دەرچوون لە ئێراق (25)

پرۆفیسۆر دکتۆر. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد

كورد و كودەتاكەی‌ (بەكر سدقی‌)

یەكێك لەو ڕووداوە مێژووییانەی ئێراق لە قۆناغی مێژووی‌ هاوچەرخدا، كودەتاكەی (بەكر سدقی) بوو لە (29ی‌ تشرینی یەكەمی1936ز). ڕووداوەكە ئەگەرچی لەلایەن ئەفسەرێكی‌ پایەبەرزی سووپای ئێراق ئەنجامدرا، كە بە نەژاد كورد و خەڵكی گوندی (عەسكەر)ی‌ سەر بە شارەدێی‌ (ئاغجەلەر)و سەر بە شارستانی (چەمچەماڵ)ی‌ سەر بە لیوای (كەركوك)ی‌ نێو خاكی كوردستان بوو، بەڵام بەدرێژایی تەمەنی وەك (جەعفەر عسكەری) دامەزرێنەری سووپای ئێراق و كوڕی‌ مامی، لە خزمەتی یەكپارچەیی خاكی ئێراق و سووپای ئێراقدا بوو. تەنانەت بچووكترین خزمەتی بە كورد و خاكەكەی (كوردستان)و تەنانەت ناوچەكەشی نەكرد، تەنیا ئەوەندە نەبێت، ناوی گوندەكەی بە پاشگری ناوی خۆیەوە، خستە نێو تۆمارەكانی مێژوو. ئەو تۆمارانەش ئەوەندە لە خزمەت نەیارانی كورد و خاكەی بوون، هیچ كات لە خزمەتی كورد و خاكەكەیدا نەبوون.

(بەكر سدقی كوڕی‌ شەوقی كوڕی‌ وەیس) ساڵی‌ (1890ز) لە گوندی (عەسكەر) لەدایكبووە. دوای‌ پەیوەندیكردن بە ڕیزەكانی سووپای عوسمانی و پەیوەندیكردن بە خوێندنگای سەربازی شاری‌ (ئەستانبۆڵ)ی‌ پایتەختی‌ دەوڵەتی‌ عوسمانی، بۆتە ئەفسەر و چووە ڕیزی سووپای عوسمانی و خزمەتی دەوڵەتی‌ عوسمانییەوە. هەروەها دەرفەتی بۆ ڕەخسا بەشداری دوا ساڵەكانی یەكەمین جەنگی جیهانی بكات. دواتر بەهۆی شكستی دەوڵەتی عوسمانی لەو جەنگەكەدا بە ناچاری ڕووی لە خاكی سووریا كرد و لەوێ مایەوە، تا (جەعفەر عەسكەری) كوڕی‌ مامی سووپای ئێراقی لە (6ی كانوونی دووەمی1921ز) دامەزراند. ئەوەش دەرفەتی پێدا ببێتە یەكێك لە ئەفسەرە پلەدارەكانی ئەو سووپایەو بچێە خزمەتی سووپا و دەوڵەتی‌ ئێراقەوە. یەكێك لەو ئەركانەشی‌ لەو سوپایەدا پێ سپێردرا لێدان و دامركاندنەوەی راپەڕینەكەی (6ی‌ ئەیلولی1930ز) شاری‌ (سولەیمانی) بوو، كە ژمارەیەك كوژراو و برینداری لێكەوتەوە. پێدەچێت راسپاردنی ئەویش لەلایەن پادشا و حكومەتی‌ ئێراقەوە بۆ لێدان و دامركاندنەوەی ئەو راپەڕینە لەسەر ئەوە باوەڕە بووبێت، كە ئەوەندەی‌ كوردەكان بۆ گیانی یەكتر ئازان، بۆ نەیارەكانیان وەها نین. هەربۆیە سەرباری ئەو ناحەقییەی دەرحەق بە راپەرێنێكی كوردستانی ئەو شارە كردی، یەكەمین كودەتای سەربازیشی لە ئێراق ئەنجامدا.  بەو ڕووداوەش نەك هەر ڕیشەیەكی خراپی بۆ كودەتا لە ئێراقدا دروستكرد، بەڵكو وەك یەكەمین كودەتاچیش ناوی چووە تۆمارەكانی مێژووی ئێراقی هاوچەرخەوە! ئەو لەگەڵ ئەوەی لە باوكێكی عەرەب و دایكێكی كورد بوو، بەڵام لای بەشێك لە مێژوونووسان و توێژەران و بەتایبەت كورد وەك كورد باسكرا، بێئەوەی یەك خزمەتی بە كورد و كوردستان كردبێت! پێدەچێت خۆشەویستی (بەكر سدقی)ش بۆ ئێراق و نەتەوەی عەرەب لەوەوە سەرچاوەی گرتبێت، كە ئەوەندەی‌ شاری (بەغداد) بە جیهانی دەرەوە و دنیای سیاسەت ناساند، گوندی (عەسكەر) ئەو كارەیان بۆ نەكرد. بەهۆی لێدانی ئەو راپەڕینەشەوە لەساڵی (1932ز) ڕەوانەی وڵاتی‌ هیندستان كراو دواتر چووە وڵاتی‌ بەریتانیا، تا درێژە بە خوێندنی‌ سەربازی بدات. كاتێكیش گەڕایەوە (ئێراق) پلەكەی بۆ پلەی (عەقید) بەرزكرایەوە. ساڵی (1931ز)یش بوو بە (زەعیم) و بەهۆی ئەو پلەیەشەوە كرایە فەرماندەی یەكەی سووپای باكووری وڵات. لەو پۆستەشدا ئەركی لێدانی ڕاپەڕێنێكی ئاسوورییەكانی لە ناوچەی (سیمێل)ی نێوان (دهۆك و زاخۆ) پێسپێردرا، كە داوای دادپەرەری كۆمەڵایەتی و بوون و مافیان لە حكومەتدا دەكرد، بەڵام بێئەوەی گوێ لە داوای ئەوان بگیرێت (بەكر سدقی) وەك فەرماندەیەكی سووپا ڕاپەڕینەكەی دامركاندەوە. كاتێكیش (فەیسەڵ كوڕی حوسێن) پاشای ئێراق لە ساڵی (1933ز) لە وڵاتی (سویسرا) كۆچی دوایی كرد و كوڕەكەی (غازی) شوێنی گرتەوە، زیاتر دەركەوت، چونكە پادشای نوێ وەك باوكی‌ لە كاروباری بەڕێوەبردن دەوڵەت و سیاسەتدا بەهێز و شارەزا نەبوو. لەم سەردەمەشدا ئەركی لێدانی ڕاپەڕینی شیعەكانی لە باشووری ئێراق و لەساڵی (1935ز) هەر بە (بەكر سدقی) سپێردراو ئەو ڕاپەڕینەشی‌ وەك ڕاپەڕینی‌ ئاسوورییەكان دامركاندەوە. 

لە نێو ئەو دەركەوتنە سەربازییەدا زەمینەیەكی سیاسی هاتە ئارا، كە ئەستێرەی (بەكر سدقی)یان درەوشاندەوە، ئەویش ململانێی سیاسی نێو باڵە ناكۆكەكانی دەسەڵاتدارانی ئێراق بوو لە حكومەتدا، كە ئەو كات خۆی لە (سێ) كەسایەتی دیاری ئەو كاتەی ئێراق دەبینیەوە، ئەوانیش (یاسین هاشمی و رەشید عالی گەیلانی و حیكمەت سلێمان) بوو. لەم بوارەشدا (بەكر سدقی) پشتیوانی (حكیمەت سلێمان)ی لە دژی دوانەكەی تر كرد. لە نێو ئەو بارودۆخەشدا زەمینەیەكی دیكە ڕەخسا، كە ئەنجامدانی مانۆڕێكی سەربازی بوو لە زنجیرە چیای حمرین. ئەو مانۆڕەش كاتێك ئەنجامدرا، كە (تەها ئەلهاشمی) سەرۆكی ئەركانی سوپای عێراقی بە سەردانێك چوو بووە وڵاتی توركیا و (بەكر سدقی)، كە ئەو كات جێگیری سەرۆكی ئەركانی سوپا بوو، كاروبارەكانی ئەوی بەڕێوەبرد. بۆ ئەو مەبەستەش ئەنجامدانی ئەو مانۆڕەی قۆستەوە و بە هاوكاری (عەبدولەتیف نوری)، كە فەرماندەی تیپی یەكی مانۆڕەكە بوو، توانیان كۆبونەوەی هێزەكانیان لەو ناوچە بۆ بەرژەوەندی سەركەوتنی كودەتاكە بەكاربهێنن. ئەوە بوو لەبری ئەنجامدانی مانۆڕەكە ئاراستەی سووپاكەیان بەرەو شاری (بەعقوبە) دواتر بەرەو شاری (بەغداد)ی پایتەخت گۆڕی، تا لە (29ی تشرینی یەكەمی1936ز) كودەتایان لە (غازی كوڕی‌ فەیسەڵ) پادشای ئێراق كرد. دواتر (یاسین هاشمی) سەرۆك وەزیرانیان ناچاركرد دەست لەكار بكێشێتەوە. دواتر (حیكمەت سڵێمان) لە شوێنی‌ دانراو حكومەتی‌ نوێ پێكهات. بەو شێوەیەش كودەتاكە سەركەوت.

ماوەی كودەتاكە (دە) مانگ بوو. دوای‌ ئەو ماوەیەش بەهۆی سەردانێكی بۆ شاری‌ موسڵ، تا لەوێوە سەردانی وڵاتی‌ توركیا بكات و بەشداری مانۆڕێكی سەربازی ئەو وڵاتە ببێت، لە فڕۆكەخانەی موسڵ و لە (11ی‌ ئابی1937ز) تیرۆركراو كۆتایی بە ژیان و دەسەڵاتی‌ هات. وەك تۆماریش كراوە دوای كوژرانی تەرمی خۆی و (موحەممەد عەلی جەواد)ی هاوڕێ برانە نەخۆشخانەی‌ سەربازی شاری (موسڵ) و بۆ رۆژی دواتر بە فڕۆكە گوازرانەوە شاری (بەغداد) و لە مەراسیمێكی سەربازیدا و بەئامادەبوونی ژمارەیەك لە وەزیرەكان و باڵێۆزی‌ ووڵاتانی جیهانی لە (بەغداد) لە (12ی‌ ئابی1937ز) لە گۆڕستانی ئەعزەمیە بەخاك سپێردران. بەو بۆنەشەوە بیست و یەك تۆپ تەقێندرا، حكومەتی ئێراقیش بەیاننامەیەكی‌ دەركرد و تێدادا دڵتەنگی و غەمباری‌ خۆی بۆ لەدەستدانی ئەو فەرماندە باڵایەی وڵات دەڕبڕی.  


ئەم وتارە دید و بۆچونی تایبەتی نووسەرەکەیەتی

AM:07:14:15/11/2021



ئه‌م بابه‌ته 110 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌