دەرچوون لە ئێراق (13)

پرۆفیسۆر دکتۆر. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد

 چارەنووسی باشووری كوردستان لە (ڕێكەوتنامەی لۆزان)دا

ڕێككەوتنامەی لۆزان؛ ئەو ڕێككەوتنامە و ڕووداوە سیاسییانە بوو چارەنووسی ویلایەتی موسڵ-ی‌ یەكاڵا كردەوە. واتە؛ بەشێك لە خاكی كوردستانی‌ بە دەوڵەتێكەوە گرێدا، كە دەرئەنجامەكانی یەكەمین جەنگی جیهانی دروستیان كرد. ڕاستە هەموو (ویلایەتی موسڵ) خاكی كوردستان نەبوو، بەڵام زۆرینەی باشووری كوردستانی پێكدەهێنا، بۆیە ئەوەندەی پەیوەست بوو بە دەوڵەتانی وەك (بەریتانیا، توركیا، ئێراق)، كە ململانێیان لەسەر دەكرد، دەیان ئەوەندە پەیوەست بوو بە كوردەوە، كەچی یەك نوێنەری كورد نەك هەر بانگهێشتی‌ ئەو كۆنگرەیە نەكرا، بەڵكو نە پرسیشی پێكراو نە بواریشی پێدرا بەشداری ئەو كۆنگرەیە بكات. ئەوە لەكاتێكدا یەكێك لە بەشداربووانی‌ كۆنگرەكە بە نەژاد كورد و بەڵام دژی‌ خواستەكانی‌ نەتەوەی كورد بوو لە كۆنگرەیەدا. ئەویش "عیسمەت ئینونۆ" سەرۆك وەزیرانی دەوڵەتی‌ توركیا و سەرۆكی‌ شاندی‌ وڵاتەكەی‌ بوو. هۆیەكەش ئەوە بوو، ناوبراو بەناوی كوردەوە نا، بەڵكو بەناوی دەوڵەتی‌ توركیا-وە بەشداری كرد و داكۆكی لە سەرەوه‌ری نەتەوەی تورك و خاك و دەوڵەتی توركیا كرد. هەموو هەوڵەكانیشی لەوەدا چڕكردەوە، كە خاوەندارێتی‌ ئەو ویلایەتە بۆ وڵاتەكەی بگێڕێتەوە. ئەوەش بۆ "كورد" دووجار نەنگی و كێشە بوو. جارێك كەسێكی نەبوو داكۆكی لە مافەكانی بكات و بەشێكی خاكی نیشتمانەكەی لە داگیركاری بپارێزێت. جاری دووەم بوونی سیاسەتمدارێكی بە نەژاد كورد، داكۆكی لە نەتەوەی تورك و دەوڵەتی‌ توركیا بكات و هەموو هەوڵەكانی‌ لە دژی نەتەوەی "كورد" و خواستەكانی‌ چڕ بكاتەوە! 

لێرەوە "ڕێككەوتنامەی لۆزان" لە دوو خولی‌ جیا و بە بەشداری چەندین دەوڵەتی‌ ئەوروپی و بە بەشداری دەوڵەتی‌ توركیا لە كیشوەری ئاسیا، كاری‌ بۆ چارەسەری كێشەی (ویلایەتی موسڵ) كرد. تەنانەت شوێنی‌ كۆبوونەوەكانی كۆنگرەكەش كەوتە (لۆزان)ی‌ وڵاتی (سویسرا)ی‌ كیشوەری ئەوروپا، هەر بۆیە بەناوی ئەو شارەوە ناونرا (ڕێككەوتنامەی لۆزان). خولی یەكەمی كەوتە نێوان بەروارەكانی (20ی تشرینی دووەمی1922ز) تا (31ی كانوونی دووەمی1923ز). خولی دووەمیش كەوتە نێوان بەروارەكانی (23ی نیسان بۆ24ی تەممووزی‌1923ز). یەكێكیش بوو لەو ڕێككەوتنامانەی‌ زۆرترین قسەی لەسەر كراو زۆرترین ماوەی كۆبوونەوەی لەو سەردەمەدا بەخۆوە گرت. هۆیەكەیەش ئەوە بوو؛ چەندین پرس و بەرژەوەندی چەندین دەوڵەتی‌ زلهێزی ئەو دەمەی جیهان، بێ چارەسەر مابوونەوە. ئەوانیش دەوڵەتانی‌ (بەریتانیا، فەرەنسا، ئیتاڵیا، ژاپۆن، یۆنان، ڕۆمانیا، سربیا، كرواتیا، سلۆڤانیا، توركیا) بوون. هەریەك لەو دەوڵەتانەش لە ڕێگه‌ی نوێنەری تایبەتی‌ خۆیان بەشداری كۆنگرەكەیان كرد و ئامادەی دانیشتنەكانی‌ ڕۆژ و مانگ و ساڵەكانی‌ كۆنگرەكە و واژۆكردنی بڕگە و ماددەكانی بوون، بۆیە وەك یەكێك لە ڕێككەوتنامە مێژووییەكان ناوی‌ چووە تۆماری مێژووەوە. 

لایەنێكی تری‌ بەشداری ئەو كۆنگرەیە (دەوڵەتی‌ بەریتانیا) بوو، كە لە ڕێگای نوێنەرەكەیەوە "لۆرد جۆرج ناسانیال كرزون" داكۆكی لە بەرژەوەندییەكانی‌ وڵاتەكەی و بەستنەوەی ئەو ولایەتەی‌ بە دەوڵەتی‌ ئێراقەوە كرد. ناوبراو سیاسەتمەدار و وەزیری دەرەوەی دەوڵەتەكەی بوو لەنێوان ساڵانی‌ (1919-1924)دا. واتە لەسەروبەندی كۆبوونەوەكانی لۆزاندا (وەزیری‌ دەرەوە)و نوێنەرایەتی وڵاتەكەی بۆ ئەو پرسی كێشەی ویلایەتی موسڵ و چەند كێشەیەكی وابەستە بە پاراستنی بەرژەوەندییەكانی لە خۆرهەڵاتی‌ ناوەڕاست. 

دیارە لەگەڵ ئەوەی كۆی‌ كۆبوونەوەكانی "لۆزان" تەنیا بۆ پرسی ویلایەتی موسڵ تەرخان نەكرا، بەڵام پرسی یەكاڵا كردنەوەی‌ ئەو ویلایەتە لە دیارترین ئەنجامەكانی‌ ئەو ڕێككەوتنامەیە بوون. واتە ئەو لەگەڵ ئەوەی ئەو ڕێكەوتنامەیە دوا تێپەڕاندنی‌ دوو خول و لەماوەی نزیك بە حەوت مانگ بە كۆمەڵێك بڕیار و ڕاسپاردەوە لێ دەرچوو، بەڵام دیارترین ئەنجامی‌ گەڕانەوەی خاوەندارێتی‌ ئەو ویلایەتە بوون بۆ دەوڵەتی‌ ئێراق. هەروەها شەرعیەتی سیاسیشی دا بەو دەوڵەتە، تا وەك هێزێكی نوێ سیاسی دەربكەوێت. ئەمەو جگە لەوەی‌ خاكی كوردستانی‌ ڕووبەڕووی دابەشكارییەكی نوێ كردەوە. لەم بارەوە مێژوونووسی ناسراوی ئەرمەنی "حەسرەتیان" لە كتێبەكەیدا (بابەتە نەتەوەییەكان لە توركیا)دا ئاماژەی‌ بەوەدا، كە ‌‌ئەو ڕێككەوتنامەیە زەبرێكی كوشندە بوو لە كورد و بزووتنەوە ڕەواكەی كەوت، چونكە هەموو هیواو ئاواتەكانی خستە لاوە و بواری بۆ لێدانی بزووتنەوە ڕەواكەی ڕەخساند، یەكەمین كۆنگرەی نێودەوڵەتی تایبەتیش بوو بە كورد بۆ دابەشبوونی كوردستان‘‘. نەك هەر ئەوەش، بەڵكو بە هۆی ئەو ڕێككەوتنامەیەشەوە، دەستی‌ توركەكانی لەو ویلایەتە كێشایەوە. ئەوە لەكاتێكدا بوو، كە توركەكان بۆ ماوەی (چوار سەدە) خۆیان بە خاوەنداری ئەو ویلایەتە دەزانی‌ و لەسەر ئەو بڕوایە بوون، كە وەك میرات لە عوسمانییەكان-ەوە بۆیان ماوەتەوە. بێ ئەوەی پرسیار لەوە بكەن، كە هەر خۆیان هۆكاری دژایەتی بنەماڵە و مێژوو و سەروەری و سیاسەتی دەوڵەتی‌ عوسمانی‌ بوون. ئەمەو نابێت ئەوەش لەیاد بكەین، كە هۆكاری پشتیوانی دەوڵەتی‌ شانشینی‌ بەریتانیا بۆ دەوڵەتی‌ ئێراق ئەوە بوو؛ كە بەپێی (كۆنگرەی سان ڕیمۆ) مافی سەرپەرەشتیكردنی‌ ئێراق و پادشا و گەلەكەی بە دەوڵەتی‌ بەریتانیا درا، بۆیە لەسەر ئەو دەوڵەتە پێویست بوو، تا سەربەخۆیی ئێراق لەپشت پادشاكەی و حكومەت و گەلەكەی نەكات.

 

ئەم وتارە دید و بۆچونی تایبەتی نووسەرەکەیەتی

PM:02:22:17/05/2021



ئه‌م بابه‌ته 295 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌