دەرچوون لە ئێراق (24)

پرۆفیسۆر دکتۆر. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد

كورد لە سەردەمی‌ (غازی‌ كوڕی‌ فەیسەڵ)دا (1933-1939)

(غازی‌ كوڕی‌ فەیسەڵ كوڕی‌ حوسێن كوڕی‌ عەلی) دوای‌ كۆچی دوایی باوكی فەیسەڵ كوڕی‌ حوسێن) لە (8 ئەیلولی1933ز) تاجی پادشایەتی ئێراقی كرایەسەر و بووە دووەمین پادشا لە مێژووی‌ ئێراقی‌ هاوچەرخدا. ماوەی نێوانی ئەو پادشایە كەوتە نێوان ساڵانی‌ (1933-1939)دا. ناوبراو لە (21ی‌ ئازاری1912) لە شاری‌ (مەككە)ی‌ ناوچەی حیجازی وڵاتی‌ سعودیە لەدایكبووە. لە بەرواری (5ی‌ تشرینی یەكەمی1924) بە فڕۆكەیەكی تایبەت لە شاری (دیمەشق)ی‌ وڵاتی‌ سوریاوە گەیەنرایە ئێراق و لەشاری (ڕومادی) لەلایەن (یاسین هاشمی) سەرۆك وەزیرانی ئێراق و ژمارەیەك وەزیری كابینەكەی پێشوازی لێكراو بەرەو شاری (بەغداد)ی‌ پایتەخت بەڕێكرا. هەر هەمان ڕۆژ و بۆ ئێوارەكەی بە جێنشینی پادشای ئێراق دیاریكرا. لەو ماوەیەشی وەك جێشنینی‌ باوكی دەست بەكاربوو، كۆلێجی سەربازی لە ئێراق و خوێندنی‌ لە وڵاتی‌ بەریتانیا تەواوكرد. ئەوەش بەو واتاییەی دووەمین پادشای ئێراق سەرباری بواری سیاسی، لە خوێندن و بواری سەربازیش پسپۆڕی پەیدا كردووە. كاتێكیش باوكی كۆچی دوایی كرد لە (11ی‌ ئەیلولی1933) تاجی پادشایەتی كرایەسەر و وەك پادشای ئێراق دیاریكرا.

سەردەمی ئەم پادشایە كەوتە نێوان سەربەخۆیی وڵاتی‌ ئێراق و ناسینی وەك وڵاتێكی سەربەخۆ لەلایەن كۆمەڵەی‌ نەتەوەكان، تا سەرەتای هەڵایسانی دووەمین جەنگی جیهانی. بەوەش ئێراق بە قۆناغی جێگیربوونی سەروەری خۆیدا تێپەڕی‌. وەك سەرچاوەكانیش ئاماژەیان پێداوە و كەسانی نزیك لە خۆی باسیان كردووە، ناوبراو زیاتر كەسایەتییەكی سیاسی و هەستێكی نەتەوەپەرستی عەرەبی هەبوو. تەنانەت بەریتانییەكانی وەك داگیركاری وڵاتەكەی و چەندین وڵاتی‌ دیكەی عەرەبی دەزانی، لەكاتێكدا ئەوان بنەماڵەكەی‌ و باوكی و دواتر خۆیان گەیاندە دەسەڵات. لەگەڵ ئەوەشدا؛ ئەو بێ ڕه‌چاوكردنی ئەو مێژووە و گەڕانەوە بۆ پشتیوانی دەوڵەتی‌ شانشنینی‌ بەریتانیا بۆ بنەماڵەكەی و خۆی، كارەكانی زیاتر بۆ خزمەتی ئێراق و دەسەڵاتدارێتی نەتەوەی عەرەب لە ئێراق خستەكار. هەربۆیە سەردەمەكەی لە خزمەتی كورد و كوردی ئێراقدا نەبوو. تەنانەت لە ماوەی دەسەڵاتی‌ یەك هەنگاوی بە ئاراستەی خزمەتی كورد و كۆمەڵگای كوردی نەنا. لەم بوارەدا ئەو كارانەی لەو ماوەی دەسەڵاتیدا ئەنجامدرا و جێ پەنجەی ئەویان پێوەبوو، هیچیان لە ناوچە و سنووری گوند و شارەدێ و شارۆچكە و شارە كوردییەكان نەبوو، بەڵكو بە پێچەوانەوە لە خزمەتی نەتەوە و زمان و كولتووری عەرەب و ئێراقدا بوو. لەوانە گۆڕینی دراوی ئێراقی لە (رۆپییەی هیندی) بۆ (دیناری‌ ئێراقی) لە (1ی‌ تشرینی یەكەمی1934) خزمەت بوو بە زمان و شوێنەوار و كۆمەڵگای ئێراقی. دواتر كردنەوەی یەكەمین ئێزگەی رادیۆی ئێراقی لە (1ی‌ تەممووزی1937) بە زمانی عەرەبی، زمانی فەڕمی دەوڵەت بوو، بێ ڕه‌چاوكردنی‌ زمانی كوردی وەك زمانی دووەمین پێكهاتەی ئێراق. هەروەها كردنەوەی سێیەمین فڕۆكەخانە لە ئێراق دوای‌ فڕۆكەخانەكانی (بەغداد و موسڵ)، كەوتە شاری (بەسڕە)، كاتێك لە (24ی‌ ئازاری1938) بە فەڕمی كرایەوە. بەنداوی كوتیش لەسەر ڕووباری (دیجلە) كەوتە نێو شاری‌ كوتی عەرەبیشین، كە لە بەرواری (29ی‌ ئازاری1939) بە فەڕمی كرایەوە. ئەمەو تا دەیان پڕۆژەی بچووكی تر، كە هیچ یەك لەوان نەكەوتنە یەك ناوچەی كوردنشین!

(غازی كوڕی‌ فەیسەڵ)، كە تا (4ی‌ نیسانی1939) پادشای ئێراق بوو، هەموو هەوڵەكانی بۆ ئێراقێكی یەكپارچە خستەكار، تا وەك وڵاتێكی عەرەبی بە زمان و فەرهەنگی عەرەبی، كە زمان و فەرهەنگی خۆی و بنەماڵەكەی و ئایینی‌ ئیسلام بوو، بناسرێت. هەربۆیە كاتێك لە ڕووداوێكی هاتوچۆ لە یەكێك لە شەقامەكانی شاری‌ (بەغداد)ی‌ پایتەخت گیانی لەدەستدا، ئەوەندەی نەتەوەپەرەستانی عەرەب بۆی گریان و بە مەرگەكەی خەمباربوون، كەسانی دی بەو ڕووداوە خەمبار نەبوون. ماوەتەوە بڵێین؛ سەردەمی (غازی كوڕی‌ فەیسەڵ) سەرباری ئەوەی گەنجێكی سیاسی بنەماڵەیەكی عەرەبی دیاری نێو كۆمەڵگای عەرەبی بوو، لەهەمانكاتدا سەردەمی دەسەڵاتی بە سەردەمێكی تا ڕادە ئارامی ئێراقی و ناوچەیی و جیهانی ناسرا، جگە لەوەی لە هەوڵی‌ جێگیركردنی دەسەڵاتێكی سەربەخۆیی عەرەبیدا بوو بۆ ئێراق و كەمتر لە خزمەت پاراستنی بەرژەوەندییەكانی دەوڵەتی‌  شانشینی بەریتانیادا بوو. هەروەها كوردی وەك دووەم پێكهاتەی كۆمەڵگا و دەوڵەتی‌ ئێراقی لە پەراوێزدا هێشتەوە. ئەوەش دەریخست لەو ئێراقی كوردی باشووری كوردستانی پێوە وابەستەكرا، لە هیچ قۆناغێكی چاكە و دەرفەتی باشەی بۆ ئەو تێدا نەبوو، جگە لە دژایەتی و پەراوێزخستنی. 


ئەم وتارە دید و بۆچونی تایبەتی نووسەرەکەیەتی

AM:12:51:31/10/2021



ئه‌م بابه‌ته 223 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌