دەرچوون لە ئێراق (18)

پرۆفیسۆر دکتۆر. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد

كورد لە ئێراق چی‌ لە (فەیسەڵی‌ كوڕی‌ حوسێن) دەسكەوت؟

ا. قۆناغی‌ یەكەم؛ سەردەمی جێگربوونی دەسەڵاتی‌ (1921-1922)
 
(فەیسەڵی‌ كوڕی‌ حوسێن) یەكەمین پادشای ئێراق بوو، كە لەلایەن (حكومەتی‌ شانشینی بەریتانیا)و لە ساڵی‌ (1920)و لە كۆنگرەی (قاهیرە) بۆ پادشای ئێراق دیاریكرا. لە بەرواری (23ی‌ ئابی1921) بە فەڕمی تاجی پادشایەتی ئێراقی لە شاری‌ (بەغداد) كرایەسەر و تا (8ی‌ ئەیلولی1933)و تا ئەو كاتەی كۆچی‌ دوایی كرد لەو پۆستە مایەوە. لەو ماوەیەشدا؛ كە خۆی لە (12) ساڵ (16) ڕۆژ دەدا، زۆر باش وڵاتی‌ ئێراقی بۆ شانشینی‌ بەریتانیا بەڕێوەبرد، تەنانەت بواری نەدا یەك بەرژەوەندی ئەو وڵاتە بۆ ئەو شانشینە بكەوێتە مەترسییەوە. ڕاستە بڕیاری سەربەخۆیی ئێراق لەلایەن كۆمەڵەی‌ نەتەوەكانەوە لە (3ی‌ تشرینی یەكەمی1932) جۆرێك مەترسی بۆ ئایندەی سیاسی بەریتانیا لەو وڵاتە دروستكرد و ئەویش لە سەردەمی ئەم پادشایەدا بوو، بەڵام ئەوەش ئەگەر خواستی حكومەتی‌ شانشینی بەریتانیای لەسەر نەبوایە، ئەستەم بوو ڕووبدات و وڵاتێك بۆ ئەندامییەتی (كۆمەڵەی‌ نەتەوەكان) زیاد بكات. بەو پێیەشی بابەتەكەی ئێمە لەسەر (كوردە لە ئێراق)، بۆیە خۆمان لەسەر كۆی‌ مێژووی ئێراق و سەردەمی پادشایەتی (فەیسەڵی‌ كوڕی‌ حوسێن) دەبوارین و تەنیا ئاوڕ لە دۆخی كوردی‌ ئێراق و باشووری كوردستان لە سەردەمی ئەو پادشایە و لەنێوان ساڵانی‌ (1921-1922) دەدەینەوە. هۆكارەكەش پەیوەستە بە ڕووداوێكی زۆر گرنگ، كە لێرەدا تیشكی دەخەینەسەر.

لەنێوان ساڵانی‌ (1921-1932)و لەو كاتەی پادشایەك بۆ "ئێراق" دیاریكراو وڵاتێك بە ناوییەوە دروستكرا، كۆمەڵێك ڕووداو، لە هەوراز و نشیوی كاریگەریان لەسەر ئێراق بە گشتی‌ و كورد لەو بەشەی‌ "ئێراق" بەتایبەتی دروستكرد. تەنانەت كاریگەری ئەو دەوڵەتەش نەك هەر كەوتە سەر كوردی باشووری‌ كوردستان، بەڵكو كەوتەسەر بەشەكانی تری‌ ژێر دەسەڵاتی‌ دەوڵەتی‌ ئێران و هەردوو دەوڵەتی‌ تازە دروستكراوەی (توركیا و سووریا). تاكە هەورازیش بۆ كورد لە سەردەمی ئەم پادشایەدا، دانپێدانی (فەیسەڵی‌ كوڕی‌ حوسێن) بوو وەك پادشای ئێراق بە پادشایەتی (شێخ مەحموود بەرزنجی) بۆ باشووری كوردستان و لە شاری‌ (سولەیمانی) وەك پایتەختی‌ دەسەڵاتەكەی. ئەو دانپێدانانەش تەنیا خواستی خودی پادشای ئێراق نەبوو، بەڵكو داوای حكومەتی‌ شانشینی بەریتانیا بوو بۆ پادشا و حكومەتی‌ ئێراق، تا دان بە دەسەڵاتدارێتی (شێخ مەحموودی‌ بەرزنجی) بنێنن وەك پادشای باشووری كوردستان لە شاری‌ (سولەیمانی) بیناسن. بەپێ ئەو دانپێدانانەش، كە وەك نامەیەك و لەشێوەی (مەرسووم)ێكی شاهانە ئاراستەی خودی (شێخ مەحمووی بەرزنجی) لە (22ی‌ كانوونی یەكەمی1922) دەرچوو، هەردوو حكومەتی شانشینی بەریتانیا و حكومەتی ئێراق دانیان نا بە دەسەڵاتدارێتی حكومەتی كوردستانی باشوور بە سەرۆكایەتی (شێخ مەحموودی بەرزنجی) وەك (مەلیك-پادشا)ی‌ ئەو ناوچەیە نا. تەنانەت لە نامەكەدا هاتبوو، كە هەردوو حكومەتی ئێراق و كوردستانی باشوور دەتوانن سنوورەكانیان لەگەڵ دەوڵەتی‌ ئێران و لەنێوان خۆیاندا بە گفتوگۆ چارەسەر بكەن. ماوەی نێوان ساڵانی‌ (1921-1922) نەك هەر بۆ (فەیسەڵ كوڕی‌ حوسێن)، بەڵكو بۆ (شێخ مەحموود بەرزنجی) ماوەیەكی هەستیار و تاقیكردنەوەیەكی‌ سیاسی بوو. واتە بۆ هەردووكیان هەبوو ئەو تاقیكردنەوەیە ببنەوەو تێدا سەركەوتوو بن؟ یان ئەوە لەسەر كەسایەتی هەردووكیان كەوتبوو، كە كامیان سەركەوتوو دەبن و كامیان شكست دەخۆن؟ یان كەوتبووە سەر پلان و بەرنامە و ویستی حكومەتی شانشینی بەریتانیا، كە كامیان سەركەوتوو دەكات و دەیگەیەنێتە كەناری‌ ئارام و سەربەخۆیی تەواو و كامیان بەرەو شكست دەبات؟ لەو نێوەندەدا ئەو نامەی دانپێدانانە یان  بە دیوە سیاسییەكەیدا ئەو مەرسومە تایبەتە بۆ هەر (سێ) لایەنی‌ (بەریتانیا، ئێراق، باشووری كوردستان) تاقیكردنەوە و ئەزموونێكی گەورە و هەستیار بوو، كە كامیان براو و كامیان دۆڕاو دەبن؟ یان كامیان سوود لە هەل و دۆخەكە دەبینن و كامیان بە هەڵە تێدەپەڕێن؟

لە كۆی‌ هەموو ئەو گریمانانەدا، هەر چۆن بێت (فەیسەڵ كوڕی‌ حوسێن) وەك پادشای ئێراق لە خۆشەویستی و پاكی بووبێت بۆ "كورد" و باشووری كوردستان، یان بۆ ریشەی بنەماڵە ئایینییەكەی (شێخ مەحموود بەرزنجی)، یان بۆ جێگیركردنی پێگەی خۆی لەو خاكەی وەك دەوڵەت بۆی‌ دروستكرابوو، یان بۆ جێبەجێكردنی نەخشە و پلان و پیلانێكی حكومەتی شانشینی بەریتانیا بووبێت لە ئێراق و خۆرهەڵاتی‌ ناوەڕاست، دواجار لە بەشێكی ویلایەتی موسڵ و لە سنووری ناوچەی سولەیمانی حكومەتێكی ناوچەیی بۆ كوردی‌ ئەو بەشەی‌ كوردستان بەناوی (حكومەتی كوردستانی باشوور) ناسی‌ و (شێخ مەحمووی‌ بەرزنجی) وەك (پادشای‌ كوردستانی باشوور) قبوڵكرد و دانی پێدانا. لە دیدگای ئێمەشەوە و بەو ئەزموونە مێژووییەی لە ماوەی نیو سەدەی تەمەنمان دروستمان كردووە و دوای گەڕانەوە بۆ سەدان و بگرە  هەزاران سەرچاوەی مێژوویی و سیاسی و دیپلۆماسی و ئایینی‌ و كۆمەڵایەتی و ئابووری و فەرهەنگی، بۆمان دەركەوتووە، كە ئەو مەرسوومە نەخشەیەكی سیاسی حكومەتی شانشینی بەریتانیا بوو بۆ شێوازی پاراستنی بەرژەوەندییەكانی لە ئێراق و ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بە خاكی كوردستانیشەوە. هەربۆیە دوای‌ تەنیا (پێنج) مانگ لە دانانی (فەیسەڵ كوڕی‌ حوسێن) بە پادشای ئێراق و دامەزراندنی‌ حكومەتی ئێراق و پێكهێنانی كابینەكەی بە سەرۆكایەتی (عەبدولرەحمان ئەلنەقیب)، لەسەر داوای حكومەتی شانشینی‌ بەریتانیا، دان بە حكومەتی باشووری كوردستان و (شێخ مەحموود بەرزنجی) وەك (مەلیك) واتە (پادشای باشووری‌ كوردستان) نرا. تەمەنی ئەو دانپێدان و بە فەڕمی ناسینەش كەمبوو، چونكە دوای (42) ڕۆژ، واتە كەمتر لە (دوو) مانگ بەهۆی (دوو) هەڵوێستی (شێخ مەحموود) پەیوەندییەكانی نێوان حكومەتی ئێراق و حكومەتی شانشینی بەریتانیا تێكچوو، كە دواجار بە ڕووخاندنی‌ حكومەتەكە و داگیركردنی‌ شاری (سولەیمانی) پایتەحتی‌ لەلایەن هێزێكی تایبەتی بەریتانییەكانەوە لە (4ی‌ ئازاری‌1923) كۆتایی هات. هەڵوێستی‌ یەكەم ناردنی نامەیەكی پشتیوانی بوو لەلایەن (شێخ مەحموودی‌ بەرزنجی) بۆ دەوڵەتی‌ (یەكێتی سۆڤیەت) لە ڕێگای كونسوڵخانەی ئەو وڵاتە لە شاری‌ (تەورێز) لە (18ی‌ كانوونی دووەمی1923).

دووەمیان؛ ناردنی شاندێك بوو بۆ شاری‌ (ئانكارا) پایتەختی‌ وڵاتی‌ توركیا لە (21ی‌ شوباتی1923)، تا گفتوگۆ لەبارەی خود-حوختاری باشووری كوردستان لەگەڵ بەرپرسانی توركیا بكەن، چونكە (سێ) ساڵێك دەبوو (شێخ مەحموود) متمانەی بە بەریتانییەكان نەمابوو. ئەو كارانەی حكومەتی كوردستانی‌ باشووریش نەك هەر دژ بە بەرژەوەندی حكومەتی شانشینی بەریتانیا بوو، بەڵكو هیوای حكومەتی پادشایەتی ئێراقیش بوو، كە لە هەلێك دەگەڕا بە هەڵە و ڕووداوێك كۆتایی بە دۆستایەتی و پشتیوانی كورد و حكومەتەكەی لەگەڵ بەریتانیەكان بێت و خۆی‌ ببێتە پادشای هەموو خاكی ئێراق بە (ویلایەتی موسڵ)یشەوە. هەربۆیە ڕووداوەكە بە قازانجی پادشای ئێراق و دەوڵەت ئایندەی ئێراق و بە زیانی كوردی باشووری كوردستان كۆتایی هات. بەو ڕووداوەش پێگەی‌ (فەیسەڵی‌ كوڕی‌ حوسێن) بۆ پادشایەتی ئێراق جێگرتر بوو.


ئەم وتارە دید و بۆچونی تایبەتی نووسەرەکەیەتی

PM:03:32:31/07/2021



ئه‌م بابه‌ته 232 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌