دەرچوون لە ئێراق (42)

پرۆفیسۆر دکتۆر. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد

كورد لە سەردەمی (عەبدولسەلام عارف)دا لەنێوان ساڵانی‌ (1963-1966ز

ئەزموونێكی تری كورد لەگەڵ ئێراق كەوتە سەردەمی دەسەڵاتی (عەبدولسەلام عارف) لە دووەم خولی دەسەڵاتیدا. ئەوەش كەوتە دوای كودەتای ناوبراو لە بەعسییەكان و دوورخستنەوەیان لە دەسەڵات لە (18ی تشرینی دووەمی1963ز)دا. بەو ڕووداوەش زەمینەیەكی ئاشتی لەنێوان كورد و حكومەتی ئێراق هاتە ئارا. سەرەتاش لە (20ی تشرینی دووەم)و دووڕۆژ دوای سەركەوتنی كودەتا، ڕژێمی نوێ داوای ئاشتی و رێكەوتنی لە سەركردایەتی شۆڕشی ئەیلول كرد. هەروەها داواشی كرد چەكەكانیان بەڕووی حكومەتدا دابنێن و بۆ دانوستان ڕووبكەنە (بەغداد). لەبەرانبەریشدا سەركردایەتی شۆڕش، كە بە شەڕی (پێنج) مانگی بەعسییەكان و خودی ئەو سەرۆك كۆمارەوە لە خولی یەكەمی دەسەڵاتیدا تەواو ماندوو بوو، هەروەها بەرەیەكی لە ناوخۆیی شۆڕش و پارتی دیموكراتی كوردستان بەناوی (مەكتەبی سیاسی) لێ جیابوویەوە، بۆیە پێویستی بەو ئاشتییە هەبوو، تا پشوویەك بە شۆڕش و هێزی پێشمەرگەی كوردستان و كۆمەڵانی خەڵكی كوردستان بدات. هەروەها لەژێر سێبەری ئەو ئاشتییەدا، چارەیەك بۆ كیشە ناوخۆییەكان و كێشەی كورد لەگەڵ حكومەتی نوێی ئێراق بدۆزێتەوە. ئەوەش بێ ڕچاوكردنی ئەوەی، كە دەسەڵاتی نوێ وەك دەسەڵاتەكانی پێشوو لەگەڵ كورد و شۆڕشەكەدا ڕاست ناكات! تەنانەت باڵی جیابوویەوەی مەكتەبی سیاسی ئیتر بۆ لای سەركردایەتی شۆڕش و خودی (مستەفا بارزانی) سەركردەی شۆڕش و سەرۆكی پارتی نەدەگەڕانەوە. 

لەنێو ئەو دۆخەی كورد و شۆڕشی ئەیلولدا، جارێكیتر حكومەتی ئێراق لە (28ی تشرینی دووەم) داوای چارەسەری كێشەی ئاشتیانەی كوردی كرد، بێئەوەی هەنگاوێكی ئەرێنی بنێت. هەربۆیە بەو دۆخەی (نە شەڕ نە ئاشتی) بەسەر كورد و شۆڕشەكەیدا هات، دواجار شاندێكی حكومەتی ئێراق لە (31ی كانوونی دووەمی1964ز)و بە سەرۆكایەتی (عەبدولڕەزاق ئەلسەید مەحموود) پارێزگاری سلێمانی هاتنە لای (مستەفا بارزانی) لە شارۆچكەی (رانیە)ی دەڤەری بیتوێن. ئەو دانیشتنەش لێكتێگەیشتنی هەردوولای بەدوادا هات، كاتێك لە (10ی شوباتی1964) بڕیار لەسەر راگرتنی شەڕ و پێكدانانی چەكداری نێوان هەردولا درا. هەروەها حكومەتی ناوەندیش بڕیاریدا مافە نەتەوەییەكانی كورد لە چوارچێوەی ئێراقدا جێبەجێ بكات. بریاریشیدا سەرجەم زیندانە سیاسییەكان ئازاد بكات و پڕۆژە خزمەتگوزاری و ئاوەدانییەكان لە ناوچە كوردنشینەكان دەست پێبكەنەوە و ئارامی و ئاسایش بۆ ناوچە كوردستانییەكان بگەرێتەوە، بەڵام هیچ یەك لەو بڕیارانەی حكومەتی ناوەندی وەك خۆی نەچووە بواری جێبەجێكردنەوە. ئەوەش سەركردایەتی شۆڕشی كوردی ناچار كرد لە (11ی ئازار)ی هەمان ساڵ و كاتێك (عەبدولسڵام عارف) لە دوای تەواوبوونی گەشتەكەی بۆ ناوچەی بادینان سەردانی شارۆچكەی (ڕانیە)ی كرد، پڕۆژەیەكی (15) خاڵی بداتە سەرۆك كۆمار و داوای جێبەجێكردنی بەڵێنەكانی (10ی شوبات) بكات، چونكە تا ئەو كات، زۆرینەی زیندانە سیاسییەكان ئازاد نەكرابوون و پرۆژە ئاوەدانی و خزمەتگوزارییەكان دەستیان پێنەكردبوویەوە. قەربووی زیانلێكەتوانی شەڕی كورد و حكومەتی ناوەندیش نەكرابوویەوە. تەنانەت فەرمانبەر و كرێكارە كوردەكانیش، كە بەهۆی بەشداری و پشتیوانیان لە شۆڕشی كورد و ئەندام بوونیان لە ڕیزەكانی پارتی دیموكراتی كوردستان، لەسەر كارەكانیان دەركرابوون، نەگەڕابوونەوە سەر كارەكانیان. تەنیا ئەوەندە نەبێت بڕێك سوتەمەنی و ئازوخە و میوە گەیشتبووە ناوچە كوردستانییەكان. 

لەم دۆخەداو لەبری ئەوەی حكومەتی ناوەندی بەدەم بەڵێنەكانی و داواكانی سەركردایەتی كوردەوە بچێت، لە (16 ئازار)و پێنج ڕۆژ دوای پەیامەكەی سەركردایەتی شۆڕشی ئەیلول (ڕشید موسڵیح)ی وەزیری ناوخۆی ئێراق لە پەیامیكیدا  (مستەفا بارزانی) بە دەستێوەردان لە كاروباری ناوخۆی ئێراق تاوانبار كرد و ڕاگەیاند، كە "ئەو فرمان بەسەر ئێمەدا دەكات" لەكاتێكدا فرمانی نەكردبوو، بەڵكو ئاگاداری كردبوونەوە، كە بێ بەڵێنی و خۆلادان لە بەڵێنەكان، هیچ ئەنجامێكی نابێت و شەڕی لێدەكەوێتەوە، بەڵام چونكە نییەتی حكومەتی ناوەندی هەر لە سەرەتاوە خراپ بوو، بۆیە ئەو لێكدانەوەیەی بۆكرا و بۆ هەلێك دەگەڕا بە تاوانباركردنی كورد و سەركردایەتییەكەی، ڕەوایەتی بە شەڕی كورد بدات. هەر واش دەرچوو، (پانزە) ڕۆژی نەخایاند حكومەتی ناوەندی بیانووەكەی دۆزییەوە و له‌(10ی نیسانی1964ز)دا شەڕی سەرتاسەری لە دژی كورد و شۆڕشەكەی ڕاگەیاند. دوای مانگێك زیاتر و لە (3ی مایس) دەستوری ساڵی (1958ز)شی هەموار كردەوەو بەشێك لە مافەكانی كوردی لە دەستووری نوێدا نەهێشت. هەر ئەوەش (مستەفا بارزانی) ناچار كرد لە (11ی تشرینی یەكەم)ی هەمان ساڵ داوای هەمواركردنەوەی ماددە هەمواركراوەكان بكات، وەك ئەوەی لە ماددەی (3)ی دەستوری هەمواركراودا هاتبوو "گەلی ئێراق بەشێكە لە نەتەوەی عەرەب" بەڵام ئەو داوایكرد ئەو بڕگەیە بەم شێوەی بگۆڕێت "گەلی عەرەب لە ئێراق بەشێكە لە نەتەوەی عەرەب" هەروەها ماددەی (19)ی هەمواركراو، ڕاست بكاتەوە، كە تێدا هاتبوو "ئەم دەستورە هاوڵاتیانی عەرەب و كورد پابەند دەكات بە مافە نەتەوەییەكانیان لە چوارچێوەی یەكێتی خاكی ئێراقدا، ئەم دەستوورە دان ئەنێت بە مافەكانی گەلی كورد لە چوارچێوەی ناوچەی ئۆتۆنۆمدا" ئەمەو بڕیار لە كشانەوەی سوپای ئێراق لە پارێزگاكانی (دیالە، سولەیمانی، كەركوك، هەولێر، موسڵ) بدات، بەڵام هیچ یەك لەو داوایانە جێبەجێ نەكراو شەڕی كوردیش بەردەوامی پێدرا.

قۆناغێكی تری ململانێی كورد و حكومەتی ئێراق كەوتە سەردەمی كابینەكەی (عەبدولرەحمان بەزاز) كاتێك لە (25 ئەیلولی1965ز) وەك سەرۆك وەزیرانی نوێ ئێراق دیاریكرا. ناوبراو بە هەمواركردنەوەی ماددەی (19) دەستوور، نییەت پاكی خۆی پیشانی سەركردایەتی كورداو ماددەكەی بەم شێوەیە هەموار كردەوە "دەستور مافە نەتەوەییەكانی كورد لە چوارچێوەی گەلی ئێراق دوپات دەكاتەوەو لە یەكیەتییەكی برایەتی نەتەوەییدا مافەكانیان دەپارێزێت" بەڵام ئەم دۆخەش زۆری نەخایاند، كاتێك لە (30ی ئەیلولی 1965ز) شەڕ لەنێوان حكومەت و پێشمەرگە لە ناوچەی پێنجوێن ڕوویداو ئەوەش دەرفەتی دایە حكومەتی ئێراق بۆ جارێكی تر شەڕی كورد و شۆڕشەكەی بكاتەوە. تەنانەت بەوەشەوە نەوەستا، پەیامێكی لە (كانوونی دووەمی1966ز) ئاراستەی حكومەتی ئێران كرد و بە هاندانی كوردەكان بۆ شۆڕش تاونباری كرد. 

پەلاماری سوپای ئێراق بۆ سەر كورد بە ئاستێك دڕندانە بوو، سەركردایەتی شۆڕشی كوردی ناچار كرد لە (2ی شوباتی1966ز) داوای لە نەتەوە یەكگرتوەكان كرد  بێتە سەر هیڵ و چارەسەری كێشەی كورد لە ئێراقدا بكات. هەروەها بوار نەدات دەسەڵاتدارانی لەوە زیاتر سزاو ئازاری كورد بدەن. هەموو ئەو ڕەوشەش درێژەی كیشا، تا دواجار بەهۆی كەوتنە خوارەوە هیلیكۆپتەری سەرۆك كۆماری ئێراق لە نزیك شاری (بەسڕە) لە (13نیسانی1966ز)، كۆتایی بە ژیانی (عەبدولسەلام عارف) و (دە) لە فەرماندە سەربازی و بەرپرسە باڵاكانی و كۆشكی كۆماری هێنا. بەو ڕووداوەش كورد و شۆرشەكەی لە كۆڵ ئەو سەرۆك كۆمارە و ڕژێمە تاوانكارەكە بوونەوە، كە لە ماوەی (سێ) ساڵی دەسەڵاتیدا بە هەموو شێوازێك ڕووبەڕووی كورد بوویەوە.

ئەم وتارە دید و بۆچونی تایبەتی نووسەرەکەیەتی

PM:03:55:31/07/2022



ئه‌م بابه‌ته 134 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌