دەرچوون لە ئێراق بەشی (48)

پرۆفیسۆر دکتۆر. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد

"شەڕی حكومەتی ئێراق لەگەڵ كورد لەنێوان ساڵانی‌ (1968-1970ز)دا"

یەكێك لە ڕووداوەكانی قۆناغی دووەمی بەعسییەكان لە دەسەڵات، دەستپێكردنەوەی شەڕی كورد و شەڕی نێوخۆی كورد بوو لەنێوان ساڵانی (1968-1970ز)دا! دیارە ئەوان لەگەڵ ئەوەی ئەزموونێكی پێشووتریان لە شەڕی كورد و پێكدادانی نێو خۆی كوردەكان هەبوو، بەڵام سوودیان لێ نەبینی و درێژەیان بە هەمان سیاسەتدا. هۆیەكەش ئەوەبوو، بەعسییەكان لەساڵی (1963ز)دا، سەرباری هێزە چەكدارەكانیان، بە هێزێكی كرێگرتەی كورد بە ناوی (سوارەی سەلاحەددین) شەڕی كورد و شۆڕشەكەیان كرد، بەڵام لەم قۆناغەدا پێیان وابوو، كە سەرباری ئەزموونەكانی پێشوویان و بوونی هەزاران چەكداری كرێگرتەی كورد، جەلالییەكانیش وەك هێزێكی رێكخراوی چەكدار، هەر لەساڵی (1966ز) چووبوونە پاڵ حكومەت و ئامادەبوون شەڕی سەركردایەتی سیاسی كورد و هێزی پێشمەرگەی كوردستان بكەن، چونكە (مستەفا بارزانی) سەركردایەتی ئەكردن و دژی ئەمان بوو، بەڵام سەرباری ئەوانەش بەعسییەكان بۆ ئەوە نەچوون، كە ئەوان لە قۆناغی یەكەمی دەسەڵاتیان نەك هەر نەیانتوانی كۆتایی بە شۆڕشی ئەیلول بهێنن، بەڵكو نەیانتوانی لاوازیشی بكەن. بەپێچەوانەوە خۆیان لە دەسەڵات دوورخرانەوە. هەربۆیە دەبوا پێشبینی ئەوەش بكەن، كە مەرج نییە ئەمجارەش لە لێدانی كورد و شۆڕشەكەی سەركەوتووبن.

بەو هەموو ئەو ئەزموونانەشەوە دوای (چوار) مانگ ئاشتی، بەعسییەكان شەری سەركردایەتی سیاسی كوردیان ڕاگەیاند. ئەوەش كەوتە (10ی تشرینی دووەمی1968ز) بە پشتیوانی جەلالییەكان و چەكدارە كرێگرتەكانی تری كورد، لە چەندین بەرەوە هێرشیان كردە سەر بارەگاكانی هێزی پێشمەرگەی كوردستان لە ناوچەكانی (دۆڵی جافایەتی، دوكان، شارباژێر، هەڵەبجە، هەورامان، ڕانیە، قەڵادزێ)، بەڵام هیچ یەك لەو شاڵاوانە ئامانجەكانیان نەپێكا. هۆیەكەش ئەوەبوو، ناوچەكان سەخت و هێزەكانی پێشمەرگەش بەرگرییەكی جوامێرانەیان لە بارەگانیان و ناوچەكانیان كرد. ئەمەو بەرەكانی هێزی پێشمەرگەی كوردستانیش فراوان بوو، كە لە ناوچەی بادینانەوە درێژ دەبوویەوە بۆ سنوورەكانی پارێزگای هەولێر، تا پارێزگای سولەیمانی و ناوچەی گەرمیان لەو پەڕی باشووری كوردستان دەگات. هەروەها دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێرانیش بە دارایی و چەك و تەنانەت بە تێپەڕبوونی هێزی پێشمەرگە بە سنوورەكانی ژێر دەسەڵاتی لە ناوچەیەكەوە بۆ ناوچەیەكی تر، پشتیوانی لە سەركردایەتی سیاسی كوردی ئێراق و شۆڕشەكەی دەكرد. هەربۆیە بەعسییەكان لەم قۆناغەشدا سەركەوتنیان بەدەست نەهێناو زیانێكی ماددی و مرۆیی زۆریان پێكەوت و سەدان ئەفسەر و سەربازیان كوژرا. سەرباری كوژرانی سەدان كرێگرتەی كورد و هێزەكانی جەلالی. ئەمەو قوربانییەكانی شۆڕشی كوردیش كەم نەبوون. وەك ئەوەی (عەزیز ئەتروشی) یەكێك لە فەرماندە باڵاكانی پارتی دیموكراتی كوردستان و شۆڕشی ئەیلول لە (28ی‌ مایسی‌1969ز) لە پشتی گوندی (عەبابەیلێی) هەڵەبجە بە دەستی جەلالییەكان كوژرا. تەنانەت كار گەیشتە ئەوەی چەندین سەرۆك هۆز و سەرۆك تیرەی كورد ڕێزەكانی شۆڕشی كوردیان بەحێهێشت و ڕوویان لە حكومەتی ئێراق كرد. لەنێو ئەوانیش لە (2ی‌ كانوونی‌ دووەمی1970ز)دا ئاغایانی (میراودەلی و پشدەر) چوونە پاڵ حكومەتی ئێراق. ئەوەش (مستەفا بارزانی) سەركردەی شۆڕشی ئەیلولی ناچار كرد, فرمانی بەتاڵانبڕدنی موڵك و ماڵی دەربكات, تا هاوشێوەكانیان ئەو كارە دووبارە نەكەنەوەو شۆڕشەكە دووچاری شكست نەكەن. ئەوەش ئاغایانی میراودەلی و پشدەری‌ هاندا, توندتر و بە دارایی و چەكی حكومەتی ئێراق شەڕی (مستەفا بارزانی‌)و شۆڕشەكەی بكەن. بەو حاڵەشەوە، كە ئەو ڕووداوە هەر لە بەرژەوەندی حكومەتی ئێراق و جەلالییەكان بوو, بەڵام چۆكیان بە سەركردایەتی سیاسی كورد و شۆڕشی ئەیلول دانەداو لاوازیان نەكرد، بەڵكو ئەوەی لاواز بوو داوای ئاشتی و گفتوگۆ كرد، حكومەتی ئێراق و ڕژێمی بەعس بوون.
 
لە ماوەی (چواردە) مانگی شەڕی سەركردایەتی سیاسی كورد و حكومەتی ئێراق، سەرباری ئەوەی زیانێكی زۆر بەر گوند و شارۆچكە و شارەكانی كوردستان كەوت و دەیان گوند خاپووركران و هەزاران خێزان لە زێدی خۆیان ئاوارە بوون، بەڵام هیچ یەك لە باڵی جەلالییەكان و چەكدارە كرێگرتە كوردەكان بۆ ئەوە نەچوون، كە پشتیوانی ئەوان لە حكومەت و دەوڵەتی ئێراق، تەنیا زیان بە كورد و دۆزەكەی و مەڵبەند و ناوچەكانیان دەگەیەنێت و وەك ناوچە كوردییەكان، كار ناكاتە سەر ناوچەكانی تری ئێراق. هەروەها ئەوەی دەكوژرێت زۆرینەی كوردە و ئەوەی خاپوور دەكرێت هەر خاكی كوردستانە، بەڵام سەرباری هەموو ئەوانەش نە لایەنە كوردەكان ووریابوونەوە، نە حكومەتی ئێراقیش بەو چەكدارە كوردانە، دژایەتی سەركردایەتی سیاسی كورد و شۆڕشەكەی پێكرا، بۆیە دوای (چواردە) مانگ شەڕ و ململانێ، جارێكی تر هەردوولا گەڕانەوە بۆ مێزی گفتوگۆ و ناچار بە ئاشتی بوون. 

بۆ مێژووش پێویستە ئەوە بلێن: كە ئەوەی سەرەتا شەڕی دەستپێكرد حكومەتی ئێراق بوو. ئەوەشی هەر داوای ئاشتی و گفتوگۆی كرد هەر حكومەتی ئێراق بوو. ئەوەشی دژی شەڕ و چارەسەری ئاشتیانەی دۆزی كورد و ئاسایش بوو لە ئێراق، سەركردایەتی سیاسی كورد بوو. ئەوەشی باوەشی بۆ ئاشتی و گەڕانەوە بۆ مێزی گفتوگۆ كردەوە، هەر ئەوان بوون، بۆیە ئەگەر حكومەتی ئێراق بەدەم داواو نەخشەی سەركردایەتی سیاسی كوردەوە بهاتایە، ئەوا ئەو شەڕە ڕووی نەئەدا، وەك ڕوویدا. هەروەها ململانێ و ناكۆكی نێوان (كورد و عەرەب)و (كورد و كورد) قوڵتر نەدەبوویەوە، وەك قوڵ بوویەوە. هەربۆیە بە هەموو ئەوانە دەركەوت، كە ئەوەی بۆ شەڕ دەگەڕاو شەڕی دەفرۆشت حكومەتی ئێراق و لایەنگرانی بوون، لەكاتێكدا ئەو سیاسەتە هیچی لە دەستەبەر نەدەبوو، وەك نەبوو.

ئەم وتارە دید و بۆچونی تایبەتی نووسەرەکەیەتی

PM:07:55:31/10/2022



ئه‌م بابه‌ته 115 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌