“خۆشگوزەرانی و مافی ژنان؛ لە بەڵگەنامەکانی ئەرشیفی نیشتمانیی بەریتانیاوە”
تێبینیی: ئەم باسە یان ڕاپۆرتە لە بەڵگەنامەکانی ئەرشیفی نیشتمانیی بەریتانیادا پارێزراوە و ناوی نووسەرەکەی لەسەر نییە و من وەک خۆی بە ئەمانەتەوە وەرمگێڕاوە و پێمخۆشە خوێنەری خۆمان ئاگاداری بێت. ئەو زانیارییانەی تێیدا هاتوون دەربڕینی ڕاوبۆچوونی نووسەری ئەم ڕاپۆرتەیە و مەرج نییە لەگەڵ ڕاستی و دروستیی سەرچاوە مێژووییەکاندا یەکبگرنەوە. ئەم بەڵگەنامەیە و دەیان و بگرە سەدانی تر و زیاتر لەسەر کورد لە ئەرشیفی نیشتمانیی بەریتانیادا پارێزراوە و بێگومان بۆ لێکۆڵینەوە لە مێژووی کورد پێویستن، بەتایبەتی ئەوانەی کە هی سەردەمی کۆڵۆنیاڵیی ئەو وڵاتەن بۆ کوردستان و وڵاتانی تری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست – وەرگێڕ.
سەرۆکێکی ناوداری تری هۆزی جاف عوسمان (یان وەسمان) پاشای جافی فەرمانڕەوای دەوڵەتی عوسمانی لە ویلایەتی مووسڵ، کە بەشدارییەکی گەورەی کردووە لە سەلماندنی مافی ژنان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.1 عەبدولمەجیدی یەکەم، لە ناو باخچەی گوڵخانە لە تەنیشت کۆشکی تۆپقاپی، ساڵی ١٨٣٩ فەرمانی باڵای گوڵخانە ڕادەگەیەنێت، کە مافی یەکسانی بە مەسیحییەکان و کەمینەکان دەبەخشێت لە هەوڵێکدا بۆ ڕازیکردنی هاوپەیمانەکانی ڕۆژئاوا. بەڵام ئەمە دەیسەلمێنێت کە کاریگەریی نەرێنی لەسەر ناوچەکە دەبێت و لە کۆتاییدا سەقامگیریی تێکدەدات. گەلی ئەرمەن کە چاکسازییەکان زیاتر هانیدان، ڕاپەڕینێکی سەرتاسەرییان کرد، هەروەها کەمینەکانی دیکەش، لە نێویشیاندا بەشێک لە هۆزی جاف بە ڕابەریی مەحمود پاشای جاف. سوپای ئیمپراتۆری ڕووسیا کە لە قەوقاز جێگیر بوو، ئەم پێشهاتە زەمینەی بۆ ڕەخساند کە قەوقازی عوسمانی داگیر بکات بە مەبەستی پشتیوانی لەم یاخیبوون و ڕاپەڕینانە. پاڵتۆ سپییەکانی سوپای ڕووسیا سنووری قەوقازیان بەزاند و لە کۆتاییدا بایزید و ئەردەهان و کارس و ئەرزرومیان لە دەستی پاڵتۆ شینەکانی سوپای عوسمانیی دەرهێنا کە هەڵگری چەکی ئەڵمانی بوون. ئەمەش ئاژاوە و پشێوییەکی گەورەی لە سەرتاسەری ناوچەکەدا دروستکرد لە وانەوە تا مووسڵ. ئەم بارەش سوپای عوسمانی و دامودەزگا دەوڵەتییەکانی ئەم ناوچەیەی خستە دۆخێکی نائارامیی زۆرەوە لەسەر سنوورەکانی هەر سێ ئیمپراتۆرییەتی ئێران و ڕووسیا و عوسمانی و ئەنجامیش بە هاوبەشیی بەریتانیا ڕێکدەکەون لەسەر لیژنەیەکی دیاریکردنی سنوورەکانی نێوانیان بۆ گەڕاندنەوەی سنووری نێوانیان، کە لە ساڵی ١٩١٢ تا ١٩١٤ دەستبەکار دەبێت.
ڤلادیمیر مینۆرسکی، ئەفسەری پەیوەندییەکانی ڕووسیا و تاران، سەرۆکی شاندی ڕووسیا دەبێت لە لیژنەی دیاریکردنی سنوورەکاندا. بەم پێیە مینۆرسکی گەشتی چیاکانی زاگرۆس دەکات لە ئێران کە لانکەی گەلانی ئاریەکانە و هەروەها چیای ئاراراتیشی تێدا هەڵکەوتووە، کە شوێنی گریمانکراوی نیشتنەوەی کەشتییەکەی نووحە، وەک لە کتێبی پیرۆزی پیرۆزدا هاتووە. چیای زاگرۆس خاکی بەپیتی شیر و هەنگوین بوو، هەروەها مێرگێکی پڕ لە دار و دەوەنی سەوز و گەشاوە بوو. عەبدولحەمیدی دووەم ستراتیجییەتی خۆی دانابوو بۆ پەرەپێدانی پەیوەندیی بەهێز لەگەڵ دەسەڵاتە ناوخۆییەکان لە هەوڵێکدا بۆ وەرگرتنی بەرپرسیارێتیی ئیدارەی عوسمانی لە ناوچەکەدا. ئەم پلانەش عوسمان پاشای هۆزی جافی لەخۆگرتبوو، بەو پێیەی وەک سوارچاک لە هێزی سوارەی حەمیدیەی سوپای ئیمپراتۆریی عوسمانیدا ناسێندرابوو، بە جلوبەرگی یەکپۆشی شینیانەوە. ڤلادیمێر مینۆرسکی سەردانی عوسمان پاشا جاف دەکات لە دەشتی شارەزوور لە هەڵەبجەی پایتەختی نوێی خۆی لە دامێنی چیای زاگرۆسدا. مینۆرسکی زۆر سەرسام دەبێت بەو گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییانەی کە لە ناوچەکەدا هاتبوونە ئاراوە و بە تایبەتی سەرنجی شێوازی ژیانی ڕۆژاوای هۆزی جاف و گەورە عوسمانییەکانیانی دابوو. پۆشاکی کوردەکان لە شەرواڵ و کراس پانوپۆڕ و مێزەری شێوازی کۆچەریی جارانەوە گۆڕابوو بۆ پانتۆڵی ڕەش و کراسی قۆپچەداری شێوازی ڕۆژاوایی. هەروەها ژنان لە پۆشینی عەبا و پەچە دوورکەوتبوونەوە و بەرەو جلوبەرگی گوڵگوڵی چووبوون، کە بە شێوەیەکی باو لە وڵاتانی باڵکان بەکاردەهات لەپاڵ سەرپۆشدا. ئەوەی کە جیاکار و تایبەت بوو بە هۆزی جاف ژنانیان سەربەخۆتر بوون لە پیاوان. ڤلادیمیر مینۆرسکی ئاماژەی بەوەدا کە ژنان لە شەقامەکانی هەڵەبجەدا بە ئازادی هاتوچۆیان دەکرد و بە ئارەزووی خۆیان هەڵسوکەوتیان دەکرد. بۆ نموونە ژنان بەبێ ئەوەی کەسانی نێرینەیان لەگەڵ بێت لە دەوارەکانیاندا پێشوازییان لە پیاوان دەکرد.
ڤلادیمیر مینۆرسکی چەندین جار سەردانی عادیلە خانمی هاوسەری عوسمان پاشای جافی کردووە بەبێ ئامادەبوونی عوسمان پاشای مێردی. هەروەها مینۆرسکی ئاماژەی بەوە کردووە کەوا کوردە جافەکان ئاشقی سەوداسەری گەورە بوون و چۆن یەکێکیان کەوتووەتە داوی خۆشەویستیی کچی دیپلۆماتێکی بەریتانییە کە دەستبەسەری کردووە و دواتر کچەکە ڕەتیکردووەتەوە بەجێیبهێڵێت. شارەزوور و سلێمانی بایەخێکی زۆر گەورەیان بووە بۆ سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم و پەیوەندیی خۆی لەگەڵ ئەو ناوچانەدا ئەوەندە بە نرخ دەزانی بە ڕادەیەک کە بازرگانیی لەگەڵیاندا زیاد کرد. لە سەردەمی عوسمان پاشای جافدا، کوردەکان، کە مەڕدار بوون، دەستیان کرد بە هێنانی هەموو جۆرە کاڵایەکی بەنرخی بازرگانی بۆ شاری سلێمانی، لەوانە پێستە وخوری و تووتن و ڕۆن. ئەوان کۆنترۆڵی هەموو ئەو کاروانە ڕێیانەیان کردبوو کە لە بەغدا و بانە و مەریوان و سنە و سابڵاخەوە بەرەو سلێمانی دەڕۆیشتن و سوارچاکانی جاف پاسەوانیی ئەو ڕێگەوبانانەیان بە باشترینی ئەو چەکانەی عوسمانییەکان لە سوپای ئیمپراتۆریی ئەڵمانیای هاوپەیمانیانەوە هاوردەیان دەکرد و چەکەکانیان تفەنگی ماوزەڕ و “لوگۆر” بوون و لە هەمان کاتیشدا بێ “خەنجەر” نەبوون کە چەقۆیەکی ڕەسەنی خۆیان بوو و لە سەرانسەری بەڵکان و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نرخ و بەهایەکی بەرزی خۆی هەبوو. دواتر بەریتانییەکانیش کەوتنە بایەخدان بە سلێمانی و شارەزوور و کۆمیتەیەکی نەوتی ئەنگلۆ – عوسمانیی هاوبەشیان لە ناوچەی قەسری شیرین دامەزراند. زۆرێک لە لە پیاوانی خێڵەکی جاف وەک تەکنیکار ڕاهێنران بۆ کارکردن لە کێڵگە نەوتییەکاندا و بەریتانییەکان نرخ و بایەخی ئەم تەکنیکارانەیان بەرز ڕادەگرت و دواتر لەگەڵ خۆیان بردنیان پاڵاوگەکانی خۆیان لە ئابادانی ئێران دوای ئەوەی کۆمیسیۆنەکە بەهۆی شەڕی نێوان هەردوو ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و بەریتانییەوە لە جەنگی جیهانی یەکەمدا کارەکانی ڕاگرت. ئینگلیزەکان هێندە بایەخیان دابوو بە باری سیاسیی ناوچەکە بە ڕادەیەک کە سیخوڕێکی خۆیان ناردە ئەوێ بۆ ئەوەی چی لە توانایاندا هەبوو بیزانن سەبارەت بە سەرکردایەتیی جاف لە ناوچەکەدا و ئەو کەسەش ناوی مێجەر ئیلی بانیستەر سۆن بوو.
هەروەها تێبینیی ئەو ئازادییە سەرنجڕاکێشە بکە کە ژنان هەیانبوو و هەستێکی بەرزیان هەبوو بە کۆنترۆڵ و حوکم کردن، بێجگە لە جوانییەکی ئەفسووناوی و ئێسکی دەرکەوتووی ڕوومەتیان. قەڵەوی بە هیچ شێوەیەک لە کوردستان باو نەبوو و زۆرجار ژنان هەمان کارەکانی پیاوان ئەنجام دەدەن. تەنانەت هەندێکیشیان لە نێو دەورییە سوارەکانی جافدا لە کاروانە ڕێکاندا ئامادەگییان هەبوو و زۆر جاریش بەشدارییان لە تاڵانکردنی ناحەز و نەیارەکانیاندا دەکرد. ژنانی جاف توند و بوێر بوون، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا خاوەنی جوانییەکی بەرچاو بوون، بە پێچەوانەی ژنانی تری ناوچەکە. ڕەنگە شێوازی ژیانی بوێرانەیان ڕوخساری خوداوەندیی مێینەیان خۆیان پێبەخشیبێت. ڕەنگە ئەوان ژنە ئەمازۆنەکانی ئیلیادی هۆمیرۆس بووبێتن و لە هەمان ناوچەکانی هۆزی جافدا دەرکەوتبێتن. ئەوان زۆر لیبراڵ بوون لە ڕا و بۆچوونیاندا سەبارەت بە شەرم و حەیا. پیاوان لە هاوبەشی ژنەکانیان لەگەڵ پیاوانی تردا نەدەترسان، تەنانەت لە ماڵەکانی خۆشیاندا. لەگەڵ ئەوەشدا پەیوەندیی هاوسەرگیریی کورد وابەستەگییەکی سۆزدارانە بوو و مەیل و دڵبەندیی نێوان ژن و پیاو دوولایەنە بوو، هەروەها کۆمەڵگا زۆر کراوە بوو سەبارەت بە پەیوەندیی زایەندی و سەرجێیی. لای ئێلی بانیستەر سۆن، عادیلە خانمی هاوسەری عوسمان پاشا، نموونەی ژنی کورد بوو، بەتایبەتی ئەو هەڵگری نازناوی خانم بوو، کە پێگەیەکی دەسەڵات بوو بە ژن ببەخشرێت و ئەمەش خاسییەتی تایبەت و جیاکاری فارس و ئەردەڵانییەکان بوو. چونکە وڵاتی فارس یان ئێران هەمیشە مێژوویەکی دوور و درێژی ژنی سەرکردەی هەبووە لە سەردەمە کۆنەکانەوە. شاژنە ئارتمیسیای یەکەم فەرماندەیی هێزی دەریایی ئێرانی کردووە لە داستانی شەڕی سەلامیسدا دژ بە گریکەکان لە ساڵی ٤٨٠ پێش زاییندا. پانتیا ئارتێشبۆد، لە ساڵی ٥٥٩ پێش زایین، لە کاتی داگیرکردنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەلایەن کورشی مەزنەوە، دەبێتە خانمە سەروەری ئێران و دیکتاتۆری سەربازیی میزۆپۆتامیا.
دەوڵەتی عوسمانی هەمیشە زۆر لێبووردە بووە بەرامبەر بە شارەزوور سەبارەت بە حوکمڕانی و حکوومەتەکەیان. هەر لەو سەردەمەوە کە میزۆپۆتامیا بۆ یەکەمجار لەلایەن ئیمپراتۆریەتی عوسمانیەوە داگیرکرا، بەم شێوەیە بوو. سوڵتان سولێمانی قانونی دەوروبەری ساڵی ١٥٣٢ی زایینی هێرشێکی بۆ ناوچەکە دەستپێدەکرد، لەگەڵ کەوتنی خەلافەتی عەبباسی بە دەستی لەشکری جەنگیزخانی مەغۆلی، شەڕوشۆڕێکی زۆر لە سەرانسەری ئاسیا و ئەوروپادا بەرپابوون و جیهان لەلایەن جەنگیزخانەوە دوای مردنی پارچە پارچە کرابوو و هێزە ناوچەییەکان دەستیان دەکرد بە پێکەوەنانی ئەو پارچانە. تورکە عوسمانییەکان، کە لە بنەڕەتدا مەغۆل بوون و موسڵمان بووبوون، ئاسیای بچووکیان تاڵان کرد و بوونە میراتگری هەردوو ئیمپراتۆریەتی بیزەنتین و ڕۆمانی و سولەیمانی قانونییش بوو بە سوڵتانی ئەم ئیمپراتۆریەتە مەزنە و لە زنجیرەی خانەدانی بنەماڵەکەیەوە ڕق و کینەیەکی سەختی لە مەسیحی و ڕکابەرە ئێرانییەکانی هەڵگرتبوو کە لە باوباپیرانییەوە بە میرات بۆی مابووەوە، بەڵام لە ئێستادا زۆر خراپتر بوو، چونکە هاوپەیمانییەکی کاسۆلیکیی هاپسبورگ و ئێرانی سەفەوی لەدژی وەستانەوە. ئەمەش ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیی خستە بەرەی شەڕەوە لە هەردوو قۆڵی ئاسیا و میزۆپۆتامیاوە. سولەیمانی مەزن خۆی لەگەڵ فەرەنسییەکان ڕێکخست و فەرەنسییەکان شەڕیان لەگەڵ هاپسبورگەکانی کاسۆلیکی نەمسا – ئیسپانیا دەستپێکرد و سلیمانیش لەگەڵ سەفەوییەکان کەوتە شەڕەوە و لە میزۆپۆتامیادا تێکیشکاندن و گەلێ شاری گرت و تاڵانکرد. دواجار بەغدا لە ساڵی ١٥٣٤دا دەکەوێت. لەم ماوەیەدا سولەیمانی مەزن بوو بە بەرپرسی زۆرێک لە دانیشتوانی غەیرە موسڵمان و تەواو بیانی. تورکەکان داگیرکەرێکی زۆر زیرەک بوون و دەیانزانی چۆن دانیشتوانی بیانی لە ژێر کۆنترۆڵی خۆیاندا بهێڵنەوە. ئەوان ناوچەکانیان داگیر دەکرد، بەڵام کولتوور و داب و نەریتی تایبەت بەو ناوچانەیان نەدەگۆڕی و ئەمەش سیاسەتێک بوو کە مەبەست لێی هێورکردنەوە و ئارامگرتنی دانیشتووان بوو، بۆ ئەوەی داگیرکاریی عوسمانی لەناو کۆمەڵگادا ئاسایی ببێتەوە.
سولەیمانی مەزن سوڵتانێکی عوسمانی بووە و تێگەیشتنێکی زۆری بۆ فەلسەفە هەبووە. لە دامەزراوە پەروەردەییەکانی کۆشکی تۆپقاپی خوێندوویەتی، کە خاوەنی هەموو شکۆمەندییەکی فەیلەسوفە کۆنەکانی ڕۆمانی و یۆنانی بوو، چونکە هەموو نووسینە فەلسەفییەکانیان لە کتێبخانەکانی بیزەنتینەوە بە میرات بۆ مابووەوە دوای داگیرکردنی قوستەنتینیە لەلایەن عوسمانییەکانەوە. سولێمان هەمیشە بەربەستی بۆ بەکارهێنانی ئەم زانستە لە چاکسازیی یاسادا دەخرایە بەردەم، بەو پێیەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی موسڵمانی سوننە بوو و هەر بۆیەش لە ژێر حوکمەکانی شەریعەتی ئیسلامی و حەدیس و قورئاندا بوو. ئەو سوودی لەم گەلە تازە داگیرکراوانە وەرگرت بۆ بەدەستهێنانی کاریگەری لە دژی شەریعەتی ئیسلامی و دروستکردنی سیستەمێکی یاسایی سێکولارتر بۆ ئەم زۆرینە غەیرە موسڵمانانە. لەڕاستیدا ئەوە گەلانی بێگانە بوون کە گەرەنتی کۆنترۆڵی کرد سوڵتانیان لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا و توانییان زاڵ بن بەسەر زۆرینەی حەدیسی سوننەدا. هەروەها دەستی کرد بە دامەزراوەیی کردنی قوناننامە بۆ ڕێکخستنی ئەم خەڵکە بیانیانە، و لە بەرامبەردا هێزێک لە بیانییەکان کۆبکاتەوە بۆ ڕێکخستنی حەدیسە سوننەکان. بەم شێوەیە بوو کە ڕەچاوکردنی نەرمی و لێبووردەیی لە یاسادا لە ناوچەی کورددا دەستی پێکرد، هەروەها بەم شێوەیە پەیوەندییەکی وابەستەبوون بە یەکترەوە لە نێوان کورد و عوسمانییەکاندا هاتە ئاراوە و سوڵتانی عوسمانی کەوتە پشتبەستن بە کورد زیاتر لە گەلەکەی خۆی بۆ ئاسایشی ئیدارەکانی عوسمانی لە چوارچێوەی ناوچەکەدا. “قونان” یاسای تایبەتی داڕشت بە تایبەتی بۆ شارەزوور بۆ ئەوەی هاوپەیمانە کوردەکانی ڕازی بکات و جیایان بکاتەوە لە هەموو موسڵمانە سوننەکانی تر. کوردەکان ئەو نەریتەی ئێرانیان پەیڕەوی کرد کە لە غیابی میراتگرێکی پیاودا حاکمی ژنیان هەبوو، بەو پێیەی لە سەردەمی ئەخمینییەکانەوە هەمیشە پشت بە ژنان دەبەسترا لە ئیدارەدا لە حاڵەتی نەبوونی میراتگرێکی نێرینەدا. دەقی ئەو قونانەی کە سولەیمان دەریکردووە دەڵێت کە ژن دەتوانێت پۆستی کارگێڕی وەربگرێت لە پاش مردنی هاوسەرەکەی کە پێشتر دەسەڵاتی کارگێڕی بووە. بەم شێوەیە مافی یەکسانی لە نێوان ژناندا توانی لە شارەزووردا بەردەوام بوو و بەم شێوەیە لێبووردەیی باڵی کێشابوو بەسەر دەسەڵاتی عادیلە خانمدا لە نێو دانیشتوانی شارەزووردا. سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم و عوسمان پاشای جاف، مەحمود پاشای جافیان لە دەسەڵات دەرکرد:
سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم بە چاوی ڕەزامەندی سەیری هاوپەیمانە کوردەکانی خۆی دەکرد و بەتایبەتی جافەکان. جاف و کورد بە گشتی پارچەیەکی بنەڕەتی و دانەبڕاو بوون خاکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی عوسمانی. سوڵتان هەرگیز متمانەی بە عەرەب نەبووە لە ئیدارەکەیدا. لە ماوەی ڕابردوودا کوردەکان سەرکردایەتیی میزۆپۆتامیایان لەگەڵ دیکتاتۆرە سەربازییەکانی ویلایەتە ڕووسییەکانی عوسمانی یان مەملووکەکان هاوبەش کردبوو، وەک چۆن لە ئیدارەی عوسمانیدا هەرگیز متمانەیان بە عەرەب نەبووە. سوپای عوسمانی پشتیان بەوە بەستبوو کە مێرمنداڵانی کوڕی مەسیحی لە قەوقاز و بەڵکان وەربگرن و لە قوتابخانە سەربازییە تایبەتەکانیان پەروەردەیان بکەن بۆ ئەوەی مێشکیان بشۆن و بیانکەنە سەربازی دەمارگرژ و توندڕەو، پاشان لە پۆستە باڵاکانی سەرکردایەتی لە سوپادا دادەنران. ئەمەش شێوازی سوڵتان بوو بۆ پاراستنی کۆنترۆڵی خۆی بەسەر کۆمەڵگای عوسمانیدا، چونکە بە بۆچوونی ئەو نەدەکرا متمانە بە دانیشتووان بکرێت، کە زۆرینەیان موسڵمانی سوننە بوون، لە حوکمڕانیی ئیمپراتۆریەتەکەیدا. بە سادەیی ئەوان تەنها زۆر ئاڵۆز و توند بوون لە بەڕێوەبردنی یاسای شەریعەت و حەدیسدا کە بە شێوازی تۆڵەئامێز کاری دەکرد. ئەم مەملووکە دەمارگرژانە لە ئاڵۆزترین ناوچەکانی خاکی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی دەسەڵاتیان پێ دەسپێردرا کە بەزۆری دراوسێی مەککە بوون و بە شێوەیەکی سەرەکی خاکی عەرەب بوون. ئەم سەربازە مەسیحییە مێشک شۆردراوانە پێویست بوون بۆ ئەوەی ئارامی لە ناوچە عەرەبییەکاندا بپارێزن، بەڵام بۆ بەدبەختیی سوڵتان زۆرجار ئەقڵییەتی تایبەت بە خۆیان هەبوو، کە هەر زوو لە چوارچێوەی ویلایەتە عوسمانییەکانی میسر و ئێراقدا قەوارەی سەربەخۆی خۆیان دامەزراند. دەستەبژێری بەهێزی مەملووکەکان لە بەغدا لە ساڵی ١٧٧٩دا بەتەواوی یەکیانگرت بە سەرکردایەتیی والیی سڵێمان پاشا، کە بە مستەکۆڵەی ئاسنین حوکمڕانیی ئەیالەتی بەغدای دەکرد و شاری لە کوردستان بە ناوی ئەوەوە نراوە، چون کوردەکانی بابان ملکەچی ئەو بوون. لە سەردەمی داود پاشای کوڕەزا گەورەکەیدا، شەڕی عوسمانی و وڵاتی فارس (ئێران) لە ساڵی ١٨٢١دا هەڵدەگیرسێت و لەشکر و سوپای فەرماندەی ئێرانی عەباس میرزای قاجاری شارەزووری داگیرکرد و شاری سلێمانیی گرت. مەحمود پاشای بابانی سەرۆکی ئەیالەتی شارەزوور، خیانەتی لە عوسمانییەکان کرد و چووە پاڵ قاجارەکان. سوپای قاجاری ئێران سلێمانییان داگیرکرد و ئەمەش بوو بە هۆی لاوازبوونی هەمیشەیی مەملوکەکان. عوسمانییەکان لە دیمەشقەوە هێرشیان کرد و لە ساڵی ١٨٣١دا مەملوکێکی دڵسۆزتریان بە والیی بەغدا دانا، کە عەلی ڕەزا پاشا بوو. ئەوجا هەر زوو عوسمانییەکان – بە هاوکاریی والیی بەغدا – سلێمانییان گێڕایەوە ژێر کۆنترۆڵی خۆیان، چونکە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی جاڕی شەڕی لەگەڵ بابانەکان دا کاتێ کە دەستی قاجارەکان لەسەر شارەزوور لاواز بوو.جاف لە ساڵی ١٨٤٧دا ڕۆڵێکی سەرەکییان لەم شەڕ و ململانێیەدا گێڕا و یارمەتیی عوسمانییەکانیان دا بۆ گرتنەوەی شارەزوور. جافەکان، لە سەردەمی محەمەد پاشای جافدا، هەموو شارەزووریان گێڕایەوە و کران بە حوکمڕانی ناوچەی گوڵعەنبەر و محەمەد پاشای جاف وەک مەلیک حوکمڕانیی دەکرد و کەوتە شەڕکردنی هەموو پاشماوەکانی میرنشینی بابان، لەنێویشیاندا دەستە و تاقمەکانی لایەنگری بابان لە هۆزەکەی خۆیدا، کە ئەو کاتە لە ژێر دەسەڵاتی عەزیز بەگ جافدا بوون و دەستی ئاسنینی بە دەسەڵاتەکەیەوە گرتبوو تاوەکو لەلایەن تاقمەکەی عەزیز بەگی جافەوە ساڵی ١٨٨٠ لە شەڕدا کوژرا. سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم بانگهێشتی مەحمود پاشای جافی کرد بۆ ئەوەی لە ساڵی ١٨٨٠دا بکرێتە سەرکردە و قایمقامی شارەزوور، بە پێی ریفۆرمەکانی تەنزیمات، کە دابەشبوونە ئیدارییەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانییان لە ئەیالەتەوە بۆ ویلایەت ڕێکخستبووەوە. خاکی عوسمانی تازە بەدەست هێنراوی شارەزوور لەگەڵ گوڵعەنبەر لە ناو ویلایەتی مووسڵدا ڕێکخرا و دەبێتە هەرێمێکی فەرمیی عوسمانی. بەم پێیەش مەحمود پاشا دەبێتە حاکمێکی فەرمی لە ناو ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا. ئەوەش وەبیر دەهێنرێتەوە کە ڕۆڵێکی بەرچاوی لە پێگەیشتنی هۆشیاریی نەتەوەیی کورددا هەبووە، کە لە سەردەمی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەمدا سەریهەڵدابوو، هەروەها لەلایەن ئیمپراتۆریەتی عوسمانیەوە بە نیشان و میداڵ ڕێزی لێگیراوە.1 ئەو هەموو خاسییەتەکانی سەرکردەی هەبووە و ستراتیجیستێکی سەرنجڕاکێش بووە و لێهاتووییەکانی ڕێکخستنی سەرنجڕاکێشی بوو. مەحمود پاشا دەبوو لە چوارچێوەیەکی جیۆپۆڵەتیکیی زۆر ئاڵۆزدا و لە سەردەمێکی یەکلاکەرەوەدا بۆ ئایندەی گەلی کورد لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمدا ئەرکەکانی خۆی جێبەجێ بکات. لە لایەکی ترەوە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی چەقبەستوو لە حاڵەتێکی پاشەکشەی ڕووندا بوو. هەڵبەت داواکارییەکانی بەشداریی سیاسی و هەستی نەتەوەیی و بەرژەوەندییە ئابوورییەکان دواجار گۆڕانکارییەکانی دواخست. لە لایەکی ترەوە، داینامیکییە نێودەوڵەتییەکان ئاماژەی بە کۆتایی کۆڵۆنیالیزم و سەرهەڵدانی بانگەشەی نەتەوەیی کرد لای هەموو گرووپە کۆمەڵایەتییەکانی ناو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کە کولتوورێکی نائەمنی و ناسەقامگیریی لە چوارچێوەی ژینگەی نزیکی هەر گرووپێکدا دروست کرد و سەرکردەکانی هۆزی جافیان برد بۆ گرتنەبەری هەڵوێستێکی پراگماتیک کە دژایەتیی نە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و نە دەسەڵاتدارانی قاجاری لە ئێراندا نەدەکرد، لە هەمان کاتیشدا پاراستنی هێزێکی چەکدارێکی چوار هەزار کەسی کە بۆ بەرگری ڕێکخرابوو.٢، ٣
هەردوو دەوڵەتی عوسمانی و ئێران بەردەوام بایەخیان بە بەهێزکردنی دۆستایەتی دەدا لەگەڵ هۆزی جافدا و ئەمەش گرنگییەکی ستراتیجییان بەم ناوچەیە بەخشی وەک “ناوچەیەکی جیاکەرەوە”ی نێوان هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە، کە زیاتر یارمەتیدەر بوو بۆ دەستەبەرکردنی یسەلامەتیی سنوورە سیاسییەکانیان. مەحمود پاشا لە ناوەندی ئەم ستراتیژەی سنوورکێشانەدا بوو. بۆیە هەردوو دەسەڵاتی ئێران و عوسمانی بڕوانامەی شانازییان پێبەخشی وەک ڕێزدانانێک بۆ پایە گەورەکەی: نازناوی خان کە لەلایەن دەوڵەتی ئێرانەوە پێبەخشرا و نازناوی پاشا، لەلایەن عوسمانییەکانەوە.
سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم بە تمووحێکی گەورەوە چاوی بڕیبووە هاوپەیمانێتییەکەی لەگەڵ جاف، چونکە کورد سەلماندی کە سەربازێکی متمانەپێکراوترە لە سوپا عوسمانییەکەی خۆی و دەیخواست کە هێزێکی کوردی پێکبێنێت لەسەر شێوازی یەکە کۆزاکییەکانی ڕووسیای تزاری، کەوا ئاسایشی بنەڕەتیی دەوڵەتیان پێ سپێردرابوو. ئەو هێزەش دروستکرا و ناوی لێنرا سوارەی حەمیدی، لەسەر شەرەفی ئەو.4 بەڵام سەرەڕای گرنگییەکەی بۆ هەردوو وڵات، مەحمود پاشای جاف کەوتبووە سەر نیاز و کەڵکەڵەی سەربەخۆیی و پلانی تایبەتی خۆی بۆ ناوچەکە هەبوو، بۆیە بڕیاریدا خۆی لە هەردوکیان دووربخاتەوە. ئەمەش دواجار ڕقی ئەستەنبوڵی هەڵساند کرد کە بە چاوێکی دۆستانە نەیدەڕوانییە سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمێک کە بتوانێت لە ناوەوە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ناسەقامگیر بکات. مەحمود پاشای جاف سوودی لە لەشکرکێشییە وێرانکەرەکەی ڕووسیا بۆ سەر ئیمپراتۆریەتی عوسمانی وەرگرت بۆ پاڵپشتیکردنی یاخیبوونی ئەرمەنەکان لە قەوقازی عوسمانی لە ساڵانی ١٨٧٧ – ١٨٧٨دا و ئەمەش بوو بە هۆی ڕەتاندن و لاوازکردنی ماشێنی جەنگیی عوسمانی و ئیدارەی ویلایەتەکانی ڕۆژهەڵاتی خستبووە حاڵەتێکی نائارامی و بێسەروبەرییەوە. هەروەها ئەمەش ژینگەیەکی نموونەیی بۆ مەحمود پاشا جاف ڕەخساند کە خۆی لە حکوومەتی عوسمانی دوور بخاتەوە. هەندێ دەستە و تاقمی جاف چوونە پاڵ هەورامان و کەوتنە ڕێگری و ئەنجامدانی توندوتیژی، بێ مەحمود پاشای جاف بتوانێت بەربەستێکیان بۆ دابنێت.5 حکوومەتی عوسمانی سڵ و بەئاگا بوو لەو هەستە ساختەیەی کە مەحمود پاشا لە کوردستان دروستیکردبوو، لەبەر ئەوە بەرپرسانیان نارد بۆ ئامادەکردنی ڕاپۆرت و بەڵگەی پێویست بۆ دوورخستنەوەی لە پۆستەکە فەرمییەکەی لە هەڵەبجە. فەرماندەی بەرپرسی ئەم کارە نامیق پاشای قایمماقامی بەغدا بوو. مەحمود پاشا زانیاریی هەبوو کە نامیق پاشا لەلایەن حکوومەتی عوسمانییەوە نێردراوە بۆ ئەوەی سیخوڕی بەسەریەوە بکات و بەو هۆیەوە هیچ میواندارییەکی لێنەکرد. ئەو نامیواندارییە بەس بوو بۆ ئەوەی نامیق پاشا ڕاپۆرتێکی خراپی لەسەر بنووسێت و مەحمود پاشا تۆمەتبار بکات بەوەی کە خۆی لەگەڵ سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەمدا یەکسان کردووە و نیازی خراپ لە بەرانبەریدا و هاوکاریی دوژمنەکانی دەکات، کە ئەمەش دەبێتە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایش و سەقامگیریی ناوچەکە. لە ئەنجامی ئەم ڕاپۆرتەدا لە ساڵانی ١٨٨٨ – ١٨٨٩ ڕاگەیاندنێک کرا کە دوای ئەوە سوڵتان مەحمود پاشای جافی لە پۆستی سەرۆک هۆزی جاف دوورخستەوە و براکەی، عوسمان پاشا جاف جێگەی گرتەوە. هەروەها بۆ ئەوەی لە ناوچەکە دووریبخاتەوە کردی بە والیی ویلایەتی ئورفە. بەهەرحاڵ، مەحمود پاشا ئەم ئۆفەرەی ڕەتکردەوە و لەجیاتیدا چووە پاڵ ڕاپەڕینە کوردییەکەی ساڵی ١٨٨٠ و بەدوای ئەو ڕەخساندنی ئەو ڕووبەر و ناوچە کوردییانەدا دەگەڕا کە سەربەخۆبن لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی. ئەمەش یاخیبوون و ڕاپەڕینەکەی شێخ عوبێدوڵڵای تێکدا و سوارەی حەمیدی بوو بە هێزێکی تۆکمەی وا کە ڕۆڵێکی سەرەکی لە ئاسایشی ناوخۆی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا بگێڕێت و هەموو چەتە و ڕێگرەکانی ئەرمەن و عەرەب بکوژێت و دواتر شۆڕش و ڕاپەڕینەکانیان لەناوببات. پاشان بوونە مایەی ترس و دڵەڕاوکێ بۆ سوپای ڕووسیا لە جەنگەکانیدا لەگەڵ عوسمانییەکان، بە جەنگی جیهانیی یەکەمیشەوە. ٦، ٧
سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم ناچاربوو مەحمود پاشا بگۆڕێت بە عوسمان پاشای برای، کە ملکەچتر و گوێڕایەڵتر بوو، کە بێزار بوو لەوەی کە برا بچووکە و ڕقی لێی بوو بەهۆی ئەوەی زۆر خەیال پڵاو بوو و ناکۆکی و ناتەبایی زۆری لەناو خێڵەکەدا دروستدەکرد و لە هەوڵدا بوو کە ناکۆکیی نێوانی و سوڵتان زیاتر بکات و کەڵکی لێوەربگرێت. بەهەرحاڵ، عوسمانییەکان دەرفەتێکیان بۆ ڕەخساند کە ببێتە سەرۆک خێڵی جاف و لەوەش گرنگتر قایمقامێکی عوسمانی بۆ شارەزوور. ئەویش بە یەکخستنی هێزەکانی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی ڕاستەقینەی شارەزوور – کە عوسمانییەکان بوون – توانی فێڵ لە براکەی بکات و دەسەڵاتی لەدەست دەربهێنێت. پاشان سوڵتان ڕایگەیاند کە هۆزەکەی عوسمان پاشا جاف سوارەی حەمیدین و بەم دەسەڵاتە هەموو ئەو دوژمنانەیان لەناوبرد کە لە ڕێگەیاندا وەستابوون. مەحمود پاشای جافیش بەرەو سنوورەکان هەڵهات و لەگەڵ ئەو بەشەی خێڵەکەیدا وەک کۆچەرییەک گەرمیان و کوێستانیان دەکرد و بە پێی ڕا و بۆچوونی جافەکان خۆیان ئەو سەرۆکی جاف بوو، بەڵام بە پێی فەرمانی سوڵتانی عوسمانی عەبدولحەمیدی دووەم عوسمان پاشای جاف سەرۆکی خێڵەکە بوو. ئەوجا عوسمان پاشای جاف بە قایمقامی شارەزوور دامەزرا و لە گوڵعەنبەرجێگیر بوو. ئەم پێشهاتە وایکرد کە هەردوو برا مەحمود پاشا و عوسمان پاشا ڕقیان لە یەکتر بێت و هاتوچۆیان بۆ ناو خاک و قەڵەمڕەوی یەکتر قەدەغە بیت و هەر کاتێکیش یەکتریان ببینیبایە، زۆرجار بە خەنجەرەوە پەلاماری یەکیان دەدا، بەڵام خۆشبەختانە خۆیان لە کوشتنی یەکتر بەدوور دەگرت، چونکە هەر کردەیەکی شەڕ و ناکۆکیی لەو چەشنە دەیتوانی دەرفەت بە حکوومەتی عوسمانی بدات کە لە ناوچەکە دووریانبخاتەوە و دەربەدەریان بکات، چونکە زۆرجار حکوومەتی عوسمانی هەندێ لە عەشیرەتە کوردەکانی دەگواستەوە وەک هەوڵێک بۆ لاوازکردنیان و ڕزگاربوون لە هەموو جەردە و ڕێگرەکانی ناوچەکە. زۆرێک لە کوردەکان ڕەوانەی دەوڵەتانی بەربەریی عوسمانی دەکران لە باکووری ئەفریقا بۆ ئەوەی وەک دەربەدەر و دوورخراوە لە بیاباندا بژین. تەنانەت بیریان لەوە کردبووەوە کە مەحمود پاشای جاف و خێڵەکەشی بۆ مۆریتانیا بنێرن، بەڵام خۆشبەختانە شێخ مەحمودی بەرزنجی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەمی لەم کارە پەشیمان کردبووەوە (زیاتر پێدەچێت شێخ سەعیدی باوکی بۆیان تێکەوتبێت – وەرگێڕ). گوڵعەنبەر زۆر دوور بوو لە سلێمانییەوە و عوسمان پاشای جافیش زۆر دوور بوو لە هەموو کاروبارەکانی سلێمانی و کەرکووکەوە، بۆیە بڕیاریدا پایتەختەکەی بگوێزێتەوە بۆ هەڵەبجە، کە گوندێکی ڕووتەن بوو و لە چەند ماڵێکی لە خشتی قوڕ دروستکراو بوو، بەڵام بە شێوەیەکی نموونەیی لە نزیک هەموو کاروانە ڕێکانەوە بوو و هەروەها لەسەر ڕێگای کەرکووک و سلێمانی هەڵکەوتبوو. عادیلە خانمی هاوسەرە نوێیەکەی ئەردەڵانی ئیرانیش، دواتر هەڵەبجەی دەگۆڕێت و دەیکاتە شارێکی جوانی چەشنی “باخچە هەڵواسراوەکانی بابل”.
“بەهێزکردنی عوسمان پاشای جاف بە هۆی هاوسەرگیریی عادیلە خانمەوە”
عوسمان پاشای جاف درێژەی بە شەڕی باوکی دا لە دژی دوژمنەکانی، هەروەها بەردەوام بوو لە هێشتنەوەی براکەی لە ناوچە سنوورییەکان. ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی گرژییەکی بەرچاو لە ئێران، کەوا کەوتبووە نیشاندانی تووڕەیی بەرامبەر مەحمود پاشای جاف، لە کۆتاییدا لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا هەماهەنگی دەکرد لەسەر چۆنیەتیی کۆنترۆڵکردنی ئەو و خێڵەکەی. مەحمود پاشا جاف زۆرجار سەرکێشیی دەکرد بۆ چوونە ناو خاکی ئێرانەوە و هەندێ لە دەستە و تاقمی خێڵەکەی بەوە ناسرابوون کە هاوکارییان لەگەڵ شێخ عوبەیدوڵڵا کردووە کە هێرش و لەشکرکێشیی بۆ سەر ویلایەتی کوردستان دەکرد لە ناو ئێراندا. ئەمەش بووە هۆی هاوکارییەکی نزیک لە نێوان ئێران و ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە دژی مەحمود پاشای جاف و ئێران وردە وردە دەستی کرد بە دۆستایەتی نواندن بۆ عوسمان پاشای جاف و زیاتر لێی نزیک دەبووەوە و پەیوەندییان توندوتۆڵتر دەبوو، چونکە هێزی سەرەکی بوو بۆ شکستپێهێنانی مەحمود پاشای برای. بەو پێیە عوسمان پاشای جاف زیاتر کەوتە پشتبەستن بە ئێرانییەکان نەک عوسمانییەکان، چونکە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لاواز بوو و نەیدەتوانی مەحمود پاشا و هەورامان و یان هەر تاقمێکی تری دژی عوسمان پاشای جاف شکست پێبێنێت. ئەمیش لە پێگەی دەسەڵاتی خۆیدا بەسەر هۆزی جافدا زۆر لاواز بوو و هاتە سەر ئەوەی پشت بە ئێرانییەکان ببەستێت، بەتایبەتی ئەردەڵانەکان کە ترسناکترین هۆز بوون لە هەردوو دیوی سنووری ئێران و عوسمانیدا. ئەردەڵانییەکان دوژمنی باوک و باپیری عوسمان پاشای جاف بوون کە لە ناوچەی جوانڕۆی ئێراندا هێرشی قڕکردنیان کردبوونەسەر و ئەمەش بووبووە هۆی کوشتنی قادر بەگی جافی باپیرەی و دواجاریش کۆچی بەکۆمەڵی جافەکان بۆ شارەزوور و باسی ئەوەش ناکرێت کە پێشتر ئێرانییەکان چ نەیارێکی گەورەی محەممەد پاشا جافی باوکی بوون. بەڵام محەمەد پاشای جاف لە کاتی گرتنەوەی شارەزووردا لەلایەن عوسمانییەکانەوە لە ساڵی ١٨٤٧دا زیاتر لە پێویست تۆڵەی لە ئێران و ئەردەڵانییەکان کردبووەوە. وا ئێستا دوژمنە نوێیەکان هەورامان و مەحمود پاشای برای بوون. ئەو بە هیچ شێوەیەک هەستی بە دڵسۆزی نەدەکرد بۆ میراتی دژە ئێرانی بنەماڵەکەی چونکە سەرۆکایەتییەکەی بەشێک نەبوو لە میراتەکەیان لە سەرەتاوە، بەڵکو لەو شوێنەی کە لەلایەن ئەردەڵانی ئێرانەوە دەخوازرا میراتی خۆی دروست دەکرد. لەبەر ئەوە ساڵی ١٨٧٥ بە سواری ئەسپەکەیەوە چوو بۆ سنە بۆ تەلاری نیشتەجێبوونی خوسرەو ئاباد، کە لەم ماوەیەدا غوڵام شای ئەردەڵان وەک والی بەسەر ویلایەتی کوردستانەوە لە ئێران حوکمڕانیی دەکرد و لە نزیکەوە لە ژێر ڕکێفی دایکە قاجارییەکەی، شازادە حوسنی جەهاندا بوو. لەم هێڵی دایکایەتییە چنگ ئاسنینەی مێینەدا، عادیلە خانمی جاف دەخوازێت وبەڵگەنامەی هاوپەیمانیی نێوان ئەردەڵان و جاف مۆر دەکات و لەم ڕێگەیەوە هەژموون بەسەر شارەزووردا پەیدا دەکات و ئاڵەنگاریی سلێمانییش دەکات. دوای مۆرکردنی ئەم پەیمانە، هەورامان و مەحمود پاشای جاف چیتر نەیانوێرا دەست بۆ عوسمان پاشای جاف ببەن.
پاشان ناسرەدین شای قاجار شمشێرێک و نازناوی فەرمیی خانی بە عوسمان پاشای جاف بەخشی بە بۆنەی هاوسەرگیریییەوە لەگەڵ عادیلە خانمی نەوەی یان کچەزازایدا. بەم پێیە عوسمان پاشای جاف ئێستا بوو بە بەرپرسێکی فەرمی لە حکوومەتی ئێراندا و بە دەسەڵاتی ئەردەڵانی ئێران لە پشتیەوە شەڕی لەگەڵ دوژمنەکانی دەکرد. ناسرەدین شای قاجار ئێستا بووە بە خەزووری عوسمان پاشای جاف و بەو پێیە نەک هەر دوژمنەکانی لێی دەترسان، بەڵکو سوڵتانی عوسمانی عەبدولحەمیدی دووەمیش لێی دەترسا. عوسمان پاشا جاف ئێستا خزمەتی دوو یان سێ وڵاتی دەکرد و لە خزمەتی هۆزی جاف و ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و قاجاری ئێراندا بوو و مەحمود پاشای جاف یان هەورامان نەیاندەوێرا دەستی بۆ ببەن. بەمەش مەحمود پاشای جاف تا کۆتایی ژیانی لە پێدەشتەکانی نێوان شارەزوور و چیاکانی زاگرۆسدا نیشتەجێ بوو. عادیلە خانمی بووکە جوانەکەی وەسمان پاشایش دەستیکرد بە گۆڕینی هەڵەبجە بۆ کۆشکێکی ئێرانی. مەحمود پاشای جاف ڕقی لە هەردوک ئێران و ئەردەڵان بوو. لەملاشەوە عوسمان پاشای جاف هەرگیز لە خاک و قەڵەمڕەوی مەحمود پاشای جافدا پێشوازیی لێ نەکرا. بەهەرحاڵ مەحمود پاشای جاف هەرگیز دەستی لە عوسمان پاشای برای نەدەدا، چونکە ترسی لە ئەردەڵان هەبوو. دواتر عوسمان پاشا ڕووی بەرەو دوژمنەکانی باوکی وەرگێڕا، کە هەمەوەندەکان، کە بەڵای شارەزوور بوون و هۆکاری کوشتنی باوکی بوون. لەو دەمەدا هێزەکەی زۆر لەوەی هێزەکانی هەمەوەندەکان باشتر بوو، چونکە هەمەوەند بە چەکە کۆن و بەسەرچووەکانی ڕووسیا هیچ هاوتای هێزەکەی جاف نەبوون کە چەکی مۆدێرنی ئەڵمانیی عوسمانییان پێبوو. عوسمان پاشای جاف دوا ئاگاداریی دا بە هەمەوەندەکان دا کە خاکی قەڵەمڕەوی بەجێبهێڵن یان ڕووبەڕووی قڕکردنی بەکۆمەڵ دەبنەوەو ئەوانیش پابەند بوون و یەکسەر ناوچەکەیان بەجێدەهێشت و لەبری ئەوە لە ساڵی ١٩٠٨دا کەوتنە جموجووڵ دژی سلێمانی. بەڵام هێزی سوپای عوسمانی ڕاستەوخۆ بۆیان دابەزین و بە تەواوی ڕایانماڵین. ئەنجام هەمەوەند پەرت و بڵاو بوونەوە و پاشماوەکانیان بەرەو ئێران هەڵاتن. بەم جۆرە عوسمان پاشای جاف تۆڵەی باوکی کردەوە و نەزم و یاساشی گەڕاندەوە بۆ شارەزوور و تەنانەت براکەیشی خستە تەڵەوە. پاشان دوو پشتێنەی ئاسایشی بە چواردەوری شارە ستراتیجییەکانی هەڵەبجە و گوڵعەنبەردا دروستکردبوو و ئەمەش تەنها پێداویستی بوو بۆ ئەوەی دەسەڵات بەسەر شارەزووردا بسەپێنێت. هەڵەبجە گەشەی کرد و بووە شارێکی جوانی کوردستان، لە کاتێکدا سلێمانی هێشتا هەر لە ژێر پاژنەی ئاسنینی سوپای عوسمانیدا بوو. هەڵەبجە سەرەتای ڕاستەقینەی ناسنامەی نەتەوەیی کورد بوو، شارێک بوو کە کورد بۆ کورد دروستی کردبوو، لە کاتێکدا سلێمانی شارێک بوو کە عوسمانییەکان یان مەملووکەکان بۆ بووکەڵە کوردەکانی عوسمانی دروستیان کردبوو. لە ڕاستیدا ئیدارەی عوسمان پاشا تەنیا لە کایەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا سنووردار نەبوو، بەڵکو ڕووی لە ناوجەکانی ئێرانیش کرد و لەوێش ئەرکە فەرمییەکانی چاودێریکردنی ئەو ناوچەیەدا بەجێدەهێنا.٣ عوسمان پاشا جاف دوژمنی زۆری هەبوو لە نێو هۆزەکەی خۆیدا. زۆرێکیان لە سەردەمی حوکمی مەحمود پاشادا بوون بە تائیفەگەری، کە هۆزەکەی هان دابوو بۆ ڕۆحێکی یاخیگەری. هەروەها ئیمپراتۆریەتی عوسمانی وا دەرکەوت کە توانای بەڕێوەبردنی ناوچەکەی نەبێت، بۆیە وردە وردە ڕوویکردە ئیمپراتۆریەتی قاجار و بە دیاریکراویش هۆزی ئەردەڵانی ترسناک، کە دەسەڵاتدار و دیسپلینی زیاتر دەردەکەوت- هەر ئەو دیسیپلینەی کە پێویستی پێبوو بۆ ئەوەی دەسەڵات بەسەر هۆزەکەیدا دووپات بکاتەوە.
ئاواتی ئەوە بوو هاوپەیمانێک لەم نەیارە بەهێزەی پێشووی جافدا بدۆزێتەوە کە جافەکانی لە ناوچەکانی ئێرانی پێشوویان دەرکردبوو. ئەمە بووە سەرەتای دابەشبوون لە ناو هۆزی جافدا، واتە بەشی حوکمڕانانی عوسمان پاشا و یاخیبووانی مەحمود پاشا. ئەم دوانە هەمیشە لە دوو جەمسەری دژ بەیەکدا بوون لە یاخیبوونە کوردییەکاندا کە دواجار بە هۆی ناسەقامگیرییەکانی ویلایەتەکانی بەغدا و مووسڵەوە سەریانهەڵدەدا ٥،٦،٧،٨. عوسمان پاشا شانبەشانی عادیلە خانمی هاوسەری حوکمڕانی کرد وەک کارگێڕێکی بەهرەدار کە بۆ سەرۆکایەتیی دادگای هەڵەبجە ڕاسپێردرابوو. لە سەردەمی حکوومەتەکەیدا یاسای دژی کردەوەی پێشێلکاری و لە بەرژەوەندیی مافەکانی ژنان دەرکرد. بەڵام عوسمان پاشا تێبینیی ئەوەی دەکرد کە وردە وردە دەسەڵاتی لێ وەردەگیرێت، چونکە عادیلە خانمی هاوسەری کردبوویە بووکەڵەی دەستی خۆی لە خزمەتی خولیاکانیدا بۆ دەستپێکردنی بووژانەوەیەکی کولتووری لە شاری هەڵەبجە و دەڤەری شارەزووردا و جافە کۆچەرییەکانی دەگەڕاندەوە بۆ ڕەگ و ڕیشە ئێرانییە باڵادەستەکانیان.7 عوسمان پاشا لە ڕێگەی هاوسەرگیرییەکەیەوە لەگەڵ عادیلە خانمدا دەسەڵاتێکی زۆری بەدەستهێنابوو، بەڵام دەستبەرداری زۆرێک لەو دەسەڵاتانە بووبوو. ژنەکەی بەسەریدا زاڵبوو و وردە وردە دەسەڵاتی خۆیی بەسەردا سەپاندبوو. دانیشتوان لە عادیلە خانم دەترسان کە سەرچاوەی ڕاستەقینەی دەسەڵات بوو نەک عوسمان پاشا جاف. بەم پێیە پلە بە پلە ئەردەڵانەکانی دەخستە پۆست و پێگەی دەسەڵاتەوە و دەیسەپاندن بەسەر جافەکاندا. عادیلە خانم هەڵەبجەی بەو شێوەیە هەڵدەشێلایەوە و لە قاڵبی دەدایەوە بۆ کۆمەڵگایەک کە ڕێزی لە عوسمان پاشا نەدەگرت وەک سەرۆک و لەبری ئەوە وەک سەرکردەی خۆیان دەیانڕوانییە خانم. پێگەی عوسمان پاشای جاف کورت بووبووەوە بۆ بێکارێک و لە پلەی بۆیەک بەولاوە هیچیتر نەبوو، نێرگەلەی دەکێشا و دەچووە دیوەخان و لە دێهاتدا دەسووڕایەوە و لە سنووری جافدا مامەڵەی لەگەڵ کاروباری سەربازیدا دەکرد. تاکە کەسانێک کە هێشتا ڕێزیان لێدەگرت عوسمانییەکان بوون و ئەوەش بۆ ئەو زۆر نەبوو. لە کۆتاییدا و لە ساڵی ١٩٠٨دا کۆچی دوایی کرد، پاش ئەوەی دواهەمین کەسی هەمەوەند لە شارەزوور هەڵهاتبوو و شارەزووری لە ژێر دەسەڵاتی عادیلە خانمدا بە ئەمان و پارێزراوی بەجێهێشتبوو.
پەراوێز:
1.http://www.pukmedia.com/EN/EN_Direje.aspx?Jimare=21734
2. C.Basbakanlik Devlet Mudurulugu Osmanli Arsleveri: Date: 13 / ZA /1319 (Hijr i) File No: 94 Shirt Number: 1319 Fund Code: İ..HUS.
کۆماری تورکیا، سەرۆکایەتیی وەزیران، بەڕێوەبەرێتیی گشتیی ئەرشیفی دەوڵەت …
3. C. Basbakanlik Devlet Mudurulugu Osmanli Arsleveri: Date: 17/N /1312 (Hicrî) File No :35 Shirt No :1312 Fund Code: İ..HUS
کۆماری تورکیا، سەرۆکایەتیی وەزیران، بەڕێوەبەرێتیی گشتیی ئەرشیفی دەوڵەت …
4. C.Basbalanlik Devlet Mudurulugu Osmanli Arsleveri I.DH 903/71772 7
کۆماری تورکیا، سەرۆکایەتیی وەزیران، بەڕێوەبەرێتیی گشتیی ئەرشیفی دەوڵەت …
5. ئیلی بانیستەر سۆن، بۆ میزۆپۆتامیا و کوردستان بە نادیاری ١٩١٢.
6. ئیلی بانیستەر سۆن، ڕاپۆرت لەسەر ناوچەی سلێمانی – کوردستان. ١٩١٠.
7. ئیلی بانیستەر سۆن، تێبینی لەسەر هۆزەکانی باشووری کوردستان، کۆمیساری شارستانی، بەغدا. ١٩١٨.
8. کەسایەتییەکان لە کوردستان، کۆمیساری شارستانی، بەغدا. ١٩١٨.
APPOINTMENT OF OSMAN PASHA JAFF AS PASHA AND GOVERNOR OF GULANBAR DISTRICT BY THE OTTOMAN ADMINISTRATION
لە ئینگلیزییەوە؛ محەمەد حەمەساڵح تۆفیق
