردستان و سەركردایەتی شۆڕشی ئەیلولەوە پشتگیری دەكران، لەو دامەزراوە ئاسایشی و سەربازییانە خزمەت بكەن.
5. دوای ڕاگەیاندنی رێكەوتنامەكە، حكومەتی ئێراق لەرێگای هەوادار و لایەنگرانی پارتی بەعسی سۆشیالیستی عەرەبییەوە، كاریان بۆ تێكدانی پەیوەندی نێوان (حكومەتی ئێراق و سەركردایەتی شۆرشی ئەیلول)و هەروەها (پارتی و بەعس) كرد. ئەوەش لە ڕێگای سوكایەتیكردن بە دروشم و بیروباوەڕ و كادير و بارەگاكانى پارتى دیموكراتی كوردستانەوە. ئەو جۆرە كاردانەوانەش (مستەفا بارزانى)و سەركردەكانى پارتى گرتەوە. تەنانەت كاتێك (ئیدریس بارزانى) لە (ئازارى1970ز)دا، بۆ گفتوگۆ سەردانى بەغدادى كرد، لە یەكێك لە شەقامە گشتییەكانى شارى (بەغداد) لە ناو ئۆتۆمبێلەكەی كەوتەبەر دەست رێژى گوللە! بەڵام سەلامەت بوو. ئەم دیاردەیە زۆر ئاسایى لە ماوەى (چوار) ساڵى گفتوگۆدا چەندین جار دووبارە بوویەوە و سەدان كادير و ئەندام و لایەنگرانى پارتى گرتەوە.
6. حكومەتی ئێراق بە بەرنامە كەوتە دەستگیركردن و دوورخستنەوەى سەدەها كادرى پارتى لە ناوچەكانى كوردستانەوە بۆ ناوچەكانى ناوەڕاست و باشووری ئێراق. ئەوەش بە پاساوی جۆراوجۆر و بڵاوكردنەوەی پروپاگەندەی وەها، كە ئەوان كاریان بۆ تێكدانی ئاسایشی ئێراق كردووەو ئەوەش پێچەوانەی ماددە و بڕگەكانی رێكەوتنامەكەیە.
7. بەپێى ماددەى (15)ى ڕێكەوتنامەكە دەبوا كورد بەشدارى لە هەردوو ئەنجومەنى نیشتمانى و ڕاپەراندندا بكات، بەڵام ئەنجومەنى نیشتمانى ئێراق، تا ساڵى (1980ز) دانەمەزراو هەڵبژاردنیشی بۆ نەكراو دەسەڵات هەر لە دەست (ئەنجومەنى سەركردایەتى شۆڕش) مایەوە. ئەمەو جگە لەوەى بۆ كوردیش نەبوو لەو ئەنجومەنەدا ببێتە ئەندام، تەنیا لەكاتێكدا نەبێت وازى لە رێزەكانی (پارتى دیموكراتی كوردستان) بهێنێت و بچێتە ڕیزى (پارتى بەعسى سوشیالستى عەرەبى). چوونە ریزی ئەو پارتەش هەروا ئاسان نەبوو، بەڵكو دەبوا دوای خزمەتێكى زۆر و گوێرایەڵى بۆ سەرجەم فەرمانەكانى ئەو پارتە، ببێتە ئەندام و پلەكانی حیزبی ببڕێت، ئەوسا بگاتە پلەی (ئەندامی ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆرش). سەبارەت بە ئەنجومەنى راپەراندنیش تەنیا (پێنج) كەسایەتى كورد بۆ وەزیری دانران، كە دوانیان بێ وەزارەت مانەوە وەك ئاماژەمان بۆ كرد.
