دەرچوون لە ئێراق (16)

پرۆفیسۆر دکتۆر. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد


ئێراق لە ژێردەستەییەوە بۆ سەربەخۆیی 

   
"ئێراق" وەك خاك و وەك دەوڵەتیش پە چەندین قۆناغی هەستیار و پڕ ململانێی سیاسی و جەنگدا تێپەڕی. ئەو ململانێی و جەنگ و پێكدانانەی بڕستی بە هەر تاكێكی ئەو خاكە بڕی. هەربۆیە نە پێش دەوڵەت و نە دوای دەوڵەتیش وەك ناوچە و قەوارێكی سیاسی ئارام نەبینراو نەناسرا. بەو پێیەشی باسەكەی ئێمە لەسەر دوای دروستبوونی دەوڵەتی ئێراقە، بۆیە خۆمان لە مێژووی پێش ئەو ڕووداوە دەبوارین و تەنیا لەسەر دوای دەوڵەتبوونی "ئێراق" بۆچوونی خۆمان دەخەینەڕوو. ئەوەش دوای پشتبەستن بە دەیان سەرچاوە و بەڵگەنامەی مێژوویی سەردەمەكە و دواتریش، تا بەرچاو ڕۆشنیمان بۆ دۆخەكە و سەردەمەكەش هەبێت. كاتێكیش باس لە گەڕانەوە بۆ ئەو سەرچاوە و بەڵگەنامانە دەكەی؛ مەبەستمان ئەوە نییە، كە كۆی دەقی سەدان سەرچاو و بەڵگەنامەی مێژوویی لێرەدا بخەینەڕوو، بەڵكو كۆی ئەو دەرئەنجامانە شروڤە دەكەین، كە ئەو سەرچاوانە پێی گەیشتوون و لە ناوەڕۆكی بەڵگەنامەكاندا هاتوون.

جارێك بەر لە هەر باسیك، كاتێك "ئێراق" وەك حكومەت لەلایەن (دەوڵەتی بەریتانیا)و لەساڵی (1920) دامەزراو دواتر بە دانانی پادشایەك لەساڵی (1921) مۆرك و ناسنامەی دەوڵەتی بەخۆوە گرت، هەر بە ژێر دەستەی مایەوە، چونكە هیچ پشتیوانییەكی نێودەوڵەتی بۆ دەستەبەر نەكراو یەكلایەنە لەلایەن دەوڵەتی شانشینی بەریتانیاوە بڕیاری لێدرا. لەكاتێكدا ڕاگەیاندنی دەوڵەت پێویستی بە دانپێدانان نێودەوڵەتی هەبوو، تا پشتیوانی بكات و لە پرۆسە سیاسی و ئابووری و فەرهەنگییەكاندا هاوكاری بێت. تەنانەت لەسەر ئاستیی ناوخۆی ئێراقیش نەیاری زۆر بوو، چونكە نە (عەبدولڕەحمان نەقیب) بژاردەی هەموو یان لانی كەم زۆرینەی خێڵ و هۆز و تیرە و ناوچەكانی ئێراق بوو، نە (فەیسەڵی كوڕی حوسێن)یش. ئەمەو لەگەڵ هەردووكیان موسڵمان و لەسەر ئاییزای سووننە و (دوو) كەسایەتی دیاری نێو گۆڕەپانی ئایینی و سیاسیش بوون، بەڵام لەنێو سووننەكانیشدا كۆدەنگی بۆ هیچیان نەبوو. هەربۆیە لەلایەك جگە لە دەوڵەتی شانشینی بەریتانیا هیچ هێز و دەوڵەتێكی دی پشتیوانیان نەبوو، لەلایەكی ترەوە، نەك هەر هەموو پێكهاتە سووننە و شیعەكان پشتیوانی نەبوون، باشووری كوردستانیش لە دەرەوەی ئەو هاوكێشەیە بوو. بەم پێوەرانەش حكومەتەكەی (عەبدولڕەحمانی نەقیب)، تەواوی كاروبارەكانی حكومەتەكە لەلایەن بەریتانییەكانەوە بۆ دابین دەكراو بۆ هەڵدەسوڕا. تەنانەت دیاریكردنی سەرۆكی حكومەت و ئەندامەكانی كابینەكەی و دابینكردنی پارەی پێویست بۆ ڕایكردنی كارەكانی هەر لەلایەن بەریتانییەكانەوە دابین دەكرا. كاتێكیش (فەیسەڵی كوڕی حوسێن) كرا بە پادشای، هەر لەلایەن بەریتانییەكانەوە دیاریكراو دانرا و ناسێنراو پشتیوانی یاسایی و سیاسی و دارایش كرا. ئەو ڕووداوەش دوای ئەوە هات، كە مافی سەرپەرەشتی كردن و پاراستنی ئەو دەوڵەتە بەپێ ڕێكەوتنامەی (سان ڕیمۆ) بە بەریتانییەكان درابوو، بۆیە دەبوا ئەوانیش چارەیەك بۆ ئەو دۆخەی ئێراق بدۆزنەوە. ئەو كاتەشی كە (ویلایەتی موسڵ)ی پێوە لكێنرا، هەر لەلایەن دەوڵەتی بەریتانیاوە، كارەی بۆكراو ئەو ویلایەتەی پێوە وابەستەكرا. هەربۆیە دەبوا "ئێراق" ئەو دۆخە قبوڵ بكات و پابەندی گەڕانەوەی بێت بۆ دەوڵەتی شانشینی بەریتانیا. ئەم ڕەوتەش بۆ ئێراق درێژەی كێشا، تا ئەو كاتەی بە فەڕمی لەساڵی (1932) لەلایەن كۆمەڵەی نەتەوەكانەوە دانی پێدا نرا و بووە یەكێك لە ئەندامەكانی ئەو كۆمەڵەیە. بەو ڕووداوەش "ئێراق" لەژێر دەستەییەوە بەرەو سەربەخۆیی هەنگاوی نا، بەڵام لەژێر هەژموونی دەوڵەتی بەریتانیا مایەوە و دەرنەچوو، تا ئەو كاتەی لەساڵی (1958ز) كۆتایی بە ڕژێمی پادشایەتی هات و ڕژێمی كۆماری هاتەسەر كار. بەو ڕووداوەش دەستی بەریتانییەكان لە ئێراقدا بڕا.

بەو مێژووەش قۆناغی ژێردەستەی ئێراق تەنیا (12) ساڵی خایاند و قۆناغی سەربەخۆیی سەر بە شانشینی بەریتانیاش بەگشتی (37) ساڵ خایاند. لەو ماوەیەشدا دەوڵەتی بەریتانیا ڕۆڵێكی گەورە و دیاری بەسەر بڕیارە سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگییەكانی ئەو دەوڵەتەوە گێڕا. تەنانەت بێ گەڕانەوە بۆ ئەو دەوڵەتە، بریاری لە هیچ كارێكی سیاسی و ئابووری و فەرهەنگی نەدا. ئەو لەكاتێكدا بوو، كە هەر لەساڵی (1932ز)ەوە مافی سەربەخۆیبوونی بەدەست هێنابوو، بەڵام سەربەخۆیبوونەكەی مەرجدار و وابەستەی بڕیار و ڕەزامەندی بەریتانییەكان بوو. هەربۆیە دۆخی سیاسی قورستتر بوو لەوەی، خودی ئێراقییەكان بڕیاری لێبدەن و ڕەخنە و گلەیی لە پادشا و دەسەڵاتەكەی بكەن.

     


ئەم وتارە دید و بۆچونی تایبەتی نووسەرەکەیەتی

PM:03:26:30/06/2021



ئه‌م بابه‌ته 437 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌