دەرچوون لە ئێراق (11)

پرۆفیسۆر دکتۆر. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد

كێشەی‌ ویلایەتی موسڵ 

دوا بە دوای‌ دروستبوونی‌ دەوڵەتی‌ "ئێراق" و دانانی پادشایەك بۆی‌، كێشەیەك بۆ دەوڵەتی‌ بەریتانیا قوت بوویەوە، كە (ویلایەتی موسڵ) بوو. ویلایەتێك لە بنەڕەتدا كێشە نەبوو، بەڵام ڕێككەوتنامەی (سایكس-بیكۆ) لەلایەك و داگیركردنی‌ لەساڵی‌ (1918) لەلایەن بەریتانییەكانەوە كردی بە كێشە. كێشەكەش لەوەدا خۆی بینەوە، كە بەپێی‌ ئەو ڕێككەوتنامەیە دەبوا بۆ فەڕەنساییەكان بێت و بەبێ داگیركردن و ئەو خوێنەشی‌ ڕژابوو، دەبوا بەشی‌ بەریتانییەكان بێت. ئەمەو جگە لەوەی دەوڵەتی‌ توركیای نوێ لەساڵی‌ (1923)ەوە، كە بووە میراتگری دەوڵەتی‌ عوسمانی و لە هەردوو دەوڵەتی‌ بەریتانیا و فەڕەنسا نزیكبووویەوە، داوای ئەو ویلایەتەی دەكرد، بۆیە بووە جێگای ململانێی‌ هەر (سێ) لایەنی (بەریتانیا، فەڕەنسا، توركیا). ویلایەتی موسڵ، كە زۆرینەی‌ خاكی باشوری كوردستانی‌ لە خۆدەگرت و تا ساڵی‌ (1918) ویلایەتێكی سەر بە دەوڵەتی‌ عوسمانی‌ بوو. دواتر لەلایەن بەریتانییەكانەوە داگیركرا، لە بەرواری (5ی حوزەیرانی1926) لە تەلاری ئەنجومەنی باڵای نیشتمانی توركیا و بەهۆی ڕێككەوتنامەیەك، كە لە نێوان هەردوو وڵاتی‌ (توركیا و بەریتانیا) واژۆكراو درێژەپێدەری (ڕێككەوتنامەی لۆزان) بوو، بۆ دوایەمین جار خاوەندارێتی‌ بۆ "ئێراق" گەڕایەوە. ئەوەش دوای‌ دەوڵەتی‌ توركیا لەبەرامبەر وەرگرتنی (پێنج سەد هەزار پاوەند) لە حكومەتی بەریتانیا، وازی لێهێنا. هەر ئەو كات لەو دانیشتنەی نێو تەلاری ئەنجومەنی باڵای نیشتمانی توركیادا وەزیری دەرەوەی ئەو وڵاتە ئەوەی خستەڕوو، كە ‌‌حكومەتی توركیا لەپێناو درێژەدان بە دۆستایەتی وڵاتەكەی لەگەڵ حكومەتی بەریتانیا و بەردەوامی ئاشتی لەگەڵ دەوڵەتی ئێراقدا ئەو قوربانییەیدا‘‘. واتە ئەگەر لەبەر ئەو (دوو) هۆكارە نەبوایە هەرگیز وازی لەو پێگەی جوگرافییە گرنگە نەدەهێنا.

جارێك لە دیدگای توركەكانەوە، ویلایەتەكە بە بەشێك لە خاكی خۆیان و بە میراتگری دەوڵەتی عوسمانی دەزانی‌، چونكە پێیان وابوو (سوڵتان سەلیمی یەكەم/1912-1920) بەهۆی‌ ئەو ڕێككەوتنامەیەی لەگەڵ كەسایەتی‌ دیاری كورد بەناوی (مەلا ئیدریسی بەلیسی) میری‌ بەدلیس و راوێژكاری خودی سوڵتان واژۆی‌ كردبوو، باشوری كوردستانی‌ لە ساڵی (1515) بێ جەنگ گرتبوو. دواتر وەك بۆ (دو) ئەیالەتی (شارەزوور و موسڵ) ناساندی. (ئەیالەتی‌ شارەزوور)ی‌ لە ناوچەكانی (كەركوك، هەولێر، حەریر، كۆیە، شەمامەك، مەخموور، ئەبو ڕومان، ئەوشتی، باف، برند، بلقاس، بێل، شهربازار، شارەزوور، عەجوور قەلا، غازی كشان، مركاوە، مهران، هەزارمیرد، رودین، شەمیران، قەرەداغ، قزلجە، بیە، ئەنجیران، زنكە) دروستكرد. (ئەیالەتی‌ موسڵ)یشی لە ناوچەكانی (سۆران، مێرگەسوور، زاخۆ، موسڵ، جزیرە، شنگار) دروستكرد. لەپاڵ ئەم (دوو) ئەیالەتەشدا و دوای شاڵاوەكەی (سوڵتان سولەیمانی قانوونی/1520-1566) لە ساڵی (1534ز)دا بۆ سەر شاری (بەغداد) هەردوو ئەیالەتی (بەغداد و بەسڕە)شی‌ دروستكرد، كە تا سەدەی هەڤدەیەم وەك خۆیان مانەوە. دواتر لە ساڵی (1864ز) و لە سەردەمی (سوڵتان عەبدولعەزیزی یەكەم/1861-1876ز) لە (چوار) ئەیالەتەوە بۆ (سێ) ویلایەت كەمكرانەوە، كە ویلایەتەكانی (بەغداد، موسڵ، بەسرە) بوون. بەمەش سەرجەم ناوچەكانی سەر بە ئەیالەتی شارەزوور خرانە سەر ویلایەتی موسڵ و شاری (كەركوك) سەرەتا كرایە پێگەی، بەڵام لە ساڵی (1879) و لە سەردەمی (سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم/1876-1909) مەڵبەندی ئەو ویلایەتە بۆ شاری (موسڵ) گوازرایەوە.

سنووری ویلایەتەكەش لە باكورەوە ویلایەتەكانی (وان و ئامەد) و لە خۆرهەڵاتەوە (ئێرانی قاجاری) و لە باشورەوە (ویلایەتی بەغداد)و لە خۆرئاواوە (ویلایەتی دێر ئەلروز) بوون. لە كۆتا ساڵەكانی‌ جەنگی جیهانی یەكەم لە ساڵی (1918)، كەوتە دەست هێزەكانی بەریتانیا. بەوەش كێشەیەك لە نێوان حكومەتی بەریتانیا و حكومەتی توركیا سەری هەڵدا، كە بە (كێشەی ویلایەتی موسڵ) ناسرا. ئەوەش دوای ئەوەی سەرەتا دەوڵەتی‌ عوسمانی‌ و دواتر كۆماری توركیا، كەوتنە داواكردنی‌ ئەم ویلایەتە. داواكردنەكەش لەسەر ئەو بڕوایە بوو، كە ئەو ناوچەیە خاكێكی‌ دانەبڕاو بووە لە توركیای عوسمانی و بێ شەڕ لەلایەن عوسمانییەكانەوە دەستی‌ بەسەردا گیراوە. بۆ ئەم مەبەستە و بۆ یەكاڵاكردنەوەی‌ ئەو كێشەیە سەرەتا (دوو) خولی دانیشتن لەشاری‌ (لۆزان)ی‌ وڵاتی (سویسرا) بەسترا، كە دواتر بە (ڕێكەوتنامەی لۆزان) ناسرا. لە هەردوو خولەكەشدا، كە یەكەمیان لە (25ی‌ تشرینی‌ دووەمی‌1922) و دووەمیان لە نێوان ڕۆژەكانی (23ی‌ نیسان تا 24ی‌ حوزەیرانی‌1923) درێژەی كێشا، بە قازانجی دەوڵەتی‌ بەریتانیا و خاوەندارێتی‌ بۆ "ئێراق" گەڕایەوە. ئەوەش دوای‌ ئەوەی گفتوگۆیەكی‌ چڕ لە نێوان هەردوو نوێنەری‌ حكومەتی‌ توركیا (عیسمەت ئینونۆ)ی‌ سەرۆك وەزیران ، لەگەل و (لۆرد جۆرج كرزۆن)ی‌ وەزیری دەرەوەی بەریتانیا سەری‌ هەڵدا. بەڵگەكانی‌ نوێنەری‌ توركیا بۆ نوێنەری‌ بەریتانیا و كۆنگرەكە ئەمانە بوون:-

1. ژمارەی‌ توركەكان لەم ویلایەتە زۆر زیاترن لە ژمارەی‌ كورد و عەرەبەكان. هەروەها كوردەكان توركی‌ شاخاوین و بەشێكی‌ دانەبڕاون لە نەتەوەی‌ گەورەی‌ تورك.

2. بازرگانی‌ ویلایەتی‌ موسڵ زیاتر پەیوەستە بە ناوچەكانی‌ ئانادۆڵەوە نەك ئێراقی‌ عەرەبی‌.

3. عوسمانییەكان بە ئازادی‌ هاتونەتە ناوی‌، بەریتانیاش هەندێك ناوچەی‌ بەشەڕ گرتووە و هەندێكی‌ تری‌ پاش ئاگر بەستی‌ جەنگی‌ جیهانی‌ یەكەم داگیركردوون، بۆیە ماف بۆ حكومەتی‌ توركیایە نەوەك بۆ حكومەتی‌ بەریتانیا.

ئەو بەڵگانەی‌ نوێنەری توركیا، زۆر جێگای سەرسوڕمان بوو، بەوەی كەسێك بە نەژاد كورد بێت، كەچی‌ بە نەتەوەكەی خۆی‌ بڵێت (توركی شاخاوی)؟ ئەمەو خاوەندارێتی‌ خاكێكی‌ كوردستانی‌ بە نەتەوەی تورك و دەوڵەتی‌ توركیا ببەستێتەوە؟ بەڵام دواجار (لۆرد كرزۆن) توانی‌ بە چەند ڕێگایەكی مێژوویی و سیاسی، بەڵگەی توركەكان پووچەڵ بكاتەوە و كێشەكە بە قازانجی خۆی بگێڕێت. ئەوەش بەم شێوازەی خوارەوە:-

1.پەیمانێكی‌ دۆستانە لەگەڵ دەوڵەتی‌ ئێراقدا واژۆ كرد. بە پێی‌ ئەو پەیمانەش بۆ ماوەی‌ (25) ساڵ بەرژەوەندییەكانی‌ لە ناوچەكە پاراست. هەروەها داوای‌ لە ئەنجومەنی‌ ڕاپەراندنی‌ ئێراق كرد، ئەگەر تا (11ی‌ حوزەیرانی‌1924) ئەو پەیمانە پەسەند نەكات، كێشەی‌ موسڵ دەخاتە بەردەم كۆمەڵەی‌ نەتەوەكان و داكۆكی‌ لەسەر ناكات. هەر بۆیە ئەنجومەنی‌ راپەڕاندنی‌ ناچار كرا پەیمانەكە قبوڵ بكات.

2.بەریتانیا بەر لەوەی‌ كێشەكە بخاتە بەردەم كۆمەڵەی‌ نەتەوەكان حكومەتەكەی‌ (شێخ مەحموود)ی‌ لە (19ی‌ تەممووزی‌1924) ڕووخاند، تا ئەو حكومەتە نەبێتە كۆسپ لە بەردەم كێشەی‌ موسڵ و نزیكایەتی‌ لەگەڵ توركیای‌ نوێدا دروست نەكات.

3.بەریتانیا داوای‌ لە كۆمەڵی‌ نەتەوەكان كرد لیژنەیەكی‌ (سێ)  كەسی‌ لە (سێ) كەسایەتی‌ (ئێراقی‌-توركی‌-بەریتانی‌) بەهاوكاری‌ (دوانزە) زانای‌ ئەوروپی‌ پێك بهێنن. ئەوەش بۆ گەڕان بە دوای‌ ڕاپرسی‌ جەماوەری‌ لە ناوچەكە، كە ئایا داوای‌ جیابوونەوە لە ئێراق دەكەن یان لكاندن بە دەوڵەتی‌ توركیاوە؟ لە ئەنجامی‌ ئەو ڕاپرسییە ڕووكەشەدا دەركەوت، كە زۆربەی‌ خەڵكانی‌ ناوچەكە داوای‌ ئەوە دەكەن ئەم ناوچەیە بخرێتە سەر دەسەڵاتی‌ عێراقی‌ عەرەبی‌. بەم شێوازە كێشەی‌ موسڵ بە قازانجی‌ بەریتانیا و دەوڵەتی‌ ئێراق دوایی‌ هات و دوور لە وویستی‌ نەتەوەیی‌ كورد ناوچەیەكی‌ خاكەكەی‌ خرایە سەر دەوڵەتی‌ نوێی ئێراق.

بەو شێوازە ویلایەتی موسڵ، كە زۆرینەی خاكی باشوری كوردستانی‌ پێكدەهێنا، لەبری‌ ئەوەی ببێتە قەوارەیەكی سەربەخۆ، یان بە خاكی كوردستانەوە وابەستە بكرێت، بێ گەڕانەوە بۆ لای كورد و حیسابكردن بۆی‌، بە هەوڵ و پلانی دەوڵەتی‌ بەریتانیا، خرایە سەر ئەو دەوڵەتەی لەساڵی‌ (1921) دروستی‌ كردبوو. ئەمەو جگە لەوەی كەسایەتییەكی وەك (عیسمەت ئینۆنۆ) لەبری ئەوەی داكۆكی و خەبات بۆ نەتەوەكەی بكات، وەك سەرۆك وەزیرانی دەوڵەتی‌ توركیا، خزمەتی‌ بە دەوڵەتی‌ توركیا و نەتەوەی "تورك" كرد. ئەم لایەنەشیان زۆر خراپتر بوو لەو سیاسەتەی دەوڵەتی‌ "بەریتانیا" بەرامبەر بە كورد ئەنجامیدا بوو. هەربۆیە باشتر بوو هەر تاكێكی كورد، ڕەخنە لە سیاسەت و بێ بەڵێنی‌ دەوڵەتی‌ بەریتانیا بگرێت، ڕەخنە و گلەیی ئاراستەی خۆی بكات، كە چۆن هەوڵەكانی‌ بۆ خزمەتی‌ نەیارەكانی خستەكار، نەك خزمەتی‌ خۆی‌؟


ئەم وتارە دید و بۆچونی تایبەتی نووسەرەکەیەتی

PM:09:06:15/04/2021



ئه‌م بابه‌ته 497 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌