دەرچوون لە ئێراق (45)

پرۆفیسۆر دکتۆر. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد

"پرۆژەكەی (عەبدولڕەحمان بەزاز) بۆ چارەسەری پرسی كورد لە ئێراق"
     
یەكێك لە ڕووداوەكانی سەردەمی (عەبدولڕەحمان عارف) دەرچوونی بەیاننامەیەك بوو لەلایەن (عەبدولڕەحمان بەزاز)ی سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیرانی ئێراق بۆ چارەسەری پرسی كورد. بەیاننامەكەش لە (29ی حوزەیرانی1966ز) دەرچوو، كە لە (دوانزە) ماددە، خرایە بەرەم سەركردایەتی سیاسی كورد و شۆڕشی ئەیلول.

كۆی ئەو بەیاننامەیەش ئەمەی خوارەوە بوو:

1. حكومەت بە شێوەیەكی‌ تەواو دان دەنێت بە (نەتەوەی‌ كورد)دا هەر وەك لە دەستووری‌ كاتیدا هاتووە. دوای‌ گۆڕینیشی‌ ئامادەی‌ پێداگرتنە لەسەر مانای‌ نەتەوەیی‌ لە دەستووری‌ هەمیشەیی‌ دەوڵەت.  ئەوەش بەشێوازیك دان بنرێت بەمافی‌ نەتەوایەتی‌ كورد لە چوارچێوەی‌ نیشتمانی‌ ئێراقدا، كە (دوو) نەتەوەی‌ عەرەب و كورد دەگرێتەوە. بە شێوەیەك هەردوو نەتەوەكە ماف و ئەركەكانیان یەكسان دەبێت. 

2. حكومەت ئامادەیە یاسای‌ پارێزگاكان جێبەجێ بكات، چونكە تاكە ڕێگای یاساییە لەسەر بنەمای‌ لامەركەزی‌، كاروباری وڵات بەڕێوە ببات. واتە بۆ هەر لیواو شارستان و ناوچەیەك كـەسایەتییەكـی‌ ناسراوی‌ لێهاتوو باوەڕپێكراو دابنێت. بــۆ هەر بنكەیەكـی‌ بەرێوبەرایەتیش ئەنجومەنێكی‌ هەڵبژیردراو دابمەزرێنێت و دەسەڵاتی‌ فراوانیان لەكاروبارە تایبەتەكاندا هەبێت. لەم بوارەدا پەروەردە و فێركردن و تەندروستی‌ و كاروباری‌ خۆجێیەتی‌ و شارەوانی‌ بەو شێوازەی‌ لەیاسادا هاتووە كاری‌ پێبكرێت. هەروەها یاسا دەتوانێت گۆڕانكاری‌ لە سنووری‌ بنكە بەرێوبەرایەتییەكاندا بكات. بەڕادەیەك دەتوانێت بنكەی‌ بەرێوبەرایەتی‌ نوێ لەكاتی‌ پێویستدا بۆ بەرژەوەندی‌ گشتی‌ دابمەزرێنێت. 
 
3. حكومەت دان دەنێت بە زمانی‌ كوردی‌ وەك زمانێكی‌ فەڕمی‌  دەوڵەتی ئیراق لەپاڵ زمانی‌ عەرەبیدا لەو ناوچانەی‌ زۆرینەی‌ دانیشتوانیان كوردن. ئەو زمانەش زمانی‌ فێركردن دەبێت لە پاڵ  زمانی‌ عەرەبی‌ لەو ناوچانە و بە پێی‌ ئەو یاسایانەی‌ دەستوور و ئەنجومەنی‌ خۆجێیەتی‌ دیاری دەكات. 

4. حكومەت سوورە لەسەر هەڵبژاردنێكی‌ پەرلەمانی‌، كە لە كاتێكی‌ دیاریكراودا ئەنجام بدرێت. هەروەك لە دەستووری‌ كاتیشدا هاتووەو پرۆگرامەكانی‌ وەزاری‌ بە شێوەیەكی‌ ئاشكراو واقیعی‌ دیاریكردووە. بەڕێژەیەكی‌ دیاریكراویش كوردەكان بەشداری‌ ئەنجومەنی‌ نیشتمانی‌ داهاتوو دەكەن، كە لەگەڵ كۆی‌ گشتی‌ دانیشتواندا بگونجێت. ئەوەش بەشێوازێك، كە یاسای‌ هەڵبژاردن دیاری‌ دەكات. 

5. كوردەكان لەسەرجەم كاروبارە گشتییەكاندا، بەشداری‌ برا عەرەبەكانیان بكەن. ئەوەش بەپێی‌ ژمارەی‌ دانیشتوانی هەر ناوچە و شارۆچكە و پارێزگایەك. تەنانەت لە وەزارەتەكان و كاروبارە كارگێڕییە گشتی و یاسایی‌ و دیپلۆماسی‌ و سەربازییەكاندا دەتوانن بە پێی‌ ئاستی‌ توانایان كار بكەن.

6. ژمارەیەك لەقوتابییە كوردەكان دەتوانن بەشداری‌ لەو نێراوانەدا بكەن، كـە بۆخوێندن دەنێرێنە دەرەوە. یان بەشداری لـەهەموو بەشەكانـی‌ خوێندن و لەسەر هەموو ئاستەكاندا دەكەن. ئەوەش دوای‌ ئەوەی‌ دەوڵەت پێویستیەكانی‌ دابین دەكات. هەروەها (زانكۆی‌ بەغداد)یش بایەخ بەزمان و ئەدەب و فیكری‌ كوردی‌ دەدات. سەرەڕای‌ ئەوەی‌ هەوڵ دەدات لەكاتی‌ دەستەبەركردنی‌ تواناكانیدا لقەكانی‌ خۆی‌ لە باكووری وڵات بكاتەوە.

7. كارمەندە خۆجیەتییەكانی‌ لیواو شارۆچكە و ناوچە كوردییەكان كورد دەبن. لەم بوارەدا پەنا بۆ كارمەندی‌ تر نابرێت، تەنیا لەكاتی‌ پێویست و بەرژەوەندی‌ ناوچەكاندا نەبێت، كە لای‌ خۆیان دەستەبەر نەبن.

8. بۆ هاوكاریكردنی‌ ژیانی‌ پەرلەمانی‌ دەتوانرێت چەند ڕێكخراوێكی‌ سیاسی‌ و چاپەمەنی‌ و ڕۆژنامەگەری‌ دابمەزرێت، كە لە ویست و ئارەزووی‌ تەواوی گەلی ئێراقەوە بێت. هەروەها حكومەت ڕێگا بە كوردەكان دەدات بۆ ئەو كارانەی‌ یاسا دیاریكردووە، بەشداری بكەن و ڕۆڵیان هەبێت. سەرەڕای‌ دەركردنی‌ ڕۆژنامەی‌ سیاسی‌ و ئەدەبی‌ لە ناوچە كوردییەكان بە زمانی‌ كوردی‌ یان زمانی‌ عەرەبی یان بە هەردوو زمانەكە.

9.  أ. دوای‌ كۆتایـی‌ هاتن بە زەبر و زەنگ، حكومەت بڕیاری لێخۆشبوون بۆ هەموو ئەوانە دەردەكات، كە بەشداری‌ خراپەكارییەكانـی‌ باكووریان كردووە، لەپاڵ ئەوانەی حكوم دراون یان سەربەستیان لێ زەوتكراوە.

     ب. سەرجەم كارمەندە كوردەكان دەگەڕینەوە شوێنە كۆنەكانی‌ خۆیان و شوێنی‌ پێویستیان بۆ دابین دەكرێت و تێبینی‌ هەست و دەربڕینەكانیشیان دەكرێت.

     ج. حكومەت بەهەموو توانایەكییەوە هەوڵدەدات سەرجەم كرێكارە دەركراوەكان بگێرێتەوە جێگاكانی‌ پێشوو خۆیان. 

10. دوای‌ دەرچوونی‌ ئەم بەیاننامە، لە ماوەی‌ (دوو) مانگدا سەرجەم هێزە چەكدارەكان دەگەرێنەوە شوێنەكانی خۆیان. ئەوانەشی دەگەڕێنەوە مامەڵەی‌ دۆستانەیان لەگەڵ  دەكرێت و بەو شێوەیە لە رابردوویان دەبەخشرێت، كە: 

     أ. ئەوەی‌ كارمەندی‌ سووپایە، پێویستە بە چەكەكەیەوە  بگەرێتەوە بۆ ڕیزەكانی‌ سوپا.
 
     ب. ئەوەی‌ كارمەندی‌ پۆلیسە، پێویستە بە چەكەكەیەوە بگەرێتەوە بۆ دەزگاكەی‌. 

     ج. ئەوانەی‌ چەكیان هەڵگرتووە بە هێزێكی‌ سەر بە دەوڵەت دادەنرێن. ئەوەش لەبەر گەڕانەوەی‌ ژیانی‌ ئاسایی‌ بۆ وڵات. دەوڵەتیش لە ژیانیان و گوزەرانیان بەرپرسیارە. هەموو ئەوانەشی‌ چەكدارن و دەگەڕێنەوە بۆ ژیانی‌ سروشتی‌ خۆیان و سەرجەم چەك و تەقەمەنی‌ و پێویستییە جەنگییەكانیان بۆ دەوڵەت دەگێڕنەوە. ئەو كارەش دەزگا پەیوەندیدارەكان بەپێی‌ نەخشەیەكی‌ دارێژراو جێبەجێی‌ دەكەن. 

    د. دوای‌ گەڕانەوەی‌ ئاشتی‌ و ئاسایش بۆ وڵات و بەپێی‌ نەخشەیەكی‌ داڕێژراو، دەبێت چەكدارەكانی‌ تر بگەڕێنەوە شوێنەكانی‌ پێشووی‌ خۆیان و چەكەكانیان بگێڕنەوە بۆ دەوڵەت.

11. ئەو پارە و سامانەی‌ ئه‌مڕۆ بۆ بەرگریكردنی‌ زەبر و زەنگ خەرج دەكرێت و ئەو سامانەشی‌ بۆ مەبەستەكانی‌ جەنگی‌ و ئەوەشی‌ لەژێر دەسەڵاتی‌ ئەواندایە، هەمووی‌ لە ژێر چاودێری‌ لیژنەیەكدا بۆ ئاوەدانكردنەوەی‌ ناوچە كوردییەكان لە ئێراق تەرخاندەكرێت. بودجەیەكی‌ پێویستیش بۆ پڕۆژە وەستاوەكانی‌ ئاودێری‌ و ئاوەڕۆكانی‌ ناوچەكە تەرخاندەكرێت. نەخشەیەكی‌ ئابووریش بۆ ئاوەدانكردنەوە و لەسەر پێی‌ وەستاندنی‌ بەرێوبەراێتی‌ هاوینەهەوارەكانی‌ باكوور دادەڕێژرێت. ئەو كارەش بە وەزیرێكی‌ لێپرسراوی‌ پەیوەندیدار بە وەزارەتێكی‌ تایبەت دەسپێردرێت. ئەو وەزارەتەش لەپاڵ كاروباری‌ هاوینەهەوارەكان كاروباری‌ دارستانەكان و توتنی‌ باكوور لە ئەستۆ دەگرێت. هەروەها سەرپەرشتی‌ پەیوەندی‌ كاروبارە تایبەتەكانی‌ بنكە بەرێوبەرایەتییەكان دەكات، كە دانیشتوانیان كوردن. ئەمەو پێویستە بایەخ بە ڕۆشنبیری‌ كوردی‌ و پرۆگرامەكانی‌ فێركردن بە زمانی‌ كوردی‌ بدرێت. دەوڵەتیش بە هەموو توانایەكییەوە هەوڵدەدات زیانەكانی‌ زیان لێكەوتوان قەرەبوو بكاتەوە، تا بۆ گەڕانەوەی‌ ژیانی‌ ئاسایی‌ و ئابووری‌ وڵات  سوودمەند بیێت و گەشە بكات و خەڵكی‌ بە هێمنی‌ ئاسایشی‌ بژین. هەروەها دەوڵەت لەبەر هۆكارە مرۆیی‌ و نیشتمانییەكان چاودێری‌ سەرجەم بێسەرپەرشتان و هەموو ئەوانە دەكات، كە بوونەتە قوربانی‌ زەبر و زەنگی‌ باكووری‌ نیشتمان. بۆ ئەم مەبەستەش بە هاوكاری‌ دەزگا تایبەت و پسپۆرەكان پەناگا و پەیمانگای‌ چاودێری‌ پێویست لە كەمترین ماوەدا و بەپێی‌ توانا دادەمەزرێنێت. 

12. دەوڵەت هەوڵی‌ ئەوە دەدات هەموو ئەو هاووڵاتیانە نیشتەجێ بكات، كە داگیراون یان لە ناوچەكانی‌ خۆیان كۆچیان كردووە. ئەوەش بە گەڕانەوە بۆ شوێنەكانی خۆیان، یان ئەو شوێنەی بە شیاو دەزانرێت بۆ نیشتەجێبوونیان. بۆ ئەم مەبەستەش و لەبەر بەرژەوەندی‌ گشتی‌ دەوڵەت خۆی‌ چاودێری‌ ئەو ئەركە دەكات و دەست بەسەر ئەوكارانەدا دەگرێت. كارەكەش بە پێی‌ برگەكانی‌ یاسا و بەهۆی‌ پێدانی‌ بڕێك پارە ئەنجام دەدرێت.


ئەم وتارە دید و بۆچونی تایبەتی نووسەرەکەیەتی

PM:06:34:15/09/2022



ئه‌م بابه‌ته 68 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌