دەرچوون لە ئێراق (15)

پرۆفیسۆر دکتۆر. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد
 
باشووری‌ كوردستان لە سەربەخۆییەوە بۆ ژێردەستەیی و بەشێك لە ئێراق

دوای‌  لكاندنی‌ (باشووری‌ كوردستان) بە دەوڵەتی‌  ئێراقەوە، ئێدی‌ ناوێك لە باشووری كوردستان نەما، بوو به‌ بەشێك لە دەوڵەتە تازە دروستكراوەكەی ئێراق. ئەو دەوڵەتەی‌ لەسەر وویست و خواستی بەریتانییەكان بنیاتنرا. ئەویش بۆ مانەوەی هێزی سیاسی خۆی‌ و پاراستنی‌ بەرژەوەندییەكانی لە خۆرهەڵاتی‌ ناوەڕاست، ئەم دەوڵەتەی‌ بنیاتینا. لەو كارەشیدا هیچ پرس یان راوێژێكی‌ بە یەك تاكی ئەو نەتەوە و پێكهاتانە نەكرد، كە ئەو دەوڵەتەی‌ لەسەر دروستكرد! تەنانەت پچوكترین ڕێزی‌ لە مێژوو و كەسایەتی و فەرهەنگ و ئایینی، هیچ یەك لەو نەتەوە و پێكهاتانە نەگرت، كە ئەو دەوڵەتە نوێیە كۆیكردنەوە! لە سادەترین بەڵگەشدا هێنانی كەسایەتییەكی عەرەبی حیجازی بوو بەناوی (فەیسەڵی‌ كوڕی‌ حوسێن) بۆ پادشایەتی ئێراق.

بەو كارەشی بەرژەوەندییەكانی خۆی خستە پێش سەرجەم بەها نەتەوەیی و مێژوویی و ئایینی‌ و كۆمەڵایەتی فەرهەنگی  و ئابوورییەكانی‌ هەریەك لە نەتەوەكانی (عەرەب، كورد، توركمان، ئاسووری، ئەرمەن)و ئایینەكانی (ئیسلام، مەسیحی، جوو، ئێزدی، كاكەیی، سابئەی مەندائی)و ئایینزاكانی (سووننە و شیعەی‌ ئیسلامی)و ئەوانی دی. لەو كاتەوەش تا بە ئێستا دەگات، كوردی‌ لكێنراو بە دەوڵەتی‌ ئێراقەوە، قوربانی بە تاك و خێزان و نەتەوە و زمان و ئایین و فەرهەنگ و دابونەریتی ئەدات. ڕۆژ و مانگ و ساڵ بەڕێدەكات، بێئەوەی هیچ لە دۆخی سیاسی و نەتەوەیی بگۆڕێت؟ هۆیەكەش ئەوەیە، كە كوردی‌ ئەم بەشەی ئێراق، بەهۆی‌ بەرژەوەندییەكانی دەوڵەتی‌ بەریتانیاوە بە دەوڵەتی‌ ئێراقەوە گرێدرا، نەك بە زەبری‌ هێزی خودی دەوڵەتەكە. لە یەكەم وێستگەی ئەم لكاندنە و داگیركارییە سیاسییەدا، ئەم بەشەی كوردستان كەوتە ژێر سێبەری سیاسی دەوڵەتی‌ ئێراقەوە. ماوەی ئەم سێبەرەش (هەشت) ساڵی‌ خایاند و كەوتە نێوان ساڵانی‌ (1924-1932ز). ئەوەش بە لكاندنی باشووری كوردستانەوە بەو دەوڵەتەوە، تا لە فەڕمی ناساندنی‌ لەلایەن كۆمەڵەی‌ نەتەوەكانەوە. بە واتایەكی دی، تا ئەو كاتەی دەوڵەتی‌ بەریتانیا، سەربەخۆیبوونی ئەو دەوڵەتە دروستكراوەی زامن نەكرد، بەجێی‌ نەهێشت و تەنیای‌ نەكرد. دیارە ئەگەر بەر لەو ڕووداوە، وازی لێ بهێنایە، ئەستەم بوو تەمەنی ئەو دەوڵەتە درێژە بكێشێت و بچێتە سەر نەخشەی جیهان. ئەمەو ئەستەمیش بوو باشووری كوردستان وا بە ژێر دەستەیی بمێنێتەوە. ئەوەش لەكاتێكدا بوو، بڕیاردەر دەوڵەتی‌ "بەریتانیا" و بڕیارلێدراو دەوڵەتی‌ ئێراق بوو. لەو مامەڵەیەشدا بەریتانییەكان بەرنامەدارێژەر و دەسەڵاتدارە ئێراقییەكانی ژێر هەژموونی بەریتانیاش جێبەجێكاری بەرنامە و نەخشەكانی‌ بوون.

بەپێی‌ سەرچاوە مێژوویی و سیاسییەكان بێت، تا بە بەڵگەنامە مێژووییەكان دەگات، كۆی‌ نەخشە و پلان و پیلان و ڕووداوەكانی ئەو سەردەمە، لەلایەن دەوڵەتی‌ بەریتانیاوە داڕێژرا. ئەوەش بەرهەمی چەندین ساڵ گەڕان و پشكنین و ناردنی سەدان نێردە و سیاسی و سیخوڕ و گەشتیار بوو، بۆ نێو ئەو خاكەی، دواتر (دەوڵەتی‌ ئێراق)ی‌ لێ دروستكرد، بۆیە هەڵەیەكی مێژوویی گەورەییە، بەبێ گەڕانەوە بۆ تۆماری ئەو نێردە و سیاسی و سیخوڕ و گەشتیارانەی، ژێر بە ژێر لەلایەن دەزگا و دامەزراوە جۆراوجۆرەكانی‌ دەوڵەتی بەریتانیاوە ئاراستەی  ناوچەكانی‌ (خۆرهەڵاتی‌ ناوەڕاست و كیشوەری ئەفریقیا و نیمچە دوورگەی هیند و چین) كران، بگەینە هۆكاری ئەو هەوڵانە. هەوڵەكەش دوای‌ نزیكەی (دوو) سەدە پلاندانان و كاركردن و لەماوەی (هەژدە) ساڵ گەیشتن بە خاكی ئێراق و گەیاندنی بە سەربەخۆیی كاری لەسەر كرا، بەڵام خاڵێكی مێژوویی ئەوەیە، كە خودی دانیشتوانی كوردستان بە گشتی‌ و بەشی‌ باشووری بەتایبەتی، تا بە دانیشتوانی ئێراقی عەرەبی دەگات، زۆر باش دەیانتوانی ڕەوتی‌ ڕووداوەكانی مێژوو بە ئاراستەی خۆیان بگۆڕن، بەڵام لە پەراوێزی‌ خۆخڵافاندن و قبوڵنەكردنی‌ یەكتردا، بوونە بەشێك لە مێژوو!.

لەم نێوەندەدا خاكی كوردستان بووە وێستگەیەكی گرنگی سەردانی هەریەك لەو نێردە و سیاسی و سیخوڕ و گەشتیارانە، تا ڕووی واقیعی كوردستان پیشانی حكومەت و دەوڵەتەكەیان بدەن. تەنانەت بەشێك لەوان لەكاتی گەشتەكانیدا گیانی سپارد و تەمەنیان كردە قوربانی دەوڵەتەكەیان. لەنێو ئەوانیشدا ناكرێت ناوی هەریەك لە (كلۆدیۆس جێمیس ریچ/1787-1821)و (ئێلر بانستەر سۆن/1882-1923ز) ناسراو بە (مێجەرسۆن)، (ئیدوارد ویلیام چارلز نوئیل/1886-1974ز)و (بیرسی كوكس/1864-1937ز) دەیانی تر لەیاد بكەین، كە ڕۆڵیان لە ناساندنی‌ شانشینی "بەریتانیا" بە خۆرهەڵاتی‌ ناوەڕاست و لەنێونیاندا ئێراقی‌ دروستكراو خاكی‌ كوردستان هەبوو. هەروەها دەیان و بگرە كەسانی ئەو ناوچانەشیان لەنێویاندا كورد بە دەوڵەتەكەیان ناساند و بەشێكیشیان كردە پیاو و سیخوڕی‌ خۆیان. هەربۆیە كاتێك بەریتانییەكان باشووری كوردستانیان بەو دەوڵەتەوە گرێدا، زۆر باش دەیازانی‌ چیدەكەن و دەیانەوێت چی بكەن؟ تەنانەت بەپێ تۆماری‌ بەشێك لەو سەرچاوە و بەڵگەنامانە، دەوڵەتی‌ شانشینی بەریتانیا، لە سەرەتادا ئامانجی ئەوە بوو لە كەسانی بڕواپێكراوانی خۆی‌ و بە خەڵكی ناوچەكان، دەسەڵاتی‌ بگاتە ئەوان و ناوچەكانیان و قەوارەی سیاسیان لێ دروست بكات و بیانكاتە بەشێك لە قەڵمڕەوی شانشینەكەی، وەك لە ناوچەی‌ كەنداوی عەرەبی كردی، بەڵام كاتێك ویست و خواست و بەرژەوندی ئەو پێكهاتانە و تێگەیشتانیان لە ئایین و باوەڕی‌ خۆیان، لەگەڵ سیاسەتی‌ ئەو دەوڵەتە نەهاتەوە یەك، ناچار بوو، پەنا بۆ دۆستەكانی ببات لە دەرەوەی خاكی ئێراق و كوردستان، بڕیاری‌ خۆی بدات. 

هەربۆیە لەگەڵ ئەو دۆستانەی و بەو بەرنامانەی نەخشەی بۆ دارشتبوو، نەك هەر دەوڵەتی‌ ئێراقی بنیاتنا، بەڵكو لەگەڵیدا ڕۆیشت، تا بە سەربەخۆیی گەیاند. ئەوەش تەنیا بۆ ئەوەی، بوار نەداتە هیچ لەو پێكهاتە نەیارانەی خۆی لە ناوچەكە، تا كۆسپ بۆ پادشا و بنەماڵەكەی و دەوڵەتەكە بكەن. لێرەوەش (دەوڵەتی‌ بەریتانیا) وەك هێزێكی سیاسی گەورە، لە دوای‌ دامەزراندی دەوڵەتەكە و لكاندنی باشووری كوردستان پێوەی، ئەركی چاودێرێكردنی‌ لە ئەستۆ گرت. ئەو ئەركەش دوور لە وویستی ئێراقییەكان و لە (پەیماننانەی‌ سان ڕیمۆ)دا هاتەدی، كە پێشتر ئاماژەمان پێدا.



ئەم وتارە دید و بۆچونی تایبەتی نووسەرەکەیەتی

PM:09:38:15/06/2021



ئه‌م بابه‌ته 506 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌