دەرچوون لە ئێراق (12)

پرۆفیسۆر دکتۆر. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد

كۆنگرەی (سان ڕیمۆ)و مافی‌ سپاردەی ئێراق بە دەوڵەتی‌ بەریتانیا

(كۆنگرەی سان ڕیمۆ) لە بەروارەكانی (18-26ی‌ نیسانی1920ز) لە شاری‌ (سان ڕیمۆ)ی‌ وڵاتی‌ (ئیتاڵیا) لەنێوان هەر (دوو) دەوڵەتی‌ (شانشینی‌ بەریتانیا و فەڕەنسا)و لەژێر چەتری سیاسی دەوڵەتی‌ ئیتاڵیا و بە ئامادەبوونی‌ نوێنەری‌ وڵاتانی‌ (ژاپۆن، بەلجیكا، یۆنان)و شاندێكی‌ جوو واژۆ كرا. گرنگی و بایەخی ئەو كۆنگرەكەش ئەوە بوو، كە خودی (لوید جۆرج)ی‌ سەرۆك وەزیرانی شانشینی بەریتانیا و (ئەلیكساندەر میلران) سەرۆك وەزیرانی فەڕەنسا، نوێنەرایەتی وڵاتەكەیان لەو كۆنگرەیەدا كرد. هەروەها خودی سەرۆك وەزیرانی ئیتاڵیا (فرانسیسكۆ ساڤۆیۆ نیتی‌) نوێنەرایەتی وڵاتەكەی سەرۆكایەتی كۆنگرەكە و میوانداری میوانەكانی لەسەر خاكی وڵاتەكەی لە ئەستۆ گرت. لەلایەن وڵاتانی (ژاپۆن، بەلجیكا، یۆنان)یشەوە لەسەر ئاستی باڵیۆزی وڵاتەكانیان لە ئیتاڵیا، بەشداریان لەو كۆنگرەیەدا كرد و بوونە چاودێری‌ قسە و باس و بۆچوون و راسپاردەكانی كۆنگرەكە. شاندی‌ جووش، لە (حایم وایزمان، ناحوم سۆكۆلۆف، فربیرت سموئێل) پێكهاتبوون، تا مافی‌ خاوەندارێتی‌ خاكی فەڵەستین بەوان ببەخشێت. 

ئامانجی‌ كۆنگرەكەش سەرباری چەند پرسێكی نێودەوڵەتی‌ و ڕووداوەكانی دوای‌ یەكەمین جەنگی جیهانی، مافی‌ سەپاندنی‌ سیستەمی سەرپەرشتیكردن واتە (انتداب)ی‌ بە هەریەك لە وڵاتانی (بەریتانیا و فەڕەنسا) لەو ناوچانەش بەخشی، كە لەكاتی یەكەمین جەنگی جیهانیدا داگیریان كرد بوو و بەشێك بوون لە قەڵمڕەوی دەوڵەتی‌ عوسمانی نەیار بە دەوڵەتانی هاوپەیمان لەو جەنگەدا. ئەو ڕووداوەش دەرفەتێكی سیاسی دایە ئەو (دوو) وڵاتە، تا لەو ناوچە داگیركراوانە چییان دەوێت بیكەن و چۆنیان وویست ئاوا بكەن.

گەڕانەوەی بۆ (كۆنگرەی سان ڕیمۆ) گەڕانەوەیە بۆ ئەو شەرعییەتە یاساییەی، دەوڵەتی‌ بەریتانیا لە كۆنگرەیەكی نێودەوڵەوتیدا بۆ ناوچە داگیركراوەكانی لەكاتی یەكەمین جەنگی جیهانیدا بەدەستی هێنا. لەوانە ئەو ناوچانەی‌ كەوتبوونە ئێراقی‌ عەرەبی و خۆرهەڵاتی‌ ڕووباری‌ ئوردون و خاكی فەڵەستین. هەمان شەرعییەتیش لەسەر خاكی سووریا و لوبنان دەست فەرەنساییەكان كەوت. ئەوە لەكاتێكدا بوو بەپێی‌ ڕێكەوتنامەی (سایكس-بیكۆ) هیچ شەرعییەتییەكی سیاسی و یاسایی نەكەوتبووە دەست ئەو (دوو) دەوڵەتە، تەنیا ئەوە نەبێت، كە هەردووكیان دوولایەنە بەشێك لە خاكی دەوڵەتی‌ عوسمانی نەیار بە خۆیان، لەكاتی جەنگدا دابەش كردبوو. كارەكەشیان لە چوارچێوەی (دوو) دیپلۆماتكار دەرنەچوو، كە (مارك سایكس)ی‌ بەریتانی و (جۆرج بیكۆ)ی‌ فەڕەنسی بوو، بەڵام لەم كۆنگرەیەدا شێوەیەكی یاسایی و سیاسی و نێودەوڵەتی‌ وەرگرت، كاتێك مافی ژیان و دەسەڵات و سەروەری سیاسی بەو دوو دەوڵەتە بەخشی‌. جیاواز لەمەش ئەگەر لە ڕێكەوتنامەی (سایكس-بیكۆ)دا (ویلایەتی موسڵ) وەك بەشێك لە ناوچەكانی سەر بە قەڵمڕەوی دەوڵەتی‌ فەڕەنسا دیاریكرابێت، لەم كۆنگرەیەدا وەك ناوچەیەكی ناكۆكی لەسەر سەیركرا و چارەنووسی بۆ كۆنگرەیەكی داهاتوو هەڵگیرا. ئەوەش دەرفەتی دایە دەوڵەتی‌  بەریتانیا، چاوپێداخشاندنەوەیەك بە سیاسەتەكانیدا بكات و بگاتە ئەو ئامانجەی، كە دواجار (ویلایەتی موسڵ)یش بۆ خۆی بەرێت.

لێرەوە كاری بە كۆمەڵێك پلانی نوێ كرد، لەوانە سەرباری ئەوەی لە هەردوو ویلایەتی (بەغداد و بەسڕە) دەوڵەتی‌ ئێراقی دروستكرد، (فەیسەڵی‌ كوڕی‌ حوسێن)یشی‌ لە دەرەوەی ئەو (دوو) ویلایەتە بۆ هێنا و كردیە پادشای. لەهەمانكاتدا بڕیاری‌ گەڕانەوەی (شێخ مەحموودی نەمر)ی‌ لە دوورخراوەیی داو لە دووگەری (هینگام)ی‌ هیندستانەوە هێنایەوە شاری‌ (سولەیمانی)و كردیە (مەلیكی باشووری كوردستان). ئامانج لەو كارەش وەرگرتنی متمانەی‌ خەڵكی‌ باشووری كوردستان بوو، تا لە یەكاڵاكردنەوەی  كێشەی (ویلایەتی موسڵ) هاوكاری بكات. هەر وەك لە باسەكانی پێشوودا بە ووردی تیشكمان خستەسەر، بەڵام دیارە بەهۆی ململانێی‌ خێڵ و هۆز و تیرەی‌  ناوچە جیاجیاكانی‌ باشووری كوردستان لەنێوان خۆیان و نەچوونە ژێر دەسەڵاتی‌ (حكومەتی باشووری كوردستان)، ئەو هەلەی لەدەست كورد و باشووری كوردستان دا. هەربۆیە چارەنووسی حكومەتەكە بەرەو ڕووخان و چارەنووسی‌ ویلایەتەكەش بەرەو لای بەریتانیا و لكاندنی بە دەوڵەتی‌ ئێراقەوە چوو. هۆیەكەش ئەوە بوو (دوو) هێز، كە دەبوا پارسەنگی ئەو ویلایەتە بۆ دەوڵەتی‌ بەریتانیا بگێڕنەوە هەریەك لە (دەوڵەتی‌ ئێراق)و (حكومەتی باشووری كوردستان) بوون. لەو نێوەندەدا ئەوەی خزمەتی بە سیاسەت و بەرژوەندی دەوڵەتی‌ بەریتانیا كرد و لە چوارچێوەی سیاسەتەكانی لاینەدا (دەوڵەتی‌ ئێراق)و پادشاكەی (فەیسەڵی‌ كوڕی‌ حوسێن) بوو. ئەوەشی نەیتوانی ئەو پارسەنگی هێزە و مافی پاراستنی بەرژەوەندییەكانی دەوڵەتی‌ بەریتانیا رابگرێت (حكومەتی باشووری كوردستان) بوو. ئەو پارسەنگی هێزەش بۆ دەوڵەتی‌ بەریتانیا لە (دوو) رووداوی مێژوویی سیاسیدا، هاتەدی، یەكەمیان (ڕێكەوتنامەی لۆزان)و ئەوی تریان (ئەنجومەنی نوێنەرانی ئێراق) بوو. 
 


ئەم وتارە دید و بۆچونی تایبەتی نووسەرەکەیەتی

AM:12:32:30/04/2021



ئه‌م بابه‌ته 534 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌