دەرچوون لە ئێراق (20)

پرۆفیسۆر دکتۆر. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد

كورد لە ئێراق؛ چی‌ لە (فەیسەڵی‌ كوڕی‌ حوسێن) دەسكەوت؟

ج. قۆناغی‌ یەكەم؛  سەردەمی كۆتایی دەسەڵاتی‌ (1930-1933) دوا قۆناغی دەسەڵاتدارێتی (فەیسەڵی‌ كوڕی‌ حوسێن) كەوتە نێوان ساڵانی‌ (1930-1933). واتە كەوتە نێوان سەربەخۆیی دەوڵەتی‌ ئێراق لەلایەن (كۆمەڵی‌ نەتەوەكان)، تا ئەو كاتەی كۆچی دوایی كرد. لەو ماوەیەشدا سەرباری ئەوەی‌ كۆمەڵێك ڕووداو و گۆڕانگاری بەسەر دەوڵەتەكەی و ناوخۆی وڵاتدا هات، توانی زۆرینەی بەربەستەكانی بەردەم دەسەڵاتەكەی بكشێنێت و بە ئارامی دەسەڵات بۆ كوڕەكەی (غازی) بەجێ بهێڵێت.

لەم قۆناغەی دەسەڵاتیداو بەر لەوەی دەوڵەتەكەی بەرەو سەربەخۆیی بگەیەنێت، (سێ) كاردانەوەی تووندی بەرامبەر كورد ئەنجامدا. 

یەكەمیان؛ لێدانی راپەرێنی (6ی‌ ئەیلولی1930)ی‌ شاری (سولەیمانی) بوو، كە چەندین كوژراو وبرینداری لێكەوتەوە.

دووەمیان؛ ڕووبەڕووبوونەوەی (شێخ مەحموودی نەمر) بوو لە گوندی (ئاوباریك) لە (5 نیسانی1931)، دوای‌ ئەوەی  ملی بۆ داواكانی حكومەتی پادشایەتی ئێراق كەچ نەكرد.

سێیەمیان؛ لێدانی (راپەڕینی بارزان) بوو، لەساڵانی‌ (1931-1933). ئەو (سێ) ڕووداوەش وەك سیان لە دیارترین ڕووداو و پەرچەكردارەكانی دەوڵەتی‌ ئێراق و سیاسەتی (فەیسەڵی‌ كوڕی‌ حوسێن) بەرامبەر بە كورد، چووە تۆمارەكانی‌ مێژووەوە.

بەو پێیەشی سیاسەتی دەوڵەتی‌ شانشینی بەریتانیا لەم قۆناغەدا، لە دژی كورد و خواستەكانی بوو، بۆیە بەهەموو شێوەیەك پشتیوانی پادشای ئێراق و سیاسەتەكانی كرد، تا لەو (سێ) جوڵانەوەیە بدات. بەهۆی ئەو سیاسەتانەشەوە گرتیەبەر توانی ڕەزامەندی دەوڵەتی‌ شانشینی "بەریتانیا" وەربگرێت، تا لە كۆمەڵەی نەتەوەكان داكۆكی لێبكات و سەربەخۆیی بوونی بە فەڕمی بناسێت. ئەوە بوو لە (3ی‌ تشرینی یەكەمی1932ز) لەلایەن كۆمەڵەی‌ نەتەوەكانەوە بە فەڕمی وەك دەوڵەتێكی سەربەخۆ ناسێنراو بووە ئەندامێكی نوێی‌ ئەو كۆمەڵەیە. بەوەش كۆتایی بە سەردەمی سەرپەرشتی دەوڵەتی‌ شانشینی بەریتانیا بەسەر ئێراقەوە هات. لێرەوە تا ئەو كاتەی (فەیسەڵ كوڕی‌ حوسێن) لە (8ی‌ ئەیلولی1933) كۆچی دوایی كرد، زۆر وورد و لێزانانە بەرژەوەندییەكانی دەوڵەتی‌ شانشینی بەریتانیای لە وڵاتەكەی و ناوچەكە پاراست. لەوانە كاری‌ لەسەر واژۆكردنی‌ پەیمانی (ئێراقی-بەریتانی) لەنێوان هەردوو (حكومەتی پادشایەتی ئێراق و حكومەتی شانشینی بەریتانیا) كرد، كە لە (30ی حوزەیرانی1930ز) واژۆكرا. بەپێی ئەو پەیمانەش دەوڵەتی‌ شانشینی‌ بەریتانیا لەبەرامبەر پاراستنی بەرژەوەندییەكانی لە ئێراق و ناوچەكە، ئێراقی دەكردە ئەندام لە كۆمەڵەی گەلان. لێهاتوویی ئەو پادشایە لەوەدا بوو، كە تەنیا بۆ ڕەزامەندی دەوڵەتی‌ شانشینی بەریتانیا و پاراستنی دەسەڵاتی‌ ئێراق بۆ خۆی و بنەماڵەكەی ئامادە بوو لە هەموو ئەوانە بدات، كە دژ بە سیاسەتەكانی بەریتانیا و حكومەتەكەی‌ دەوەستانەوە، كە یەكێك لەوان (كورد) بوو.

لەوانەشە هەندێم بپرسن،  كە بۆچی ناوی شار و ناوچەی (سولەیمانی)و (ناوچەی بارزان)و تا ئاستێك كەركوك لەنێو ڕووداوەكانی ئەو قۆناغەدا بوون و ناوی ناوچەكانی (هەڵەبجە، پشدەر، هەولێر، بادینان، موسڵ) بە دیوێكی تر باسیان لێوەكراوە؟ هۆیەكەش دیار بوو، بەوەی شاری (سولەیمانی)و دەوروبەری، تا ناوچەی گەرمیان و هەورامان، وابەستەی شۆڕشێكی دیاری باشووری كوردستان بوون، كە (شێخ مەحموودی نەمر) لەنێوان ساڵانی‌ (1914-1930)دا بە چەندین قۆناغ رابەرایەتی‌ كرد. تەنانەت لە كاتی‌ (سێ) جیاوازدا گەیشتە پایەی حكومڕانی. یەكەمیان لە (17ی تشرینی یەكەمی1918 بۆ 17ی حوزەیرانی1919). دووەمیان لە (10ی تشرینی یەكەمی1922 بۆ 16ی مایسی1923)، سێیەمیشیان لە (26ی حوزەیرانی1923 بۆ 19ی تەممووزی1924). هەروەها لە (سێ) كاتی‌  جیاوازدا ڕووبەڕووی هێزەكانی بەریتانیا بوویەوە.

یەكەمیان؛ لە شەڕی‌ (شوعەیبە)و لە (15ی‌ نیسانی1915).

دووەمیان؛ لە شەڕی‌ (دەربەندی بازیان)و لە (17ی‌ حوزەیرانی1922ز). دوا شەڕیش؛ لە (ئاوباریك) لە (5نیسانی1931ز)دا. ئەمەو جگە لە راپەڕینی جەماوەری (6ی‌ ئەیلولی1930) شاری (سولەیمانی). هەروەها هەستی نەتەوەیی و چالاكی و جوڵانەوە و بزووتنەوەی راپەڕینی بارزانییەكان بە درێژایی ساڵانی‌ سەدەی بیستەم و ووردتر لەسەردەمی ئەم پادشایەدا، ناوێكی‌ دیاری‌ نێو بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كوردی‌ بوون لە باشووری كوردستان و بەتایبەت راپەڕینی بارزان لە نێوان ساڵانی‌ (1931-1933 (دا. 

لەكاتێكدا؛ كەمترین جموجوڵ و چالاكی چەكداری لە ناوچەكانی تری باشووری كوردستان هەبوو. تەنانەت بەشێك لە كەسایەتییە دیارەكانی ناوچەكانی هەڵەبجە و پشدەر و كەركوك و هەولێر و بادینان بە موسلێشەوە، پشتیوانی سیاسەتەكانی دەوڵەتی‌ شانشینی "بەریتانیا" بوون لە "ئێراق"، بەڵام بە یەكگرتووی نا، بەڵكو بە پەرتەوازیی. كاتێكیش دەوڵەتی‌ ئێراق دامەزرا، بەشێك لە هۆز و خێڵ و تیرە و مامۆستا و پیاوانی ئایینی‌ كوردی‌ ئەو سنوورانە بوونە بەشێك لە پاراستنی بەرژەوەندییەكانی ئەو دەوڵەتە و سیاسەتەكانی لە ناوچەكانیان. هەربۆیە لە كۆتاییدا؛ ئەوەی شكستی بەركەوت و خەبات و قوربانییەكانی بوونە بەشێك لە مێژوو (كورد بوو لە ئێراق). ئەوەشی بەرامبەر كوردی پێكهاتەكەی دەوڵەتەكەی بێوەفا و بێڕێز بوو، دەسەڵاتدارانی ئێراق و خودی‌ (فەیسەڵی‌ كوڕی‌ حوسێن)ی‌ دامەزرێنەر و بنیاتنەری بوو.


ئەم وتارە دەربڕ لە ڕای نوسەر دەکات

PM:12:09:31/08/2021



ئه‌م بابه‌ته 151 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌