دەرچوون لە ئێراق (21)

پرۆفیسۆر دکتۆر. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد

راپەرینی شاری‌ (سولەیمانی) لە (6ی‌ ئەیلولی‌1930)دا


یەكێك لە كاردانەوەكانی ڕژێمی پادشایەتی و لە سەردەمی (فەیسەڵی‌ كوڕی‌ حوسێن)، بەرامبەر كورد و شارێكی ژێر دەسەڵاتی ئەنجامیدا، لێدانی راپەڕینی (6ی‌ ئەیلولی1930) شاری (سولەیمانی) بوو. هۆكارەكەش ئەوە بوو، كە دانیشتوانی ئەو شارە خۆیان بە ستەملێكراو لەلایەن ڕژێمی پادشایەتی و دەوڵەتی‌ شانشینی بەریتانیا دەزانی، چونكە بەر لە (شەش) ساڵ هێزەكانی بەریتانیا لە (19ی تەممووزی1924) لە حكومەتەكەی (شێخ مەحموودی‌ نەمر)یانداو شارەكەیان لە پایتەختی‌ دەسەڵاتێكەوە كردە مەڵبەندی پارێزگایەكی ئێراق بەناوی (موتەسەریفییەی سولەیمانی). لێرەوش ڕق و تۆڵەی دانیشتوانی شاری سولەیمانی و دەوروبەری، لە ڕژێمی پادشایەتی زیادی كرد و بۆ ڕۆژێك دەگەڕان ڕقی پەنگخواردووی خۆیان بەسەر حكومەتی ئێراق و بەریتانیای داگیركەردا بڕێژن. لەلایەكی دیكەوە قەیرانێكی ئابووری جیهانی لەنێوان ساڵانی (1929-1932)دا گرتەوەو كاریگەری لەسەر كوردستان و شاری سولەیمانیش دروستكرد. بەتایبەت لەسەر كەمبوونی كاڵا سەرەكییەكان و كەمی داهات و خەرجی و بێكاری زۆر. لەپاڵ ئەو قەیرانەشدا ستەمی دەسەڵاتدارانی "بەغداد" لەسەر كورد و ناوچە كوردنشینییەكان و بەتایبەت شاری‌ (سولەیمانی)و دەوروبەری لە زیاد بووندا بوو، وەك ئەوەی، لە كۆی (731) فەرمانبەری دەوڵەتی لە ناوچە كوردییەكان تەنیا (324)یان كورد بوون. واتە (407) فەرمانبەریان لە عەرەب و توركمان و ئاشووری پێكهاتبوون. بەمەش نزیكەی (60%)ی فەرمانبەرانی دەوڵەتی لە ناوچە كوردییەكاندا كورد نەبوون! 

لە ئاستانەی ئەو ڕووداوانەدا موتەسریفی سولەیمانی، كە كوردێكی شارەكە بوو بەناوی (ئەحمەد تۆفیق)، دوور لە وویستی هاوشارییەكانی كاری دەكرد. هەربۆیە خەڵكی ئەو شارە خۆشیان نەدەویست و لە كۆڕ و كۆبوونەوەكانی خۆیاندا بە خراپ باسیان دەكرد. لە تۆمارێكی مێژوویی ساڵی (1930)شدا هاتووە ‌‌ئەگەرچی لیوای سولەیمانی، كە مەركەزەكەی شاری سولەیمانییە لەلایەن كوردێكی ئەو شارەوە ئیدارە دەكرێت و ناوی (ئەحمەدی تۆفیق بەگ)ە، بەڵام لەبەر ئەوەی زۆرینه‌ی  لە حكومەتەوە دانیشتوانی لیواكە دەبینێت، نەوەك لە دانیشتوانەكەیەوە، بۆیە جێگای ئومید نییە‘‘. هەربۆیە لەژێر فشاری دانیشتوانی شارەكە، دەسەڵاتدارانی "ئێراق" ئەویان لە كارەكەی دوورخستەوە و (ئەحمەد عوسمان)ی خەڵكی شاری (هەولێر)یان لە شوێنی‌ دانا، بەڵام ئەوەش ڕقی جەماوەری شارەكەی‌ نەهێنایە خوارەوە، هەربۆیە لەژێر فشاری دانیشتوانی شارەكە، (تۆفیق وەهبی)یان لە بری (ئەحمەد عوسمان) كردە موتەسریف. (غازی كوڕی فەیسەڵ)یش، كە جێنشینی باوكی بوو، لە (تەممووزی1930) سەردانی شاری سولەیمانی كرد، تا لە دۆخی شار و ناوچەكە بپرسێتەوە. هەورەها لە (10ی ئابی1930) شاندێكی باڵای حكومەتی ئێراق، كە پێكهاتبوون لە (جەعفەر عەسكەری) جێگری سەرۆك وەزیران بە یاوەری هەردوو وەزیر (جەمیل مدفعی و جەلال بابان)و (مێجەر یانگ) لە بری نوێنەری باڵای حكومەتی بەریتانیا لە ئێراق، سەردانی شارەكەیان كرد و تا (12ی ئاب) مانەوە، بەڵام هیچ یەك لەو هەوڵانەی حكومەتی ئێراق لە ڕقی جەماوەری شاریان كەم نەكردووە، چونكە لە بۆچوونی دانیشتوانی شاردا ئەو سەردانانە تەنیا بۆ دڵنەوایی و هێوركردنەوەی بارودۆخەكە بوو، نەوەك بۆ جێبەجێكردنی داواكانی خەڵك. هەر بۆیە لە نێو ئەو بارودۆخە خراپدا، زەمینەی ڕاپەرینەكە ڕەخسا. بەپێی بڕیارێكی حكومەتی ئێراقیش دەبوا لە (6ی ئەیلول) هەڵبژاردن بۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی ئێراق بكرێت، دانیشتوانی شاری سولەیمانیش دەبوا وەك هەر پێكهاتییەكی ئێراق بەشداری لەو پرۆسەیەدا بكەن، بەڵام بە پیرەوە چوونی ئەو پرۆسەیە و دژایەتیكردنی لە نێو دانیشتوانی شارەدا بیروڕای جیاواز و هەڵوێستی جیاوازی لێكەوتەوە. بەو پێیەشی شوێنی دەنگدانەكە سەرای سولەیمانی بوو، بۆیە دەبوا هەردوو بەرەی دژ بە یەك لەوێدا كۆببنەوە. بەری دەنگدەران، تا لەوێدا دەنگی خۆیان بدەن و دڵسۆزی خۆیان بۆ دەوڵەت دووپات بكەنەوە و دژایەتی نەكەن. بەرەی نەیارانی دەوڵەتیش دەبوا لەوێدا كۆبوونەوەیەك ساز بكەن، تا لەلایەك ڕێگڕی‌ لە پرۆسەكە بكەن، لە لایەكی دیكەوە دژایەتی خۆیان بۆ ئەو پرۆسەیە دووپات بكەنەوە. بەوەش دەنگدانەكە بەشێكی زۆری دانیشتوانی شاری لە بەردەركی سەرا كۆكردەوە. ئەوانەشی بۆ دەنگدان هاتبوون نزیك بە (30) كەس بوون، كە لە نێویاندا (حاجی ئیبراهیم ئاغا، مەجید بەگی حاجی ڕەسوڵ بەگ، غالب ئاغا، حاجی كەریم، كەریمی عەلەكە، سەید ئەحمەدی تونچی، كەریم بەگی موحەممە بەگ، حاجی كاكە حەمە، حاجی مەلا محێدین، حاجی عەلی حاجی حەسەن ئەفەندی) ناسرابوونەوە. ئەمەو لەوانەشی دژی هەڵبژاردن بوون و زۆربەشیان لە بەردەركی سەرا كۆبونەوە تا دەست بدەنە ڕاپەرین پرۆسەكە تێكبدەن، كۆمەڵێك بوون، كە لە نێویاندا ئەمانەی تێدا بوون ‌‌ئیبراهیم ئەحمەد، ڕەشوڵ، فایەق بێكەس، حەمەسەعید دارتاش، محێدینی سالە سوور، محێدینی حەمامچی، ساڵح قەفتان، فوئاد ساڵح قەفتان، عەزمی بەگی بابان، موحەممەد ساڵح بەگی موحەممەد عەلی بەگ، حەمەی ئەورەحمان ئاغا، عیزەت بەگی وەسمان پاشا، فایەق بەگی مارف بەگ، شێخ موحەممەدی گوڵانی، مەجید ئەفەندی كانیسكانی، ڕەمزی فەتاح و تۆفیق قەزاز). لە بەرامبەر ئەو (دوو) بۆچوونە جیاوازی دانیشتوانی شاریشدا بەرپرسانی حكومەت بۆ پاراستنی باری ئاسایشی پرۆسەكە و ڕێگرتن لە هەر كارێكی نەخوازراو، هێزێكی زۆریان لەسەر باڵەخانەی بەردەركی سەرا دامەرزاند بوو. كاتێكیش دەست بە پرۆسەكە كرا،  دەنگی خۆپیشاندەران بە دروشمی تایبەت و هوتاف كێشان دەستی پێكرد. بەمەش هێزەكانی حكومەت كەوتنە تەقە لە خۆپیشاندەران و ڕاپەڕینەكەی خستە قۆناغێكی ترسناكەوە، كە لە ئەنجامدا (13) كەس بوونە قوربانی و ژمارەیەكی بەرچاویش لە خۆپیشاندەران بریندار بوون.  لە كاتێكدا لە هێزەكانی حكومەت تەنیا (یەك) كوژراو و (دوو) بریندار هەبوو. 


سەختی ئەو بارودۆخەی شار، بەرپرسانی حكومەتی ناچار كرد هێزێكی تایبەت لە ژێر فەرماندەیی (بەكر سدقی) ڕەوانەی سولەیمانی بكەن و لە چەندین شوێنێكی شار و لەوانەش لەسەر مزگەوت و تەكییەكان بنكەی سەربازی دابنێن. هەموو ئەوانەشی لەو بنكانە دایاننان لە سەربازی عەرەب و سیخی هیندی‌ پێكهاتبوون، بەڵام هیچ یەك لەو فشار و هێزانە نە چۆكی بە ئیرادەی شار و دانیشتوانەكەی دا، نە بە بەرژەوەندی حكومەتیش گەڕا، تەنیا ئەوەندە نەبێت ڕاپەڕنێكی دامركاندەوە. لێرەوەش ڕاپەرینەكەی (شەشی ئەیلولی1930) بووە مێژووییەكی بەرەنگاری بۆ دانیشتوانی شاری سولەیمانی، لە دژی‌ دەسەڵاتدرانی ئێراق بە پادشاو حكومەتییەوە.



ئەم وتارە دەربڕ لە ڕای نوسەر دەکات

AM:07:59:15/09/2021



ئه‌م بابه‌ته 144 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌