دەرچوون لە ئێراق (28)

پرۆفیسۆر دکتۆر. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد

كورد و بزووتنەوەكەى رەشيد عالى گەيلانى

یەكەمین جوڵەی سیاسی دژ بە ڕژێمی پادشایەتی و دەوڵەتى بەریتانیا لە سەرەتایی ساڵانى دووەمین جەنگی جیهانی، (بزووتنەوەى ڕەشید عالی گەیلانی) بوو لەساڵى (1941). ناوبراو لەدایكبووی شارى (باقوبە)ى سەر بە لیوای دیالە و لە نەتەوەی عەرەب و لەپەیڕەوانی سووننە بوو. بەر لەوەشی لەساڵى (1941) سەركردایەتی بزووتنەوەیەكی سیاسی بكات، چەندین پۆستی باڵای لە ئێراق وەرگرتبوو. لەوانە پۆستی (وەزیری داد) لە كابینەكەی (یاسین هاشمی) لەساڵى (1924). دواتر وەرگرتنى پۆستی (وەزیری ناوخۆ) لە كابینەكەی (عەبدولموحسین سەعدون) لەساڵى (1925). لە (20ى ئازارى1933) لەلایەن (فەیسەڵى كوڕى حوسێن) پادشای ئێراق پۆستی سەرۆك وەزیرانی ئێراقی پێسپێردراو تا (9ى ئەیلولی1933) لەو پۆستە مایەوە، چونكە ڕۆژێك پێشتر (فەیسەڵى كوڕى حوسێن) كۆچی دوایی كرد و كوڕەكەی (غازی كوڕى فەیسەڵ) شوێنی گرتەوە، بۆیە پادشای نوێ كابینەكەی پێشووی حكومەتی هەڵوەشاندەوە و بڕیاری پێكهێنانی كابینەیەكی نوێیدا. لەبەرامبەردا (ڕەشید عالی گەیلانی) بۆ پۆستی سەرۆكی دیوانی پادشایەتی لەلایەن خودی پادشای نوێوە دیاریكرا. ئەوەش ئاستی متمانەی پادشای بوو بەو كەسایەتییە. دوای كوژرانی (غازی كوڕی فەیسەڵ)یش لە (4ى نیسانی1939) لە پۆستەكەی لابرا، تا ئەو كاتەی لە (31ى ئازاری1940) جارێكی تر لەسەر داوای (وەسی عەبدولیلا) بۆ پۆستی سەرۆك وەزیران و پێكهێنانی كابینەی نوێ دەستنیشانكرا. لەو پۆستەشدا تا (30ى كانوونی دووەمی1941) مایەوە. ئەوەش دوای ئەوەی (وەسی عەبدولیلا)، (تەها ئەلهاشمی) بۆ پێكهێنانی كابینەی نوێ راسپارد.

بەو هەموو پێشینە سیاسی و خزمتانەوە(ڕەشید عالی گەیلانی) بە بنەماڵە و ڕژێمی پادشایەتی كرد، پشتی كردە ئەوان و لێیان هەڵگەڕایەوەو رابەرایەتی بزووتنەوەیەكی سیاسی دژ بە بنەماڵە و ڕژێمەكە كرد. ئەوەش كاتێك ڕەوتی گۆڕانكارییە سیاسییەكان لە ئێراق لەساڵى (1941) بەرەو ئەوە ڕۆیشت، كە فشارەكانی دەوڵەتى بەریتانیا بۆ دەسەڵاتدارانی ڕژێمی پادشایەتی زۆرتر بێت و داوای كردنەوەی بەرەیەكی جەنگی لە دژی بەرژوەندییەكانی دەوڵەتانی ناوەند لە ئێراق بكات. ئەو هۆكارەشی وای لە بەریتانییەكان كرد، بیر لەو بەرەیە بكاتەوە،  پشتیوانی (ڕەزا شاى پەهلەوی) پادشای ئێران بوو بۆ دەوڵەتانی ناوەند لە دژی دەوڵەتانی هاوپەیمان لەوانە بەریتانیا. ئەوەش دەرفەتی دایە (ڕشید عالی گەیلانی)و هاوكار و لایەنگرانی ئەو هەلە بقۆزنەوەو كار بۆ كۆتایی هێنانى ڕژێمی پادشایەتی بكەن. بۆ ئەو كارەش پێویست پشتیوانی و لایەنگری دەوڵەتانی ناوەند بەدەست بهێنن، بەتایبەت دەوڵەتانی (ئەڵمانیا و ئیتاڵیا)، كە بە دوو دەوڵەتى بەهێزی سەردەمەكە ناسرابوون و لە ئێراقیشەوە دوور نەبوون.

هەربۆیە دوای كۆمەڵێك پەیوەندی و نامەی نهێنی لەنێوان (ڕەشید عالی گەیلانی) بە بەرپرسانی باڵیۆزخانەی ئەڵمانیا لە (تاران)ى پایتەختی وڵاتی ئێران، ئەڵمانییەكان بەڵێنیاندا پشتیوانی بزووتنەوەكەیان بكەن. سەرەتای هەوڵەكەشیان بە ناچاركردنی (تەها هاشمی) سەرۆك وەزیرانی ئێراق دەستی پێكرد، تا واز لە پۆستەكەی بهێنێت. ئەوەش لە (1ى نیسانی1941) ڕوویدا. ڕۆژی دواتر (وەسی عەبدولیلا) ناچار كرا، شاری (بەغداد)ى پایتەخت بەرەو شاری (حەبانییە) بەجێ بهێڵێت و دواتر بە فرۆكەیەكی سەربازی بەریتانی لە فرۆكەخانەی سەربازی بەریتانیاوە چووە شاری (بەسڕە). لەو گەشتەشیدا ئەندامانی بنەماڵەی پادشایەتی و لایەنگرانی وەك (نوری سەعید و جەمیل مەدفەعی) یاوەریان كرد. لە (10ى نیسان)یش (شەریف شەرەف)ی كەسایەتی دیاری شاری (بەغداد) بۆ جێداری پادشای ئێراق دیاریكرا. (یانزە) ڕۆژ دواتریش كابینەی نوێ وەزاری بە سەرۆكایەتی (ڕەشید عالی گەیلانى) پێكهات. لە یەكەمین كاردانەوەشیدا لایەنگری بۆ دەوڵەتانی ناوەند ڕاگەیاند.

بزووتنەوەكە تا (30ى مایسی1941ز) درێژەی كێشا. ئەوەش دوای ئەوەی ململانێیەكی تووندی سیاسی لە (2ی مایس تا 30ی مایس) لەنێوان هێزەكانی سووپای بەریتانیا لە ئێراق و حكومەتی نوێی ئێراق ڕوویدا، بەڵام دواجار بە شكستی بزووتنەوەكە دوایی هات. ئەوەش دوای ئەوەی لە (30ى نیسان) خودی (ڕەشید عالی گەیلانی) بە یاوەری (موحەممەد ئەمین حوسینی)و (فەریق موحەممەد ئەمین زەكی) سەرۆكی ئەركانی گشتی سووپای ئێراق، خاكی ئێراقیان بەرەو وڵاتی ئێران جێهێشت. 


لەنێو ئەو دۆخەدا كوردیش سوودی لە ڕووداوەكانی سەردەمی دەسەڵاتی بزووتنەوەكە وەرگرت. لەلایەك (شێخ مەحموودی نەمر)، كە تا ئەو كات بۆ شاری (بەغداد) دوورخرابوویەوەو لەوێ دەستبەسەر بوو، سوودی لەو دۆخە بینی و گەڕایەوە شاری (سولەیمانی)و لە گوندی (سیتەك) جێگیر بوو. لەوێش هەوڵیدا پەیوەندی بە كەسایەتییە دیارەكانی سنوورەكەوە بكات، تا لە جوڵانەوەیەكی سیاسیدا ناوچەكەی خۆیان بەڕێوەببەن بەڵام هەوڵەكانی بێ ئەنجام بوو، چونكە ماوەی بزووتنەوەكە و گەڕانەوەى (شێخ مەحموود) كەم و هەروەها پەیوەندیكردن بە كەسایەتییە كوردییەكانی ناوچەكانی (شارباژێر، پێنجوێن، هەڵەبجە، هەورامان، گەرمیان)و هەروەها (پشدەر و بیتوێن) كاتی دەوویست، بۆیە تا پەیامەكانی (شێخ مەحموود) گەیتشە ئەوان، بزووتنەوەكەی (ڕەشید عالی گەیلانی) كۆتایی هات. ئەمەو جگە لەوەی خودی كوردی باشووری كوردستان لەو سەردەمەدا یەكگرتوو و یەكریز و ڕێكخراو نەبوون، تا باشتر و زووتر سوود لە دۆخە ببینن و لەژێر سەركردایەتی (شێخ مەحموودی نەمر)دا جارێكی تر بێنەوە مەیدان و درێژە بە خەبات بدەن. هەربۆیە بزووتنەوەكە و خودی كوردیش بوونە قوربانی ڕووداوێك، ئەویش دژایەتی بەریتانییەكان بوو، كە لای هەردووكیان وەك داگیركار سەیر دەكرا، بێئەوەی هیچیان لەوە تێبگەن، كە لەو قۆناغەدا توانای ڕووبەڕووبوونەوەیان نەبوو. 

بزووتنەوەكەی (ڕەشید عالی گەیلانی) لەگەڵ ئەوەی هەوڵێكی سیاسی ئێراقی بوو بۆ كۆتایی هێنان به دەسەڵاتی بنەماڵەی پادشایەتی و دەوڵەتى بەریتانیا لە ئێراق، بەڵام بەهۆی ئەوەی نەبوونی پێگەیەكی جەماوەری بەهێز و پشتیوانی راستەوخۆی ئەڵمانەكان لەو بزووتنەوەیە بە هێزی سەربازی، دواجار بەریتانییەكان توانیان دۆخە بە سوودی خۆیان كۆتایی پێبهێنن. ئەوەش سەرباری ئەوەی لە بزووتنەوەكەیاندا، بنەماڵەی پادشایەتیان لە شاری (بەسڕە)ەوە گێڕایەوە شاری (بەغداد)و وەك دەسەڵاتداری ئێراق هێشتنییەوە.


ئەم وتارە دید و بۆچونی تایبەتی نووسەرەکەیەتی

PM:05:37:30/12/2021



ئه‌م بابه‌ته 162 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌