دەرچوون لە ئێراق (14)

پرۆفیسۆر دکتۆر. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد

باشووری كوردستان چۆن بە دەوڵەتی ئێراقەوە لكێنرا؟
      


بابەتی لكاندنی باشووری كوردستان بە دەوڵەتی ئێراقەوە، كۆن نییە و مێژووەكەی بۆ چارەكی یەكەمی سەدەی بیستەم دەگەڕێتەوە. لكاندنیشی پلان و بەرنامەیەكی پێش وەختەی نەبوو. هەر وەك چۆن دروستبوونی دەوڵەتی ئێراق و دیاریكردنی پادشایەك بۆی، لە پلان و بەرنامەكانی دەوڵەتی بەریتانیادا نەبوو، بەڵكو ڕووداوەكانی دوای  یەكەمین جەنگی جیهانی دروستیان كرد. هۆكارەكەشی وەك لە كێشەی ویلایەتی موسڵدا تیشكمان خستەسەر، دوای زنجیرەیەك هەوڵ و تەقەڵای دەوڵەتی بەریتانیا هات بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكانی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی و ئێراق بە تایبەتی. ئەوەش دوای ئەوەی (ویلایەتی موسڵ)ی بۆ دەوڵەتی ئێراق ساغكردەوە و بە سنووری ئەو دەوڵەتەوە گرێی دا. بەو ڕووداوەش خاوەندارێتی ولایەتی موسڵی، بۆ دەوڵەتی ئێراق گەڕاندەوە. (هێڵی برۆكسڵ)یش بووە سنووری نێوان هەردوو دەوڵەتی توركیا و ئێراق، كە سنووری باكووری ویلایەتی موسڵ بوو. بەو ڕووداوەش هەردوو بەشی باكوور و باشووری كوردستان، لەنێوان هەردوو دەوڵەتی (توركیا و ئێراق) دابەشكرا.

كاتێك بەنێو ڕووداوەكانی ساڵانی یەكەمین جەنگی جیهانی لەنێوان ساڵانی (1914-1918)و ساڵانی دوای جەنگ (1918-1924ز) ڕۆدەچین، دەگەینە ئەوەی، كە دەبوا ئەوە ڕووبدات، وەك ڕوویدا. واتە دەبوا باشووری كوردستان نەبێتە قەوارەیەكی سەربەخۆ، بەڵكو دەبوو بخرێتە سەر دەوڵەتی تازە دامەزراوەی ئێراق، وەك كاری بۆ كرا. هۆیەكەش ئەوەبوو، كە لەلایەك خودی كورد لە ئاست ڕووداوەكانی ئەو قۆناغەدا نەبوو. لەلایەكی دیكە ئەوانەی دواتر وەك نەیاری كورد دەركەوتن، زۆر زیرەكتر و لێزانانەتر لە كورد هاتنە مەیدانبە واتایەكی دیكە هەموو ئەو خەبات و قوربانی و ماندووبوونانەی كورد لەو ماوەیەدا ئەنجامیدا، بۆ دژایەتی دەوڵەتی بەریتانیا و هێزەكانی بوو لە  ویلایەتی موسڵ، نەوەك بۆ لێدانی نەیارەكانی. بەپێچەوانەوە عەرەبە سووننەكانی ئێراق دوای ئەو هەڵەیەی لە شەڕی (شوعیبە) ئەنجامیانداو لەپاڵ كورد و توركمان و عەرەبە شیعەكان، شەڕی هێزەكانی سووپای بەریتانیایان كرد، دووبارەیان نەكردەوەو هاتنە نێو گۆڕەپانی سیاسی و ڕووداوەكانی. هەر لەو چوارچێوەیەشدا (عەبدولڕەحمان نەقیب) وەك كەسایەتییەكی دیاری عەرەبی سووننەی ئێراق لە شاری (بەغداد) ئەركی سەرۆكایەتی یەكەمین حكومەتی كاتی ئێراقی وەرگرت. كاتێكیش (فەیسەڵی كوڕی حوسێن) بووە پادشای ئێراق، دژایەتی نەكرد، بەڵكو لە كۆنگرەی دووەمی قاهیرە، كە لەساڵی (1922ز) بەسترا، دانی بە پادشایەتی (فەیسەڵی كوڕی حوسێن) ناو ڕێزی لێگرت. لەكاتێكدا خۆی لە كەسایەتییە دیار و بنەماڵە دیارەكانی ئێراق و (فەیسەڵ)یش خەڵكی حیجازی نیوەدوورگەی عەرەبی بوو.


ئەمە وهیچ یەك لە پێكهاتەكانی تری ئێراق، جگە لە كورد، ڕووبەڕووی سیاسەتی دەوڵەتی بەریتانیا نەبوونەوە. تەنانەت عەرەبە شیعەكانیش دوای شكستی شۆڕشی بیست، چالاكی چەكدارەیان راگرت و دۆخی نوێیان بە ناچاری قبوڵكرد، لەكاتێكدا ئەو ڕۆڵە سیاسییەشیان پێنەدرا، كە خودی بەریتانییەكان بە كوردیان دابوو. وەك ئەوەی لەنێوان ساڵانی (1919-1924ز)، (سێ) جار پشتیوانیان لە دامەزراندنی حكومەتی باشووری كوردستان كرد. یەكەمیان لەنێوان ساڵانی (1918-1919ز)، دووەمیان لە نێوان ساڵانی (1922-1923ز)، و سێیەمیان لەنێوان ساڵانی _1923-1924ز). ئەمەو ئەركی دروستكردنی یەكەمین سووپای ئێراقیش هەر بە كوردێك درا، كە (جەعفەر عەسكەری) بوو. ئەوەش ئەو واتایەی گەیاند، كە ئەو كەسایەتییە كوردە لەبری ئەوەی كارەكە و پشتیوانییەكانی بۆ باشووری كوردستان و ئەو (سێ) حكومەتە بێت، بۆ حكومەتی تازە دامەزراوەی ئێراق و زۆرینە نەتەوەی عەرەبی پێكهاتەی ئێراق بوو.


لەنێو ئەو دۆخە سیاسییەدا، كوردەكانی باشووری كوردستان لەبری ئەوەی ریزەكانی نێو خۆیان ڕێكبخەن و یەكبخەن و بە یەك پەیام و داوا، ڕوو لە دەوڵەتی بەریتانیا بكەن، یان ڕووبەڕووی بوەستن، بۆ چەند بەرەیەكی دژ بە یەك دابەشبوون و پەرت بوون. وەك ئەوەی هەریەك لە (بابەكر ئاغای پشدەری) لە دەڤەری پشدەر و (عادیلە خانم) لە ناوچەی هەڵەبجە و (تاڵەبانییەكان) لە شاری كەركوك و دەوروبەری، نەك هەر دانیان بە دەسەڵاتەكانی (شێخ مەحموودی نەمر)دا نەنا، بەڵكو دژایەتیشیان كرد. ئەمەو جگە لەوەی خێڵ و هۆز و تیرەكانی تری كورد لە ناوچەكانی هەولێر و بادینان و موسڵ، هەر لە دوورەوە سەیری ڕووداوەكانی ناوچەی سولەیمانیان كرد. خەباتی بەشەكانی تری كوردستانیش هەر بۆ خۆیان و ئەو بەشەی خاكیان بوو لە دژی دەوڵەتانی داگیركاری قاجاری و توركیای كەمالی، نەوەك بۆ كوردستانێكی یەكگرتوو. ئەمەو بەدەر لەوەی كەسایەتییەكی وەك (عیسمەت ئینۆنۆ) لەبری ئەوەی خەبات بۆ نەتەوەو خاكەكەی بكات، بووە پشتیوان و یاوەری (مستەفا كەمال ئەتاتورك)ی پێشەوای توركیای نوێ و سەرۆك كۆماری توركیا. هەربۆیە هیچ جێگای گومان و پرسیار نییە، كە دەبوا ویلایەتی موسڵ لە دەست كورد دەربهێنرێت و بخرێتە سەر ئەو دەوڵەتەی بەریتانیا بۆ ئەندامێكی بنەماڵەی شەریف حوسێن لە (سێ) ویلایەتی عوسمانی لە ژێر ناوی (دەوڵەتی ئێراق) دروستی كرد.  



ئەم وتارە دید و بۆچونی تایبەتی نووسەرەکەیەتی

PM:04:47:01/06/2021



ئه‌م بابه‌ته 401 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌