مامەڵەی ناوەندیی و نافیدڕاڵی بە لایەک، حکومەتەکەی بەغدا لە رێکەکوتنە نێودەوڵەتیی و پڕۆژە نێودەوڵەتییەکانی وەبەرهێنانن و ئاوەدانکردنەوە و بووژانەوەش هەرێمی کوردستان پشتگوێ دەخات، بە تایبەت لە رێککەوتنی هەمە لایەنی نێوان وڵاتەکە و چین و بەریتانیا کە نزیکەی ٣٠ تریلیۆن دۆلار دەبن. بە گوێرەی دەستوور، حکومەتی هەرێمیش لە پشکی بەناو فیدراڵی خۆی کە دەبێت زیاتر بێت لە ١٤٪ بێت، بە پشت بەستن بە سەرژمێری ئەم دواییە، لە ١٢٪ بەنەریتکراوە ش نانێردرێت و ئەوەشی نێردراوە بە نیوەچڵی نێردراوە، ئەمە سەرەڕای بڕینی بودجە لەو کاتەی بودجەی ژێر دەسەڵاتی دا*عش دەنێدردرا، ئەمە وێڕای کێشە هەڵپەسێردراوەکان و مافە فیدڕاڵییەکانی دیکە.
وێڕای ئەوەش، حکومەتی ئێراق ڕەتیدەکاتەوە حکومەتی هەرێم دەستی بگات بە قەرزە نێودەوڵەتییەکان، سەرەڕای هەوڵەکانی حکومەتی هەرێم بۆ دەستەبەرکردنی قەرز بۆ دابینکردنی بودجە و پڕکردنەوەی پێداویستییەکانی ناوەخۆ. حکومەتی ئێراق پارەی لە بودجەی هەرێم دەرهێناوە، بە داهاتی نەوتیشەوە، بەبێ ئەوەی قەرەبووی پێویست یان پاڵپشتی بۆ حکومەتی هەرێم پێشکەش بکات. جێبەجێنەکردنی فەرمانی دادگای باڵاش لە لایەکی دیکە، حکومەتی ئێراق شکستی هێنا لە جێبەجێکردنی فەرمانی دادگای باڵا سەبارەت بە بودجەی حکومەتی هەرێم، ئەمەش گرژییەکانی نێوان هەردوو حکومەت زیاتر توندتر دەکات و هاووڵاتیان دەکاتە قوربانیی و بێهیوایی زیاتر لە کارگێڕیی و پابەندیی تێبینی دەکرێن. پەیوەست بە ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان، ڕێککەوتنەکانی نێوان ئێراق و بەریتانیا و چین کە هەرێمی لێ بێبەش کراوە، ڕاستەوخۆ سوودی بۆ حکومەتی هەرێم دەبوو، بەو پێیەی لایەنی جیای وەک بازرگانی، وزە، پەرەپێدانی ژێرخانی ئابووری لە خۆگرتووە. لەو نێوانە مافی حکومەتی هەرێم پێدانانی مافەکان بووە بەپێی دەستووری ئێراق، ئەو رێژەیە، تەنانەت ئەگەر 12% ئیش بێت.
پەیمانگای کلینگێندێیلی هۆڵەندی کە تایبەتە بە کاروباری نێودەوڵەتی، تیشکی خستۆتە سەر پایەکانی هێزی نەرمی چین لە ئێراق و ئاماژەی بە سنوورداربوونی چین لە ڕووی پەیوەندی لەگەڵ هەرێمی کوردستان کردووە و ئەوەشی بۆ چەند هۆکارێک گەڕاندۆتەوە. لەوانە نەگشتاندنی هەرێمی کوردستان لە تەک مامەڵەی وریایانەی چین لەگەڵ هەرێمە سەربەخۆییخوازەکان یان دەسەڵاتە ناناوەندییەکانە. ڕێککەوتنە زەبەلاحەکەی نێوان ئێراق و چین، کە بەهای نزیکەی 10 ملیار دۆلاری مەزەندە دەکرێت. حکومەتی ئێراق ئەم ڕێککەوتنەی بۆ ئاوەدانکردنەوەی ژێرخانی زیانلێکەوتوو واژۆ کردووە. بەڵام تا ئێستا سوودمەندان لە پارێزگاکانی باشوور و ناوەڕاستن و حکومەتی هەرێم یەک فلس سوودی لێ وەرنەگرتووە. ناوەندە هۆڵەندییەکە ئاماژەی بە هەژموونی چین کردووە، کە تیشک دەخاتە سەر دەستەبەرکردنی سەرچاوەی وزەی نەوت و گاز، هاوکێشەیەک کە بەشدارە لە سەقامگیری دەسەڵاتی سیاسی و کۆمەڵایەتی لە ئێراق. ناوەندە هۆڵەندییەکە ئاماژە بەوە دەکات، ئامانجی سەرەکی تێوەگلانی چین لە ئێراقدا دەستەبەرکردنی نەوت و هەمەچەشنکردنی هاوردەکردنی پەکینە،. وێڕای ئەگەری زیادکردنی 10%ی ئێستای هاوردەکردنی نەوتی چینی هەیە. لە ڕاپۆرتەکەدا دەرکەوتووە کە دەستەبژێری سەرەکی دەسەڵاتدار لە ئێراقدا، لە “چوارچێوەی هەماهەنگی”دا، بە گشتی چین وەک هاوبەشێکی پێشوازی لێکراو سەیر دەکەن لە کاتێکدا ئەم دەستەبژێرە سوودمەند دەبن لەو خۆشگوزەرانییە ئابورییەی بەهۆی نەوت و سەقامگیریی ڕێژەیی ئەمنی و کۆنترۆڵی سیاسی سەقامگیرییەوە بەدەست هاتوون.
وێڕای ئەوەش، دەکرێت بگوترێت، سێ هۆکار هەن ڕەنگە سەرنجڕاکێشانی چین بۆ ئێراق بریتی بن لەوەی چین سیاسەتێکی دەرەکی پەیڕەو دەکات کە کەمتر دەستێوەردانگەری و ڕێزگرتنتر و پێشبینیکراوترە بەراورد بە ئەو سیاسەتانەی کە ئەمریکا پەیڕەوی دەکات. بێجگە لەوەش، ئەمە کێبڕکێیەکی جیهانییە لەگەڵ رۆژئاوا و لەوەش رموگە گرنگتر پرسی قازانج بێت و ساڵانی ڕابردوو زیادبوونی بەرچاوی چالاکییە بازرگانییەکانی چین تێبینی کراوە، بەو پێیەی بۆ نموونە ڕێژەی هەناردەی نەوتی ئێراق بۆ چین لە 19.7% لە ساڵی 2017 بۆ 29.1% لە ساڵی 2020 زیادی کردووە، ئێستاش زیاتر لە 30%ی هەناردەکردنی ئێراقییە نەوت. چین وێرای پەیوەندییە ئابوورییەکانی، سیاسەتیکی کراوەی فەرهەنگیی پەیڕەو دەکات، ئەمەش وای کردووە لێکنزیکبوونەوە دروست بێت لەگەڵ وڵاتانی ناوچەکە. لەو نێوانەش، پەیوەندیی فەرمی چین لەگەڵ هەرێمی کوردستان، کە بەغدا پیرۆزی نەکردووە، لە ئاستە فەرهەنگیی و کەلتورییەکەی خۆی دەمێنێتەوە. لە کاتێکدا بازاڕێکی کراوەیە بەڕووی بەرهەمەکانی وڵاتەکە و دەکرێت رۆلێکی زیاتر بگێڕێت. وێڕای ئەوەی ئەمە پرسێکە پەیوەندیی بە سەروەریی چینە و بژاردەی خۆیانە،بەڵام ئەوەی جێی رەخنە و تێبینی زۆرە، سیاسەتی ناوەندیی و ناوەندگەرایی ئێراقە، کە هیچ ئاماژەیەکی ئەرێنی لێ ناخوێندرێتەوە، تایبەت کاتێک لە نزیکەی سی ساڵی رابردوو دەڕوانیت.
