دەرچوون لە ئێراق (17)

پرۆفیسۆر دکتۆر. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد

كورد لەژێر سێبەری دەوڵەتی‌ ئێراقدا (1924-1932)

ماوەی نێوان ساڵانی‌ (1924-1932ز) بە ماوەی نێوان ژێر دەستەیی كورد لە باشووری كوردستان لەژێر دەسەڵاتی‌ دەوڵەتی‌ ئێراق ئەژمار دەكرێت. ئەو ژێر دەستەیەش چەند لایەنە بوو. لەلایەك (دەوڵەتی‌ بەریتانیا) بە فڕۆكە و بۆمب، لە كورد و حكومەتەكەیدا. لەلایەكی‌ دیكەوە زۆرینەی تاكی كورد لە دوای‌ ساڵی‌ (1924)ەوە هەستی بە تێكشان و لێدانی‌ خۆی‌ دەكرد و هۆكاری‌ ئەو تێكشاندەشی بە سیاسەت و پیلانی بەریتانییەكان زانی‌. جیاواز لەوانەش بەشێك لە خاكەكەی بەو دەوڵەتەوە گرێدرا، كە دوای‌ حكومەتی باشووری كوردستان كەوتە نێوناوان. ئەوەش بەو مانایە بوو، كە زۆرینەی تاكی كورد پێیان وابوو؛ ئەوە بەرهەمی خەبات و ماندووبوونی خۆی‌ بووە بە بەری عەرەبەكاندا دووراوە. جیاوازش لەوانەش كوردی باشووری كوردستان، دووجار ژێردەستە و دوو جار لەژێر بار و بڕیاری ناچاریدا بوو. جارێك دەبوا پاپەندی ئەو بڕیار و یاسایانەی دەوڵەتی‌ ئێراق بێت، كە لە شاری‌ (بەغداد)ی‌ پایتەختەوە دەردەچوو! جارێكی تر دەبوا ملكەچی بڕیار و داوای بەریتانییەكان بێت، كە لە شاری‌ (لەندەن)ەوە ئاراستە دەكرا.
          
لەنێو واقیعە سەپێنراوە و ئەو دۆخەی بۆ كوردی باشووری "كوردستان" هاتبووە پێش، یان دەبوا ملكەچی واقیعی سیاسی سەپێنراوی نوێ بێت، یان دەبوا بەرامبەر ئەو واقیعە بووەستێت. هەردووكیشیان بۆ كورد زۆر قورس بوو، چونكە لەلایەك واقیعی نوێی‌ پێ قبوڵ نەدەكراو كەوتبووه‌ پەراوێزی ڕووداو كایە سیاسییەكانی ئێراقەوە. لەلایەكی ترەوە یاخبوونیش لە دەوڵەتێكی تازە دامەزراو، كە زلهێزێكی وەك بەریتانیا لە پشتییەوە بوو، كارێكی ئاسان نەبوو. هەربۆیە لە نێوان قبوڵكردن و ڕەتكردنەوەی ئەو واقیعەدا، باجی قورسی دەوویست.

لێرەوە دۆخی‌ كورد لە باشووری كوردستان لەنێوان ساڵانی‌ (1924-1932) زۆر خراپ كەوتەوە. دۆخێك خاك و خەڵكەكەی كردە بەشێك لە دەوڵەتی‌ ئێراق و تێكەڵاو بە ڕووداو و كایە سیاسییەكانی ئێراق كرد. ئەوەش لەكاتێكدا بوو، خودی دەوڵەتی‌ ئێراقیش تا ئەو كات سەربەخۆیی سیاسی و نێودەوڵەتی‌ وەرنەگرتبوو، بەڵكو تا ئەو كات لە ژێر هەژموون و سیاسەتی‌ دەوڵەتی‌ شانشینی بەریتانیادا مابوو. ئەوەش بەو مانایە بوو، كە كورد دەبوا دووجار ژێردەستەی قبوڵ بكات, جارێك بۆ ئێراقییەكان و جاری دووەم بۆ بەریتانییەكان.

لەلایەكی‌ دیكەوە، خودی ئێراقییەكان و بەرپرسەكانیشیان، كوردی‌ باشووری كوردستانیان بە هۆكاری دواكەوتنی دانەمەزراندنی‌ دەوڵەتەكەیان لەكاتی‌ خۆی و نەگەڕانەوەی ویلایەتی موسڵ بۆ چوارچێوەی دەوڵەتەكەیان دەزانی. هەروەها پێیان وابوو ئەگەر هەڵوێستی‌ نەرێنی‌ ئەوان و خێڵ و هۆزەكانیان نەبوایە، هیچ پێویست نەبوو مەرجە قورسەكانی دەوڵەتی‌ شانشینی بەرتیانیا قبوڵ بكەن و كەسایەتییەكی حیجازی لە دەرەوەی خاكەكەیان بكەنە پادشای‌ خۆیان. ئەمەو لەسەر وویست و داوای بەریتانییەكانیش دامەزراوەكانی دەوڵەت بەڕێوە ببەن.

خودی بەریتانییەكانیش پێیان وابوو، ئەگەر كوردی باشوور و بەتایبەت (شێخ مەحموودی نەمر)و سەرۆك خێڵ و سەرۆك هۆز و گەورە كەسایەتییەكانی كورد، دژایەتی بەرژەوەندییەكان لە ناوچەكانیان نەكردایە، هیچ پێویست نەبوو ئەوەندە سازش بۆ بەرپرسانی ئێراق و ئەنجومەنی نوێنەران بكات، تا رەزامەندی لەسەر هەردوو پەیمانی (ئێراق-بەریتانی) لەساڵانی‌ (1922)و (1926) بدەن. لەو نێوەندشدا بەریتانییەكان باجی خۆیاندا، ئەوەش دوای ئەوەی بۆ ڕازیكردنی‌ بەرپرسانی ئێراق بۆ پەیماننامەی ساڵی‌ (1922)، تا مافی سەرپەرەشتیكردن بەسەر دەوڵەتی‌ ئێراقدا بسەپێنن، دەبوا كار بۆ گەڕانەوەی ویلایەتی موسڵ بۆ سەر دەوڵەتی‌ ئێراق بكەن. لە پەیماننامەی دووەمیشدا، كە دوای‌ زنجیرەیەك كۆبونەوەو گفتوگۆی‌ چڕ و دوور درێژ لەنێوان بەرپرسانی ئێراقی و بەریتانی لەساڵی‌ (1926ز)بە ئەنجام گەیشت، دەبوا لەبەرامبەر پاراستنی بەرژەوەندییەكانیان لە ئێراق بۆ ماوەی (25) ساڵی‌ داهاتوو، كار بۆ سەربەخۆیی دەوڵەتی‌ ئێراق بكەن و بیكەنە ئەندامی كۆمەڵەی نەتەوەكان لە وڵاتی‌ سویسرا. هەروەها دوای‌ چەندین زنجیرە كۆبوونەوە و دانیشتن و بەخشینی پاداشت بە دەوڵەتانی فەڕەنسا و توركیا، دواجار رازی بوون، واز لە خاوەندارێتی ویلایەتی موسڵ بهێنن بۆ ئێراق. بە هەموو ئەو پێوەرانەش كورد بووە پێكهاتەیەكی ناشیرین لە چاوی ئێراقی و تەنانەت بەریتانییەكانەوە. خراپتر لەو دۆخەش گەڕانەوەی دەیان سەرۆك خێڵ و سەرۆك هۆز كەسایەتی خوێنەواری كورد بوو بۆ نێو ئامێزی دەوڵەت و دامەزراوەكانی ئێراق و بەریتانییەكان و قبوڵكردنی‌ هەموو بڕیار و یاسا و داوایەك لەلایەن ئەوانەوە ئاراستەیان بكرێت.

هەربۆیە كاتێك دەوڵەتی‌ ئێراق بووە ئەندامی كۆمەڵەی‌ نەتەوەكان و بە سەربەخۆیی گەیشت، شتێكی وایان لە دۆخی كورد و باشووری كوردستان نەگۆڕی‌، بەڵكو خراپتریان كرد. هۆكارەكەش ئەوەبوو، جارێك هێزێكی سیاسی درا بە دەوڵەتی‌ ئێراق و وەك دەوڵەتێكی سەربەخۆ كەوتە نێو ناوان. جارێكی تر خودی بەریتانییەكان دەستی‌ ئێراقییەكانیان زیاتر واڵا كرد، تا لەپێناو پاراستنی وڵاتەكەیان و یەكپارچەیی خاكەكەیان، هەموو ڕێگایەك بگرنەبەر. هەربۆیە هەموو ئەوانەی بە یاخی و لادەر لە یاسا و دەوڵەت زانی‌، كە داوای جیابوونەوە لە ئێراق، یان مافی نەتەوەیی و ئایینی‌ خۆیان كرد.


ئەم وتارە دید و بۆچونی تایبەتی نووسەرەکەیەتی

PM:09:54:15/07/2021



ئه‌م بابه‌ته 303 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌