دەرچوون لە ئێراق بەشی (49)

پرۆفیسۆر دکتۆر. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد

ڕاگەیاندنی ڕێككەوتنامەی (11ی‌ ئازاری1970 )

ڕۆژی (چوارشەممە) بەرواری (11ی ئازاری1970) شاری (بەغداد)ی پایتەختی ئێراق بووە گۆڕەپانی كۆبوونەوەی دەسەڵاتدارانی ئێراق و، بەشێك لە بەرپرسانی باڵای پارتی دیموكراتی كوردستان و شۆڕشی ئەیلول و جەماوەرێكی زۆری كورد و عەرەب و، پێكهاتەكانی تر لەو وڵاتە. كۆبوونەوەكەش بۆ ڕاگەیاندنی دەقی ئەو رێككەوتنامە (پانزە) خاڵییە بوو، كە لەنێوان حكومەتی ئێراق و سەركردایەتی پارتی و شۆڕشی ئەیلول واژۆكرابوو. دەقی رێككەوتنامەكەش لەو كۆبوونەوە جەماوەرییەو بەئامادەبوونی هەریەك لە (ئیدریس بارزانی و مەسعود بارزانی) كوڕانی (مستەفا بارزانی)و لەسەر داوای ئەو لەلایەن (ئەحمەد حەسەن بەكر) سەرۆككۆماری‌ ئێراق و سەرۆكی‌ ئەنجومەنی‌ سەركردایەتی‌ شۆڕش خوێنرایەوە. بەو ڕووداوەش پەیوەندی نێوان كورد و حكومەتی ئێراق چووە قۆناغێكی تری مێژوویی و ئاسۆیەكی نوێ بەرووی كوردی ئەو بەشەی ئێراقدا كردەوە.

رێككەوتنامەكە دەستكەوتی شۆڕشی‌ ئەیلول و پارتی دیموكراتی كوردستان بوو، بۆ كوردی باشووری كوردستان. هەروەها پشوو درێژی سەركردایەتی شۆڕشی كورد بوو لەبەرامبەر دەسەڵاتدارانی ئێراق و ڕژێمی بەعسی ئێراق لەو كاتەدا، كە ناچار بە رێككەوتنێكی سیاسی كردن. كۆتایی‌ هێنانیش بوو بە دەسەڵاتی‌ جەلالییەكان لە ژێر سێبەری‌ حكومەت و ناوچە كوردنشینەكان، كە وەك هەڕەشە لە شۆڕشی ئەیلول و خەباتەكەی سەیر ئەكرا. بەدوای ڕاگەیاندنی ئەو ڕێككەوتنامەیە و بۆ دەستپێكردنی قۆناغێكی تری ژیانی سیاسی كورد لە ئێراق، (مستەفا بارزانی‌) لـەهەموو ئەوانە خۆشبوو، كە لە ماوەی ڕابردوودا بە دژی خەبات و شۆڕشی كورد وەستان. بەو هۆیەوەش هەندێكیان بۆ نێو ڕیزەكانی‌ شۆڕش گەڕانەوەو درێژەیان بە خەباتی‌ سیاسی‌ و پێشمەرگایەتی خۆیاندا. هەندێكی تریان وازیان لە كاری‌ سیاسی‌ هێناو كوردستان و ئێراقیان بەجێهێشت و ڕوویان لە وڵاتانی ئەوروپا و ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا كرد. بەشێكیشیان هەر لە ئێراق مانەوە، هەندێكی‌ تریشیان رێكخراوێكی چەپیان بەناوی (كۆمەڵەی ماركسی لینینی) دروستكرد، تا لەو ریگایەوە درێژە بەخەباتی خۆیان و دژایەتی پارتی دیموكراتی كوردستان و شۆڕشی ئەیلول بدەن. ئەمەو جگە لەوانەشی بۆ لای حكومەتی ئێراق گەڕانەوە. لەنێو ئەو دۆخە سیاسییە و دوای (نۆ) ساڵ لە خەباتی چەكداری كورد لە دژی (چوار) دەسەڵاتداری ئێراق و (شەش) ساڵ ناكۆكی نێوخۆی و شەڕی كوردكوژی، رێكەوتنامەی (11ی ئازاری1970) وەرچەرخانێكی مێژوویی گرنگ بوو بۆ ژیانی سیاسی كورد و تەنانەت حكومەتی ئێراق، تا دوور لە شەڕ و ململانێی ناوخۆیی، دەست بە بنیاتنانەوەی وڵاتەكەیان بكەن و بەڕووی دونیای دەرەوەدا بكرێنەوە.

لەنێو ئەو دۆخەدا وەك ئەوەی لە چارەی كورد و دەوڵەتی ئێراق نووسرابێت، كە ناكۆكی جێگرەوەی رێككەوتن و شەڕ جێگرەوەی ئاشتییە، سەرەتاكانی ناكۆكی و پریسكی شەڕ لە بۆسەدا بوون. ئەوەش دوای ئەوەی هەموو بەرپرس و كادیر و ئەندامانی باڵی مەكتەبی سیاسی كۆن (جەلالی) نەگەڕانەوە ژێر سێبەری پارتی دیموكراتی كوردستان و شۆڕشەكەیان، بەڵكو بەشێكیان بە دروستكردنی رێكخراوێكی چەپی نوێ لەبەرامبەر پارتێكی نەتەوەیی ڕاستتڕەو، وەستان و جارێكیتر، ناكۆكی نێوان كوردییان زیندوو كردەوە. ڕژێمی بەعسی ئێراقیش لە هەلێك دەگەڕا، هەموو پیشهاتەكان قڵپ بكاتەوەو لە بەرژەوەندی خۆی كۆتایی پێبهێنێت، بەڵام لایەنی باش ئەوەبوو، كە لە بەرژەوەندی حكومەتی ئێراق بوو بە هەموو هێزی پشتیوانی لەو رێككەوتنامەیە و ئاشتی لەگەڵ كورد بكات، چونكە بڕستی شەڕی نەمابوو وە دەیویست لە ئاشتییەكی كاتیدا خۆی كۆبكاتەوەو بەهێزتر بكەوێتە وێزی كوردو شۆڕشەكەی. ئەمەو جگە لەوەی هەستی شۆڕشگێری‌ كورد كپ و بە ژیانی شارستانی ئاشنایان بكات و لە شەڕو ژیانی شاخ دووریان بخاتەوە. هەروەها ئەزموونی سالی (1963) دووبارە نەكاتەوە، كە بەهۆی بەردەوامیان بە شەڕی كورد، لە گۆڕەپانی سیاسی دوورخرانەوە.   
 
لەلایەكی دیكەوە سەركردایەتی‌ پارتی‌ و شۆڕشی ئەیلولیش ئامانجیان ئەوەبوو، لەلایەك دەسەڵاتدارانی ئێراقی ڕازی بكات دان بە مافی كوردا بنێن. هەروەها پشوویەك بە هێزی پێشمەرگەی كوردستان بدەن، تا هەوڵ و خەباتیان لە چیا و گوندەكان بۆ خزمەتی هاووڵاتیانیان لە شارۆچكە و شارەكان بگوازنەوە. ئەمەو حكومەتی ئێراقیش ناچار بكەن، لەبری شەڕی كورد، دەست بداتە خزمەتی ئێراقییەكان و ناوچە كوردنشینەكان و ئەو ناوچانەی سنووری دەسەڵاتی ئۆتۆنۆمی دەیگرتەوە. هەربۆیە رێككەوتننامەكە بۆ هەردوولا قازانج بوو. ئەمەو جیاواز لەوەشی رێككەوتنامەی (11ی ئازاری1970ز) یەكەمین رێككەوتنامەی سیاسی بوو لەنێوان سەركردایەتی سیاسی كورد و حكومەتی ئێراق، هەر لەساتی دامەزراندنی دەوڵەتی ئێراقەوە، تا بە ساڵی (1970ز) دەگات. ئەو رێككەوتنامەیەی لەو (15) ماددەیەدا، دانی بە مافە نەتەوەییەكانی كوردا ناو كوردی وەك هاوڵاتی پلە یەك لە ئێراقدا ناسی. 


ئەم وتارە دید و بۆچونی تایبەتی نووسەرەکەیەتی

PM:01:51:16/11/2022



ئه‌م بابه‌ته 92 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌