زمانی کوردیی سۆرانی؛ لەگەڵ خوێندنەوەی بژاردەدا

کتێبێکی ڕێزمانیی پڕ بەهایە و دانەرەکەیە “ویلەر ثاکستۆن” پرۆفیسۆرێکی ئەمریکییە لە زانکۆی هارڤارد و  شارەزایە لە زمانی کوردیدا. نووسەر لە ٢٥٠ لاپەڕەی ئەم کتێبە ڕێزمانییەدا، زۆر وردەکاریی کردووە لە بابەتەکانی ڕێزمانی کوردی – دیالێکتی کرمانجیی خواروو یان سۆرانیدا،  بە زمانی ئینگلیزی و وەرگێڕان و  ڕاڤەکردنی بابەتە جۆراوجۆرەکانی زمانی کوردی بە ئینگلیزی و کۆمەڵێک دەقی پەندی پێشینان و حیکایەتی کوردیی کردووەتە پاڵپشت بۆ لێکۆڵینەوە ڕێزمانییەکەی و دەقەکانی بە کوردی داناوە و کردوونی بە ئینگلیزی. نووسەر لە ساڵی ١٩٩٩دا کتێبێکی بەندەی لەبارەی چیرۆکی میللی و فۆلکلۆریی کوردییەوە کردووەتە ئینگلیزی و هەر لەو ساڵەدا لەلایەن دەزگای کتێبخانەی کوردییەوە لە نیویۆرک چاپ و بڵاوکراوەتەوە بە ناوی Kurdish Folktales و لەم کتێبەشیدا دوو دانە لە چیرۆکەکانی ئەو کتێبەی بە کوردی و ئینگلیزییەکەی هێناوەتەوە. کتێبەکە دەیان و بگرە سەدان وشە و دەستەواژەوە و ڕستەی تێدایە بە کوردی و پێتی عەرەبی یان ئارامی کە دیالێکتی کوردیی سۆرانیی پێدەنووسرێت و هەر هەمووانی بە زمانی ئینگلیزی لێکداوەتەوە. بێجگە لەمەش فەرهەنگێکی دیالێکتی سۆرانی – ئینگلیزیی بۆ کردووە و سەدان وشەی کوردیی ئەم دیالێکتە لەخۆدەگرێت و بە پیتی   عەرەبی و لاتینی نووسیونی و ماناکەیانی بە ئینگلیزی لێکداوەتەوە کە ئەمە گرنگترین بەشی کتێبەکەیە و لە لاپەڕە ١٦٥ تا کۆتایی لاپەڕەکانی کتێبەکە کە ٢٥٠ دەیگرێتەوە و زیاد لە چوار هەزار وشەی لەخۆگرتووە. بۆ زیاتر ئاشنابوون بەم کتێبە بەنرخەی پرۆفیسۆر “ویلەر ثاکستۆن” پێشەکییەکەی دەکەینە کوردی:-

“پێشەکی”

زمانی کوردی سەر بە گرووپی ئێرانی ڕۆژئاوای لقی هیندۆ- ئێرانی بنەماڵەی هیندۆئەورووپییە. دوو لقی سەرەکی کوردیی ئەدەبی مۆدێرن بریتین لە:-

• کرمانجی، زمانی زۆرینەی ڕەهای کورد لە تورکیا، سووریا، ئەرمینیا و ئازەربایجان، ئەو ناوچەیەی کە ناسیۆنالیستە کوردەکان بە “باکوری کوردستان” دەستنیشانیان کردووە، بە مەزەندەکردنی پانزە بۆ حەڤدە ملیۆن قسەکەر.
• سۆرانی، زمانی زۆربەی کوردەکانی ئێراق “چوار بۆ شەش ملیۆن قسەی پێدەکەن” و ئێران “پێنج بۆ شەش ملیۆن قسەی پێدەکەن”، ئەو ناوچەیەی کە بە “کوردستانی باشوور” دیاری کراوە. هەرچەندە ئەم دووانە پەیوەندییەکی نزیکیان هەیە، بەڵام کرمانجی و سۆرانی تا ڕادەیەک لە یەکتر تێنەگەیشتنیان هەیە و لە ئاستی بنەڕەتیی پێکهاتەیی و هەروەها لە ئاستی وشەسازی و ئیدیۆمدا جیاوازییان هەیە. بەو پێیەی زمانی کوردی تاڕادەیەک پەیوەندییەکی نزیکی بە زمانی فارسییەوە هەیە و بە شێوەیەکی بەرفراوان کەوتووەتە ژێر کاریگەریی زمانی فارسی، کە زمانی ئەدەبی و فەرهەنگیی باڵادەستی ناوچەکەیە لە هەزارەی ڕابردووەوە، کوردی بە باشترین شێوە بە زانیارییەکی سەرەتایی لە زمانی فارسی نزیک ببنەوە.

 لە کاتێکدا کە کرمانجی هێشتا دوورە لە زمانێکی یەکگرتوو، ئاسایی، یان ستاندارد، سۆرانی لە دوای دروستبوونی ئێراق لە پاش جەنگی جیهانی یەکەمەوە دووەم زمانی فەرمی ئێراقە و چەندین دەیە چالاکیی ئەدەبیی لە پشتەوەیە. لە ئێراندا هیچ کاتێک زمانی کوردی پێگەی فەرمی پێنەدراوە، بەڵام لە کوردستانی ئێراندا، بە تایبەتی لە دوای شۆڕشی ئێرانەوە، بە زمانی کوردی، چاپ و بڵاوبوونەوەی جێی سەرنج هەبووە. ئەو ناوچەیەی لە ئێراندا بە سۆرانی تێدا قسە دەکرێت، کەم تا زۆر ئەو ناوچەیەیە کە بە کوردستان دیاری کراوە. لە دەرەوەی ئەو ناوچەیە، باشوور تا کرماشان و ڕۆژهەڵات تا بیجاڕ، زمانەکە بە گۆرانی، یان سۆرانی باشوور، کە Mischsprache میشسپراچەیەکە “واتە تێکەڵەی دوو زمان” کە لە بنەڕەتدا لە پێکهاتەدا فارسییە بەڵام لە وشەسازیدا کوردییە.

 خوێندنەوەکان کە بۆ پێدانی نموونەی کۆمەڵێک نووسینی نووسراوی بەرفراوان لە چیرۆکە ئەفسانەییەکانەوە تا ئینتەرنێت هەڵبژێردراون، لە ژێر دەقەکاندا ئیشارەتی گۆکردنیان بۆ دابینکراوە و گۆکردنەکانی ناو خوێندنەوەکان لە کۆتاییەکانی وشەسازیی کوردی – ئینگلیزیشدا جێگیرکراون كتێبه‌كه‌. ئەو وشانەی کە بە وشەسازییەکی تەواو بنەڕەتی دادەنرێت لە نۆتەکاندا ئاماژەی گۆکردنیان نەدراوەتێ، چونکە گریمانە دەکرێت کە ئەم وشانە یان پێشتر ناسراون یان چالاکانە بەدەستدەهێنرێن بە سەیرکردنیان لە وشەسازیی پشتەوە. بەگشتی وشەکان لە جارێک زیاتر لە نۆتەکاندا دەسنیشان ناکرێن چونکە هەر وشەیەک بۆ جاری دووەم ڕووبەڕووی بووەوە پێویستە چالاکانە فێری ببیت. وشەکان دوای نموونەی یەکەم ئاماژەپێکراو دەکرێن تەنها ئەگەر بە دەگمەن هەژمار بکرێن کە گەرەنتی پشتگوێخستنیان هەبێت بۆ بەدەستهێنان، چونکە قامووس یان فەرهەنگی کوردیی سۆرانی بە ئاسانی دەست ناکەوێت، من تا ئەو جێگایەی کە دەتوانرێت وشەسازییەکەم دەستەبەر کردووە. کە نزیکەی چوار هەزار وشەی تێدایە، کە وشەسازییەکی بنەڕەتیی کارکردن بۆ زمانەکە بۆ فەرهەنگەکانی سۆرانی بەرجەستە دەکەن، ڕەنگە ئەمانەی خوارەوە وەربگیرێن:-

• هەژار، “هەنبانە بۆرینە: فەرهەنگی کوردی – فارسی“، ٢ بەرگ. تاران: سوروش، ١٣٦٨ [١٩٨٩]. بەدیاریکردنی هەردوو زمانی کوردی و فارسی، ئەمە تا ڕادەیەکی باش گشتگیرترین فەرهەنگی کوردییە و وشەکانی کرمانجییش بەبێ هیچ جیاوازییەک لەخۆدەگرن. هەژار لە جیاتی “وو بۆû “ بەکاردەهێنێت، ئەگەرنا ڕێنووسی ستانداردە.
• مەککاروس، ئێرنست McCarus, Ernest N.  “فەرهەنگی کوردی- ئینگلیزی، زاراوەی سلێمانی“. ئان ئاربۆر: چاپخانەی زانکۆی میشیگان، ١٩٦٧.
• قەزاز، شەفیق. “فەرهەنگی شارزوور کوردی- ئینگلیزی“. هەولێر: ئاراس، ٢٠٠٠.
• سولێمان، مستەفا، “فەرهنگى زاراوەی زانستی“، سلێمانی، ٢٠٠١.
• وەهبی، تۆفیق، “فەرهەنگێکی کوردی- ئینگلیزی“، ئۆکسفۆرد: کلارێندۆن

        چاپەمەنی، ١٩٦٦.

• فەرهەنگێکی ئۆنلاین سۆرانی لەnamonet.com دەست دەکەوێت

CONTENTS  ناوەرۆکی کتێبەکە       

• PHONOLOGY
• The Phonology of Sorani Kurdish…………………………………………………………1
• Stress ………………………………………………………………………………………………..3
• The Writing System ……………………………………………………………………………4
• SUBSTANTIVES
• 1. The Absolute State ………………………………………………………………………8
• 2. The Indefinite State ……………………………………………………………………..8
• 3. The Definite State………………………………………………………………………..9
• 4. Demonstratives………………………………………………………………………….10
• 5. Attributive Adjectives: The Open Adjectival Izâfa…………………………10
• 6. Possession: The Izâfa Construction………………………………………………10
• 7. Attributive Adjectives with Demonstratives and Definites: The
• Close Izâfa ………………………………………………………11
• 8. Attributive Adjectives with Definite Nouns…………………………………..12
• 9. Synopsis of Noun States……………………………………………………………..13
• 10. Personal Pronouns …………………………………………………………………….15
• 10.1 Possessive Pronouns………………………………………………………………..15
• 11. Enclitic –îsh ……………………………………………………………………………..16
• 12. Cardinal Numbers …………………………………………………………………….17
• 12.1 Ordinal Numbers …………………………………………………………………….18
• 12.2 Days of the Week ……………………………………………………………………18
• 12.3 Months of the Year and the Kurdish Calendar…………………………….18
• 13. Comparative and Superlative Adjectives ……………………………………..19
• 14. Prepositions, Postpositions, Circumpositions ……………………………….20
• 14.1. Preposed Pronominal Prepositional Complements ……………………..22
• iii
• THE VERB
• 15. Present Copulas ………………………………………………………………………..25
• 16. ‘To Have’ ………………………………………………………………………………..26
• 17. The Present Habitual/Progressive ……………………………………………….26
• 18. Verbs in -awa …………………………………………………………………………..29
• 19. The Present Subjunctive…………………………………………………………….30
• 20. ‘To Want’ ………………………………………………………………………………..34
• 21. ‘To Be Able’…………………………………………………………………………….35
• 22. ‘To Remember’ ………………………………………………………………………..36
• 23. Pronominal Objects of Verbs ……………………………………………………..37
• 24. The Imperative …………………………………………………………………………38
• 25. The Simple Past “Intransitive”…………………………………………………….40
• 26. The Past Habitual/Progressive “Intransitive”…………………………………41
• 27. The Simple Past “Transitive”: The Ergative………………………………….42
• 27.1 The Ergative in South Sorani ……………………………………………………45
• 27.2 Pronouns as Logical Objects of Past Transitive Verbs …………………46
• 27.3 Pronominal Prepositional Complements with Agent Affixes ………..48
• 27.4 Displacement of a Possessive Pronoun by a Preposed Prepositional
• ……………………………………………………………………….51
• 28. The Perfect Active Participle ……………………………………………………..53
• 29. The Present Perfect Tense “Intransitive” ………………………………………53
• 29.1 The Present Perfect Tense “Transitive” ………………………………………54
• 30. The Past Perfect Tense “Intransitive” …………………………………………..55
• 30.1 The Past Perfect Tense “Transitive” …………………………………………..56
• 31. The Past Subjunctive…………………………………………………………………57
• 32. The Irrealis Mood……………………………………………………………………..60
• 33. The Past Conditional …………………………………………………………………61
• 34. The Passive Voice …………………………………………………………………….63
• 34.1 The Past Passive Participle……………………………………………………….65
• 35. Postposed Verbal Complements………………………………………………….66
• 36. Factitive Verbs …………………………………………………………………………68
• iv
• OTHER SYNTACTICAL FEATURES
• 37. Expressions of Temporal Duration ……………………………………………..70
• 38. Subordinating Conjunctions ……………………………………………………….71
• 39. Relative Clauses ……………………………………………………………………….72
• 40. Directional Nouns in –è ……………………………………………………………..75
• 41. Orthographic Peculiarities of Sorani Kurdish ……………………………….75
• 42. Vowel Contractions…………………………………………………………………..77
• Verb Tenses and Moods …………………………………………………………………….78
• Synopsis of Tenses and Moods …………………………………………………………..85
• Conditional Sentence Types……………………………………………………………….86
• Conversion Table for the Sorani and Kurmanji Alphabets ……………………..88
• Kurdish–English Vocabulary ……………………………………………………………163

 READINGSخوێندنەوەکان؛                         

١ – گۆڤاری سروە “پەندی پێشینان”

٢ – محەمەد رەمەزانی، “خوێن وسیکەتۆرە”

٣ – محەمەد حوسێن پاسیار، “ڕێویی تەمبەڵ”

٤ – ئەنوەر ڕەوشەن، “بولبول و ئێوارەی ماتەم”

٥ – جەلال مەلەکشا، “گاشەبەرد”

٦ – یوسف بابەکری، “باسی ئەدەبی: پەخشان”

٧ – فەرهاد شاکەلی، “تەرم”

٨ – محەمەد حەمەساڵح تۆفیق، چیرۆکی میللیی “پاشای حەوت کوڕە”

٩ – محەمەد حەمەساڵح تۆفیق، چیرۆۆکی میللیی “ئەحمەد پاشا”

“تێبینی: ئەم دوو چیرۆکە لە کتێبی “چیرۆکی فۆلکلۆریی کوردی” وەرگیراوە لە کۆکردنەوە و ئامادەکردنی بەندە و وەرگێڕانی لە کوردییەوە بۆ ئینگلیزی، کە     ویلەر تاکستۆن  خۆی وەریگێڕاوە و ساڵی ١٩٩٩ لە نیویۆرک – ئەمریکا لەگەڵ

“.Kurdissh Folktales پێشەکییەکدا چاپی کردووە بە ناوی      

١٠ – هەژار، “من و مەم و زینی خانی”

١١ – کوردسات

١٢ – خەبات

١٣ – نێچیرڤان بارزانی بۆ The New Anatolian                                                                              

دانەر؛ دەبلیو. ئێم. ثاکستۆن

وەرگێڕان: محەمەد حەمەساڵح تۆفیق