چەند ساڵێكە ناوبەناو باسی كێشەی كەمی سیولەى نەختی لە ئێراق دەكرێت، بەڵام هەموو ئەو قسانەی تاوەكوو ئێستا لەو بارەیەوە دەكرێن بە هیچ جۆرێك باوەڕپێهێنەر نین، نە لەڕووی داراییەوە، نە لەڕووی ژمێریاریی و نە لەڕووی ئابوورییەوە. باسەكەیش بەو جۆرەی كە دەكرێت هەر خۆی لەڕووی ناولێنان و ناساندن و ئارگیۆمێنتكاری سەلماندنیەوە هەڵە و نادروست و پڕگرفتە.
كێشەی كەمبوونەوەی سیولە كێشەیەكی تایبەتە بە بانك نەك حكوومەت، بەتایبەتیش ئەوكاتەی كە بانكەكان برێكی زۆر لە سپاردەكان (الودائع) دەخەنە وەبەرهێنان یان دەیاندەنەوە بە قەرز، لەهەمان كاتیشدا ڕووبەڕووی قەبارەیەكی چاوەڕواننەكراو لە داواكاری بۆ ڕاكێشانەوەی سپاردەكان دەبنەوە و بە ئەندازەی پێویست كاشیان لەبەردەست نییە بۆ دانەوەی سپاردەكان بە خاوەنەكانیان. بۆ چارەسەری ئەوەیش حكوومەت و بەتایبەتیش بانكی ناوەندی دێنە سەرخەت و یاسا و ڕێكاری تایبەت دەگرنەبەر.
ئەوەی بەزۆری حكوومەتەكان ڕووبەڕووی دەبنەوە، كورتهێنانی داهاتە نەك كەمبوونەوەی سیولە، ئەو دو دوبابەتەیش زۆر جیاوازن لە یەكتری.
دەشێت حكوومەتەكان لە حاڵەتێكی زۆر دەگمەندا و بەهۆكاری چاوەڕواننەكراو و نەخوازراو، بۆ ماوەیەكی كورت و دیاریكراو ڕووبەڕووی كێشەی كەمی سیولە ببنەوە، بەوەی كە دەستگەیشتنیان بە كاشی داهاتی وەدەستهاتوو بۆ ماوەیەك دوابكەوێت، ئەوەیش حاڵەتی زۆر دەگمەنە و كورتخایەن دەبێت و گرفتی ئەوتۆ دروست ناكات، دەشێت هەندێک جار و بۆ ماوەی دیاریكراو كێشەی داهاتی وەدەستهاتووی وەرنەگیراویان هەبێت (الایرادات المحققة غیر المقبوضة)، بەڵام ئەویش نابێتە كێشە، چونكە زۆربەی جار ئەم حاڵەتانە سوڕی بەردەوامیان هەیە و ئەوەی ڕابردوو لە ئێستا وەردەگیری و ئەوەی ئێستایش لە داهاتووی نزیك وەردەگیرێت، بەگشتی هەرگیز نابنە هۆی دروستكردنی كێشەی سیولەی نەختی بۆ حكوومەت، بەزۆريش وەك حاڵەتێكی گریمانەیی باس دەكرێن. بەڵام لە ئێراق ناوبەناو باسی هەبوونی ئەو كێشەیە دەكرێت بەبێ ئەوەی بەڵگەی حاڵەتی لەو جۆرە لەئارادا بێت.
بەڵێ، ئێراق كیشەی قووڵی دارایی هەیە، بەڵام ئەمە كێشەی كەمی سیولە نییە. ڕاستە كورتهێنان هەیە (نەك كێشەی كەمی سیولە)، بەڵام هەموو ڕێگاكان بەردەستن بۆ پڕكردنەوەی كورتهێنانەكە، ڕاستە قەرزەكانی ئێراق زۆرن، بەڵام هێشتا نەگەیشتوونەتە هێڵی سور و حكوومەتیش نابێت بەو پاساوە مووچە دوا بخات و بەهیچ جۆرێكیش بەنیازی ئەوە نییە و ناتوانێت ئەگەر بۆ ئێراق بەگشتی باسی بكەین.
ئەو قسەیەی دەڵێ ئێراق كێشەی كەمی دیناری هەیە. بەر لە هەموو شتێك قسەیەكی ڕوون نییە؛ ئایا مەبەست لەوەیە حكوومەت ئەو كێشەیەی هەیە یان بانكی ناوەندی یان ئابووریی ئێراق بەگشتی؟ با لەخوارەوە قسە لەسەر هەر ئەگەرێكیان بكەین.
ئەگەر مەبەست لەوەیە حكومەت كێشەی كەمی سیولەی دیناری هەیە ئەوە دیسان هیچ حكوومەتێك بە ئێراقیشەوە كێشەی لەو جۆرەی نابێت، بەڵكوو كێشەی حكوومەت دەشێت كورتهێنان بێت ئەویش بەڕێگا یاساییەكان پڕی دەكاتەوە.
خۆ ئەگەر حكوومەت نەیتوانی كورتهێنانەكە پڕبكاتەوە بەهۆی ئەوەی سەنەدات (قەواڵە) و حەواڵەكانی پێشوازیان لێ نەكراوە و نەفرۆشراون و نافرۆشرێن، ئەوە بەو واتایە دێت كە حكوومەت نەیتوانیوە كورتهێنان پڕبكاتەوە و واتە حكوومەت كێشەی كورتهێنانی فیعلی هەیە نەك كێشەی كەمی سیولەی نەختی، هەرچەندە ئەمەیش چارەسەری هەیە بە گۆڕانی ڕێژەی سووی قەواڵەكان و ڕێگەی تر. خۆ ئەگەر چارەسەریش نەكرا و كورتهێنانەكە پڕنەكرایەوە، ئەوە دیسان دوور و نزیك ناتوانرێت ناوی لێ بنرێت كێشەی كەمیی سیولە.
دەگوترێ گوایە بەهۆی ڕێوشوێنەكانی گەڕانەوەی دۆلارەكانی ئێراق لە ئەمریكاوە، ئەو كێشەیە دروست بووە. ئەگەر كێشەیەكی لەو جۆرە هەبێت هیچ كات پەیوەندیی بە وەدەستگەیشتنەوەی حكوومەت بۆ دینار نابێت و نەبووە. حكوومەتی ئێراق چەند نەوت بفرۆشێت و دۆلار بخاتە سەر حسابی بانكی ناوەندی ئێراق لە ئەمریكا، ئەوا ڕاستەوخۆ و بەبێ گرفت بە ئەندازەی ئەوە بانكی ناوەندی ئێراق لە بەغدا دینار دەخاتە سەر حسابی وەزارەتی دارایی ئێراق. لەگەڵ ئەوەیشدا ماوەی نزیكەی دوو ساڵە ئێراق كێشەی گەڕاندنەوەی دۆلارەكانی تاڕادەیەكی زۆر نەماوە.
داهاتە ناوخۆییەكانی ئێراقیش هەرچەند كەمن لەچاو نەوت، بەڵام كێشەیەكی ئەوتۆی وا دروست ناكەن بتوانرێت ناوی لێ بنرێت كێشەی سیولە.
ئێراق لە خراپترین دۆخ ئەو كاتەی كە داهاتە نەوتی و نانەوتییەكانی بۆ ماوەی چەند مانگێك نزیكبوونەوە لە سفر، كێشەی سیولەی نەبوو، كێشەی كورتهێنانی هەبوو و چارەسەری كرد. پێشتریش بەهەمان شێوە بۆ چەند ساڵێك كێشەی گەورەی كورتهێنانی هەبوو و چارەسەری كرد بەبێ ئەوەی بڵێ كێشەی سیولەم هەیە.
دەگوترێت گوایە زۆرینەی دیناری نەختینەی خەڵكی لە دەرەوەی بانكەكانە و ئەوەیش یەكێكە لە هۆكارەكانی كەمی سیولەی بەردەستی حكوومەت، بەڵام ئەمە هیچ پەیوەندییەكی نییە بە كەمبوونەوەی سیولەی نەختیی بەردەستی حكوومەت، چونكە ئەو پارانەی خەڵك كە لە دەرەوەی بانكەكانن ئەوە داهاتی حكوومەت نین و ئەگەر بچنەوە ناو بانكەكانیش نابێت بۆ خەرجی حكوومەت بەكاربهێنرێن، ڕاستە بانكەكان سوودیان لێ وەردەگرن بۆ چالاكیی خۆیان وەک قەرزدان و وەبەرهێنان.
سەبارەت بەوەیش كە گوایە بانكەكان سیولەیان لەبەردەست نییە تاوەكوو قەرز بدەنە حكوومەتی ئێراق، ئەو قسەیەیش لە سێ ڕوانگەوە شیاوی ڕەتكردنەوەیە: یەكەم بانكەكان زیاتر لەڕێگەی كڕینەوە سەنەدات و حەواڵاتی خەزێنەوە قەرز دەدەن بە حكوومەت، كە یەكسەر حەواڵەكان دەفرۆشنەوە بە بانكی ناوەندی و لەوێ دینارەكە وەردەگرنەوە، واتە ساڵانی ڕابردوویش هەر بە دیناری بانكی ناوەندی حەواڵەی حكوومەتیان كڕیوە و قەرزیان داوە بە حكوومەت، ئەمە بۆ زۆربەی قەرزەكانە كە حكوومەت بۆ پڕكردنەوەی كورتهێنان کردوویەتی. دووەمیش بەپێی ڕاپۆرتەكانی بانكی ناوەندی ئێراق ئاستی سپاردەی بانكی لە بانكەكانی ئێراق، ئێستا لە هەموو ساڵانی ڕابردوو زیاترە، ئەی بۆ ساڵانی ڕابردوو ئەو كێشەیەیان نەبوو؟ سێیەمیش ئەگەر ئەوە ڕاست بێت دیسان ناتوانرێت بگوترێت حكوومەت كێشەی كەمیی سیولەی هەیە، بەڵكوو ئەمە مانای وایە حكوومەت كێشەی كورتهێنانی هەیە و نەیتوانیوە بە قەرزی ناوخۆیی پڕی بكاتەوە و دەبێت هەوڵی قەرزی دەرەكی یان ڕێكاری تر بدات، وەك ڕێكارەكانی تەقەشوف بەگشتی لە ئێراق.
ئەگەر مەبەستیش ئەوەیە كە بانكی ناوەندی كێشەی كەمی نەختینەی دیناری هەیە و ناتوانێت وەك پێویست دینارەكان ڕاكێشێتەوە تاوەكوو تەمویلی حسابی دیناریی حكوومەت بكات. ئەوەیشیان دیسان قسەیەكی بێ بەڵگەیە و لەچەند ڕوویەكیشەوە نادروستە، یەكەم: ئایا حكوومەت ڕەسیدی فیعلیی لە حسابەكانی هەیە و بانكی ناوەندی كێشەی سیولەی دیناری هەیە و ناتوانێت تەمویلی بكات؟ بڕوا ناكەم هەرگیز شتی وا هەبێت و نە حكوومەت و نە بانكی ناوەندی وایان نەگوتووە و ڕوودانی شتی لەو جۆرەیش زۆر ئەستەم و نەگونجاوە لەگەڵ لۆژیك و پێوانە ئابوورییەكان. ئەمەیش لە خاڵەكانی تردا زیاتر ڕوونی دەكەینەوە. دووەم: گەڕاندنەوەی دۆلارەكانی ئێراق لە ئەمریكاوە چ بۆ حەواڵەی بازرگانی چ بۆ فرۆشتنی نەختی تاڕادەیەك ئاساییە، هەموو فرۆشتنێكی دۆلاریش لەلایەن بانكی ناوەندییەوە بە حەواڵە و بە نەختی واتە ڕاكیشانەوەی دینار بە بەهای ئەو دۆلارانە. بەپێی داتاكانی بانكی ناوەندی فرۆشی دۆلار و ڕاكێشانەوەی دینار لەساڵی 2024 و چەند مانگێكی سەرەتای ئەمساڵ لەبەرزترین ئاستدا بووە.
خۆ دوساڵ بەر لەئێستا ئەوكاتەی ئێراق دۆلارەكانی لە ئەمریكاوە بۆ نەدەگەڕانەوە و ڕۆژانە بانكی ناوەندی ئێراق بۆ حەواڵە و نەختیش یەك لەسەر دەی ئێستا دۆلاری دەفرۆشت و یەك لەسەر دەی ئێستا دیناری ڕادەكێشایەوە، كێشەی سیولەی نەبوو، ئێستا بۆ دەبێت هەیبێت؟
ئەگەر مەبەست ئەوەیە گوایە لەناو ئابووری و بازاڕی ئێراقدا نەختینەی دینار كەمبووە و بانكی ناوەندی ناتوانێت وەك پێویست ڕایكێشێتەوە. ئەم قسەیەیش لە چەند ڕوویەكەوە نادروستە. لە ڕوویەكیانەوە كاتێك باس لەوە دەكرێت خەرجییەكانی حكوومەت زۆرن كە بە دینارن ئیتر چۆن دەكرێت دیناری كەم هاتبێتە ناو بازاڕ و ئابووریی ئێراق، چونكە یەكێك لە هۆكارەكانی زۆری خستنەڕووی دراوی ناوخۆیی هەمیشە پەیوەندیی بە زۆریی خەرجییەكانی حكوومەتەوە هەیە.
لەڕوویەكی تریشەوە ئەگەر دۆخێكی وا هاتە ئاراوە سیولەی نەختی بە دراوی ناوخۆیی لەناو ئابووریی وڵاتێك كەمبوو و لە ئاستی پێویستییەكانی ئەو وڵاتە نەبوو، ئەوە نەك هەر پێی ناگوترێت كێشەی كەمیی سیولە بەڵكوو لەو حاڵەتەدا ئیتر بابەتەكە لە چوارچێوەی دارایی و ژمێریاری دەردەچێت و دەبێتە بابەتێكی پوخت ئابووری، ئەوكاتیش دەبێت بانكی ناوەندی بەپێی دۆخی نیشاندەرە ئابوورییەكان (لەسەرووی هەموویشیانەوە هەڵاوسانی نرخەكان)بە گوژمەی دیناری نوێ خستنەڕووی نەختینە زیاد بكات بۆ ئابووریی وڵات لەڕێگەی ئەوەی پێی دەگوتری (الاصدار النقدي و التوسع النقدي)و كە پێوەستە بە ڕێگە جۆراوجۆرەكانی قەرزپێدان و ئاسانكاریی قەرزوقۆڵە، یانیش بە گۆڕینی نرخی ئاڵوگۆڕی دراوی ناوخۆیی بە دۆلار. چونكە بانكی ناوەندی خۆی خاوەنی دینار و بڕیادەری خستنەڕووی بڕەكەیەتی و دۆخی پێنوێنە ئابوورییەكانی ئێراقیش لە ئاستێكدان كە تاڕادەیەكی زۆر دەستكراوەیان كردووە بۆ خستنەڕووی گوژمەی زیاتری دینار ئەگەر پێویست بێت.
