“دەستپێک”
لە دیمەنێکی بێ وێنەدا، دۆناڵد ترامپ، سەرۆکی ئەمریکا و جێگرەکەی جەی دی ڤانس، لە 28ی شوباتی 2025، لەگەڵ سەرۆکی ئۆکرانیا، ڤۆلۆدیمیر زێلێنسکی، ڕاستەوخۆ لە ئۆفیسی ئۆڤاڵ لە واشنتۆن پایتەختدا، گفتوگۆیان کرد سەبارەت بە ڕێگاکانی کۆتاییهێنان بە شەڕ لەگەڵ ڕووسیا. ئەم دیمەنە تەنیا لوتکەی بیرۆکەکان بوو، کە زۆرجار سەرۆک ترامپ لە سەرەتای سەرهەڵدانی شەڕەوە سێ ساڵ لەمەوبەر دەریدەبڕی، کە لە سرووشتی پەیوەندییەکانی ڕۆژئاوا و ڕووسیا تێدەپەڕێت بۆ داڕشتنەوەی ڕیشەیی پەیوەندییە ئەمنییەکان و بەرگرییەکانی نێوان ئەمریکا و ئەوروپا، کە بەپێویستی دەزانێت گۆڕانکاری لە یاساکاندا بکات کە دەیان ساڵە لە چوارچێوەی ڕێکخراوی پەیمانی باکووری ئەتڵەسیدا زاڵ بووە ئەوروپییەکانی هاندا کە هەوڵ بدەن بە شێوەیەکی تاکلایەنە دوکتۆرینی بەرگری خۆیان دابڕێژنەوە. ئەم وتارە شیکارییە بە دواداچوونە بۆ سرووشتی سیاسەتی نوێی بەرگری ئەوروپا دەکات، بە جۆرێک کە چۆن ئەوروپییەکان دەتوانن ڕووبەڕووی پڕۆژەکەی ترامپ ببنەوە لە ئۆکرانیا، لە چوارچێوەی پەیوەندییە ئەمنییەکان و بەرگرییەکانی نێوان واشنتۆن و برۆکسل، یان بە واتایەکی دیکە ئەو میکانیزمانە چین کە ئەوروپا لە کورت مەودا و درێژ مەودا دا بەرامبەر ئیدارەی ترامپ لەپێشدەگرێت.
“نیگەرانییەکانی ئەوروپا و بەردەوامی سیاسەتی ئیدارەی ترامپ”
لە دوای پەیوەندییەکەی نێوان دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا و ڤلادیمێر پوتین هاوتا ڕووسییەکەی لە ١٢ی شوباتی ٢٠٢٥، هێڵکارییەکانی پلانی ترامپ بۆ ئۆکرانیا کە ماوەیەکی زۆرە لە کاتی بانگەشەی هەڵبژاردنەکانیدا مژدەی پێدەدا، دەستیکردووە بە دەرکەوتن. لەبەرامبەردا، لەدوای هەڵبژاردنەکانی ئەمەریکا لە تشرینی دووەمی ساڵی ڕابردووەوە، کرێملین ئامادەیی خۆی بۆ دانوستان لەسەر ئاستی یەکسان لەگەڵ ترامپ ڕاگەیاندووە. لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ ڕۆژنامەی پراڤدا کە لە ١٠ی ژانویە بڵاوکرایەوە، نیکۆلای پاتروشێڤ، ڕاوێژکاری پوتین ڕایگەیاند کە دانوستانەکان سەبارەت بە ئۆکرانیا “دەبێت لە نێوان ڕووسیا و ئەمریکادا ئەنجام بدرێت بەبێ دەستوەردانی وڵاتانی دیکەی ڕۆژئاوا”. لە ١٤ی شوباتدا لە وتارەکەیدا لە کۆنفرانسی ئاسایشی میونشن، جێگری سەرۆکی ئەمریکا جەی دی ڤانس تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی پەیوەندییەکانی داهاتووی نێوان ئەوروپا و ئەمریکای خستەڕوو، بەتایبەتی ڕۆڵی ئەوروپا لە ئۆکرانیا. بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئەوروپا ناتوانێت قسەی خۆی لە گفتوگۆکان سەبارەت بە داهاتووی ئۆکرانیادا هەبێت. پێش ئەمەش، پیت هێگسێت، وەزیری بەرگری ئەمریکا لە 12ی شوباتدا، لە میانی کۆبوونەوەی گروپی پەیوەندی بەرگریی سەبارەت بە ئۆکرانیا لە برۆکسل، پشتڕاستی کردبووەوە کە ئۆکرانیا ناتوانێت سنوورەکانی وەربگرێتەوە و نابێتە ئەندامی ناتۆ و ئەمریکا دەستوەردان لە بەرگریکردن لە خاکەکەیدا ناکات.
بە ئامانجی کەمکردنەوەی گرژییەکان لەگەڵ واشنتۆن، ڤۆلۆدیمیر زێلێنسکی، سەرۆکی ئۆکرانیا لە ٤ی ئازاردا پێشنیاری ئاگربەستێکی سنوورداری لەگەڵ ڕووسیا کرد و وتی وڵاتەکەی “ئامادەیە بە ڕێککەوتنێکی کانزا و ئەمنی لەگەڵ ئەمریکا بەرەو پێشەوە بچێت”. هەرچەندە ترامپ لە وتارەکەیدا لە 5ی ئازاردا بۆ کۆنگرێس لێدوانەکانی لەسەر زێلێنسکی نەرمتر کرد و ڕایگەیاندبوو کە نامەیەکی لێ وەرگرتووە کە سوپاسگوزاری خۆی بۆ پشتگیرییەکانی ئەمریکا بۆ کیێڤ دەربڕیوە لە سێ ساڵی دوای لەشکرکێشی ڕووسیادا، بەڵێنی داوە “لەژێر سەرکردایەتی بەهێزی سەرۆک ترامپدا کاربکات بۆ بەدەستهێنانی ئاشتییەکی هەمیشەیی”، بەڵێنی داوە ڕێکەوتنێکی کانزاکان لەگەڵ واشنتۆن واژۆ بکات، بەڵام ئەمە بە شێوەیەکی کاتی ڕێگری لە ئیدارەی ترامپ نەکرد ڕاگرتنی هەموو هاوکارییە سەربازییەکانی ئەمریکا بۆ ئۆکرانیا، کە کاریگەری لەسەر زیاتر لە یەک ملیار دۆلار لە چەک و تەقەمەنی هەیە. بەشداری سەربازی ئەمریکا لە ئێستادا نزیکەی ٣٠%ی پێویستی چەک و تەقەمەنی ئۆکرانیا پێکدەهێنێت، کە هاوتایە لەگەڵ ئەو بڕە پارەیەی کە هاوپەیمانەکانی دیکەی کیێڤ دابینی دەکەن کە زۆربەیان وڵاتانی ئەوروپین. لە کاتێکدا کەمکردنەوەی دابینکردنی پێداویستییەکانی ئەمریکا لە ئێستادا کاریگەری لەسەر دۆخی بەرەکە نابێت، بەڵام نیگەرانییەکان لەبارەی داهاتووی ئەو سیستەمە بەرگرییە پاتریۆتانەی کە واشنتۆن بۆ کیێڤ دابینکردووە، بە گوتەی سەرۆکوەزیرانی ئۆکرانیا دێنیس شمیکال ڕایگەیاند؛ بۆ ئەوەی زیاتر فشار بخاتە سەر زێلێنسکی، ترامپ فەرمانی ڕاگرتنی پشتیوانی هەواڵگری بۆ ئۆکرانیا دەرکرد.
ترامپ هەوڵ دەدات ئۆکرانیا پاڵ بنێت بۆ دانوستان لەسەر ڕێککەوتنی ئاشتی لەگەڵ ڕووسیا و واژۆکردنی ڕێککەوتنی کانزاکان، کە لە ڕێگەیەوە هەوڵدەدات خەرجییەکانی واشنتۆن لە سەرەتای شەڕەوە وەربگرێتەوە، بەبێ ئەوەی لە بەرامبەردا هیچ گەرەنتییەکی ئەمنی بەرچاو پێشکەش بە ئۆکرانیا بکات سەبارەت بە سروشتی پەیوەندییەکانی داهاتووی لەگەڵ ڕووسیا. بەڵام ئەم بڕیارە کە بۆ یەکەمجار پڕۆژەی ئۆکرانیای ترەمپ لە قسەکردنەوە دەگەیەنێتە کردار، پێدەچێت درزەکانی نێوان ئەمریکا و هاوپەیمانە سەرەکییەکانی ناتۆ قووڵتر بکاتەوە. زۆربەی وڵاتە گەورەکانی ئەوروپا بە سەرۆکایەتی فەرەنسا و بەریتانیا و ئەڵمانیا لە چەند هەفتەی ڕابردوودا بەڵێنیان داوە هاوکارییەکان بۆ ئۆکرانیا زیاد بکەن و لە ناکۆکییەکەی لەگەڵ ئیدارەی ترەمپدا لایەنگری سەرۆک زیلێنسکی بوون. کیر ستارمەر، سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا لە ٣ی ئازاردا لە پەرلەمانی بەریتانیا ڕایگەیاند، پێویستە گەرەنتی ئەمنی بەشێک بێت لە هەر ڕێککەوتنێکی ئاشتی. ئیمانوێل ماکرۆن، سەرۆکی فەرەنسا ڕایگەیاند، هەر “کشانەوەی” ئەمریکا لە ئۆکرانیا “لە بەرژەوەندی ئەو نییە”، چونکە ناچارکردنی کیێڤ بۆ “ئیمزاکردنی ئاگربەست بەبێ گەرەنتی ئەمنی” دەبێتە هۆی ئەوەی “توانای ڕێگریکردن لە ڕووسیا و چین و ئەوانی دیکە بە هەدەر بڕوات”. کایا کاڵاس، نوێنەری باڵای یەکێتی ئەوروپا بۆ کاروباری دەرەوە و سیاسەتی ئاسایش، پێشتر هۆشداری دابوو لە پەیڕەوکردنی “سیاسەتی هێورکردنەوە” بەرامبەر بە مۆسکۆ و ڕایگەیاندبوو، ڕووسیا بەدوای ئاشتییەکی بەردەوام و دادپەروەرانەدا ناگەڕێت.
بەڵام نیگەرانییەکانی وجودی ئەوروپا لەم دۆخەی ئێستادا لە زیانە چاوەڕوانکراوەکانی ئۆکرانیا بەهۆی سیاسەتە نوێیەکەی ترەمپەوە تێدەپەڕێت، بەرەو سیناریۆیەکی کارەساتبار – کە تا ئێستاش واقیعییە – پەیوەندی بە دیمەنی ئەمنی کیشوەری ئەوروپاوە هەیە، ترسێکی گەورە لە گۆڕانی ئەمریکا و کاریگەرییەکانی لەسەر داهاتووی کیشوەرەکە هەیە، بەتایبەتی لە ژێر ڕۆشنایی بوونی هەڕەشەکانی ڕووسیادا. جگە لەوەش هەر پێشنیارێکی ئاشتی لەو جۆرەی کە ترامپ پێشنیاری کردووە، دەبێتە هۆی سووتەمەنی بۆ ئاواتەکانی مۆسکۆ لە ئەوروپا، بەتایبەتی لە بواری کاریگەرییە گرنگەکەیدا لە ڕۆژهەڵات و باڵکان. ماکرۆن، سەرۆکی فەرەنسا بە ڕوونی هۆشداریدا لەوەی ئەگەر ڤلادیمێر پوتین لە ئۆکرانیا ڕانەگیرێت، “بێ گومان سەرنجی خۆی دەخاتە مۆڵدۆڤا و ڕەنگە زیاتریش بۆ ڕۆمانیا”. بەپێی ڕاپرسییەکی ئەم دواییەی شارەزایانی ئەوروپی، هێورکردنەوەی ڕووسیا لە ئۆکرانیا دەتوانێت مەترسییەکانی هەنگاوی سەربازیی زیاتری ڕووسیا لە وڵاتانی دراوسێی غەیرە ناتۆدا زیاد بکات، هەروەها پێشبینی مەترسییەکانی سەرهەڵدانی حکومەتەکانی لایەنگری ڕووسیا لە ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا.
“لەسەر ئاستی بەرگریدا ئەوروپا چ جۆرە سیاسەتێک دەگرنەبەر”
سەرەڕای لاوازی پێگەی ئەوروپا لە هاوسەنگی هێز لەگەڵ ئەمریکا، بەڵام هێشتا ئەوروپا چەند بژاردەیەکی لەبەردەمدایە لە ڕووبەڕووبوونەوەی سیاسەتی بەرگری نوێی ئیدارەی ترامپ، جا چ لە ئۆکرانیا بێت بۆ کەمکردنەوەی زیانەکان یان لە بەرگریکردن لە ئەوروپا بۆ بنیاتنانی سەربەخۆیی ستراتیژی لە بەرامبەر واشنتۆن. لە 3ی ئازاری ئەمساڵ، گەلانی کیشوەرەکە کۆبوونەوەی لوتکەیان لە لانکاستەر هاوس لە لەندەن ئەنجامدا و داوای یەکێتی کیشوەریان کرد لە بەرامبەر پلانەکەی ترامپ بە پێکهێنانی “هاوپەیمانییەکی ئامادەبووان” بۆ دەستەبەرکردنی ڕێککەوتنی ئاشتی لەنێوان ئۆکرانیا و ڕووسیا، کە فەرەنسا و بەریتانیا لە پێشەنگدا بوون. ستارمەر سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا هاوپەیمانییەکەی وەک گەرەنتییەکی بەردەوامی هاوکاری سەربازی پێشکەش بە ئۆکرانیا کرد بۆ باشترکردنی پێگەی ئۆکرانیا لە بەرەکانی شەڕ و دەستەبەرکردنی کورسییەک لەسەر مێزی دانوستان بۆ کیێڤ لە هەر دانوستانێکی ئاشتیدا، هەروەها هاوکاری زیاتر بۆ تواناکانی بەرگریی وڵاتەکەی دوای گەیشتن بە یەکلاییکردنەوە. بەڵام ڕەنگە ئەم هاوپەیمانییە یەکەم بنیاتنانی هاوپەیمانییەکی بەرگری ئەوروپی سەربەخۆ بێت لە ئەمریکا.
لە ڕێگەی هەنگاوە دیپلۆماسییەکانی ئەم دواییە و هەموارکردنی یاسای یەکێتی ئەوروپا، سیاسەتی نوێی بەرگری ئەوروپا لەسەر بنەمای دوو دۆکترین وەستاوە، ڕێبازی وەڵامدانەوەی خێرا و ڕێبازێکی ستراتیژی.
١- ڕێبازی فریاگوزاری لە ئۆکرانیا:- ئۆکرانیا نوێنەرایەتی بەردی بناغەی دوکتورینی نوێی ئاسایش-بەرگری ئەوروپا دەکات، چونکە وەک بەربەستێک لەبەردەم تەماحەکانی ڤلادیمێر پوتین لە ڕۆژهەڵاتی کیشوەرەکەدا کاردەکات. شێوازی وەستاندنی شەڕەکە بناغەکانی پەیوەندییە ئەمنییەکانی داهاتووی مۆسکۆ و باقی ناوچەکە دادەنێت بۆیە ئەمڕۆ لە بەرژەوەندی ئەوروپادایە کە هەموو پشتیوانییەکی مومکین بۆ کیێڤ کۆبکاتەوە بۆ باشترکردنی پێگەی خۆی لە بەرەی سەربازیدا، بە مەبەستی باشترکردنی پێگەی خۆی لە بەرەی دانوستانی سیاسیدا. بەو پێیەی ئەوروپییەکان بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ بڕیارەکەی ترامپیان قبوڵ کردووە کە بەم زووانە کۆتایی بە شەڕەکە بهێنێت، ئەوروپا دەبێت هەموو هەوڵێکی خۆی بخاتەگەڕ بۆ ئەوەی دڵنیابێت لەوەی ئۆکرانیا سەرچاوە و پشتیوانییە پێویستەکان بۆ بەهێزکردنی بەرگرییەکەی بەو قەبارە و هێزی پێویست وەربگرێت.
سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا چوار ئامانجی لە پێشینەی داناوە بۆ باشترکردنی دابەشکردنی بارگرانی لە هاوپەیمانی ناتۆ و پاڵپشتیکردنی باشتر لە کیێڤ لە بەرەکانی پێشەوە، ئەم ئامانجانە بریتین لە:- یەکەم بەردەوامبوونی هاوکارییەکان بۆ ئۆکرانیا، دووەم:- پاراستنی فشارە ئابوورییەکان لەسەر ڕووسیا، سێیەم دڵنیابوون لەوەی کیێڤ کورسی لەسەر مێزی دانوستانەکان هەیە، هەروەها چوارەم بەهێزکردنی تواناکانی بەرگری ئۆکرانیا بۆ ڕێگریکردن لە هەر لەشکرکێشییەکی داهاتوو. ئەنجوومەنی ئەوروپا پاکێجی شانزەهەمین سزاکانی خۆی لە دژی ڕووسیا پەسەند کرد. لە مانگی شوباتدا یەکێتی ئەوروپا بڕیاریدا پاکێجێکی هاوکاری سەربازی بە بەهای شەش ملیار یۆرۆ پێشکەش بە ئۆکرانیا بکات، کە توانای جۆراوجۆری تێدایە، بەڵام دوای دەرکەوتنی هێڵە گشتییەکانی ڕێککەوتنی نێوان ترامپ و پوتین، پاکێجەکە بۆ نزیکەی ٢٠ ملیار یۆرۆ زیادکرا. هەروەها پیشەسازی بەرگری ئەوروپا توانای بەرهەمهێنانی تەقەمەنی بە ڕێژەی 40% زیادکرد، ئەمەش لە چوارچێوەی دەستپێشخەرییەک بۆ ناردنی یەک ملیۆن گوللەی تۆپخانە بۆ ئۆکرانیا.
٢- ڕێبازی ستراتیژی:- ئەم میکانیزمە پەیوەندی بە داڕشتنی ستراتیژییەکی درێژخایەنی ڕێگریکردنە لە بەرامبەر هەڕەشەی سەرەتایی لە بەشی ڕۆژهەڵاتی کیشوەرەکەدا، ئەویش ڕووسیایە پەرەپێدانی ستراتیژییەکی یەکگرتوو بۆ مامەڵەکانی داهاتووی یەکێتی ئەوروپا لەگەڵ ڕووسیا، بۆ ئاسایشی ئەوروپا زۆر گرنگە. پێویستە یەکێتی ئەوروپا و بەریتانیا هەڵوێستێکی سیاسی و ئابووری و سەربازیی یەکگرتوو لەسەر ئەم دژایەتییە لەگەڵ مۆسکۆ دابڕێژن، هەڵوێستێک کە لە دەرەوەی هەر ئاگربەستێکی ئەگەری لە ئۆکرانیا بەردەوام دەبێت. پێدەچێت ئەم ستراتیژە ئامرازێک بۆ ڕێگریکردن لە ڕووسیا لە هێرشەکانی داهاتوو لە چوار بوارە سەرەکییەکان دابین بکات کە بریتین لە سەربازی ئاسایی، ئەتۆمی، ئەلیکترۆنی و ئاسایشی وزە. جگە لەوەش، ئەم ستراتیژە دەبێت قەرەبووی ئەگەری کشانەوەی ئەمریکا لە ئەوروپا بکاتەوە، لەڕووی کارمەندان و تەکنەلۆژیا و ڕێگری ستراتیژییەوە، هەروەها پشتبەستنی ژمارەیەک وڵاتی ئەوروپی بە پیشەسازییە بەرگرییەکانی ئەمریکاوە، بەو پێیەی وڵاتانی یەکێتی ئەوروپا 55%ی چەکەکانیان لە ئەمریکا دەکڕن.
“کۆبەند”
یەکێتی ئەوروپا بەهۆی سیاسەتەکانی دۆناڵد ترامپ سەرۆکی ئەمریکا لە ئۆکرانیا لە زیانەکانی چاوەڕوانکراو تێدەپەڕێت، بۆ کشانەوەیەکی بەرگریی هەمەلایەنە لە کیشوەرەکە کە لە چەترێکی ئەمنی بێبەش دەکات کە لە دوای کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی دووەمەوە بە بێ لەرزۆک ماوەتەوە بۆ تەماحەکانی مۆسکۆ لە ئەوروپا، بە تایبەت لە کایەی کاریگەری ژیانی لە ڕۆژهەڵات و بەڵکان.
بۆیە ئەوروپییەکان بەرەو داڕشتنی سیاسەتێکی بەرگری نوێ دەڕۆن کە ڕەنگدانەوەی ڕێوشوێنی پێشوەختە بێت، لەوانە دەستپێشخەری دووبارە چەکدارکردنی ئەوروپی و ستراتیژی پیشەسازی بەرگری ئەوروپا، بۆ بەرزکردنەوەی تواناکانی بەرگری لە ژێر ڕۆشنایی گۆڕانی داینامیکی جیۆپۆلەتیکیدا. ئەم سیاسەتە ئامانجی دڵنیابوونە لە توانای ئەوروپا بۆ پاراستنی سەربەخۆیی بەرژەوەندییە ئەمنییەکانی و پێشکەشکردنی پشتیوانییەکی بەردەوام بۆ ئۆکرانیا لە نێوان گۆڕانی هاوپەیمانییەکاندا. بەڵام چاوەڕوان دەکرێت ئەوروپا بە شێوەیەکی واقیعی چارەسەری ناهاوسەنگی هێز بکات لە ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ ترامپ لەبارەی ئۆکرانیا، و بەشداری لە یەکلاییکردنەوە لەگەڵ ڕووسیا و ئەمریکا بکات لە بەرامبەر گەرەنتی ئەمنی گونجاو بۆ کیێڤ و داهاتووی دۆخی ئەمنی کیشوەری ئەوروپا.
