دەرچوون لە ئێراق (10)

پرۆفیسۆر دکتۆر. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد

حكومەتی باشوری‌ كوردستان (1922-1924ز) بۆ دامەزرا؟

دامەزراندنی‌ حكومەتی‌ باشوری‌ كوردستان، كە بە (كوردستانی‌ باشور) ناسرا، بۆ (10ی‌ تشرینی‌ یەكەمی‌1922) دەگەڕێتەوە. ئەوەش دوای‌ ئەوەی دەوڵەتی‌ بەریتانیا (شێخ مەحموود نەمر)ی‌ وەك مەلیك واتە پادشای‌ باشووری‌ كوردستان ناسی‌. بەدوایدا كابینەی‌ حكومەت بە سەرۆكایەتی (شێخ قادری حەفید) لەم كەسایەتییانە پێكهات:-

شێخ قادری حەفید: سەرۆكی‌ حكومەت و سوپا سالاری كوردستان.

شێخ حەمە غەریب: ڕەئیسی داخلیە.

عەبدولكەریمی عەلەكە: ڕەئیسی مالیە.

میر لیوا مستەفا بەگی یاموڵكی: ڕەئیسی مەعاریف.

ئەحمەد بەگی فەتاح بەگ: ڕەئیسی گومرك.

حەمەی ئەورەحمان ئاغا: ڕەئیسی مەنافع.

سەید ئەحمەدی بەرزنجی: ڕەئیسی ئەمنیەتی عمومی.

هەروەها زمانی‌ كوردی‌ كرایە زمانی‌ فەڕەمی‌ حكومەت و ئاڵای‌ حكومەتەكەش هەڵكرا، كە لە ڕووتەختێكی‌ سەوز پێكهاتبوو وه بازنەیەكی سوور لە ناوەڕاستیدا بوو، لەناو بازنە سوورەكەشدا مانگێكی یەك شەوەی‌ بە ڕەنگی سپی تێدا دروستكرابوو. دیارە بوونی‌ ئاڵاش بۆ حكومەتەكە مانا و مەبەستی سیاسی هەبوو، چونكە هیچ قەوارەیەكی سیاسی نەدەبوو ئاڵای‌ سەربەخۆی‌ نەبێت. دامەزراندنی‌ ئەو حكومەتەش دوای‌  گەڕانەوە (شێخ مەحموودی‌ نەمر) هات لە وڵاتی‌ "هیندستان" و لە دوورخراوەیی. بابەتی‌ ڕزگاربوونی‌ (شێخ مەحموود)یش لە دوورخراوەیی و هێنانەوەی‌ بۆ "كوردستان" بە ڕێگای زەریای هیندی و كەنداوی عەرەبی و دواتر دابەزینی لە خاكی كوەیت و دواتر بۆ "ئێراق"، مانا و مەبەستی سیاسی‌ خۆی هەبوو. مەبەستێك، كە تەنیا بەریتانییەكان دەیانزانی چی دەكەن و دەیانویست چۆن بیكەن؟ مانایەك تا ئێستاش ئەستەمە تاك و سیاسی و پسپۆڕانی كورد لێی‌ تێگەیشتبن و خوێندنەوەیەكی زانستیان بۆی‌ كردبێت! لەكاتێكدا هۆكارەكانی ئاشكرا و دیاربوون. جارێك بەر لە هەر شتێك، بەپێ ئەو دادگاییەی بۆ (شێخ مەحموودی‌ نەمر) لە شاری‌ (بەغداد)و دوای‌ بەدیلگیرانی لە شەڕی‌ (دەربەندی بازیان) لەساڵی‌ (1919) بۆی‌ دروستكرا، دەبوا تا (دە) ساڵ واتە تا ساڵی‌ (1929) لە دوورخراوەیی بمێنێتەوە، بەڵام ئازادبوونی‌ گێڕانەوەی‌ بۆ خاكی نیشتمان بەر تەواوبوونی وادەكەی، مانا و مەبەستی‌  خۆی‌ هەبوو. مەبەستەكەش یەكالاكردنەوەی (ویلایەتی موسڵ) بوو بۆ بەرژەوەندی خۆی و دوورخستنەوەی داواكاری فەڕەنسایی و توركەكان بۆ وەرگرتنەوەی ویلایەتەكە. لەم بوارەشدا بەریتانییەكان دەیانوویست ئەو كارە بە كوردەكان و لەنێو كوردەكانیش بە كەسایەتی (شێخ مەحموودی‌ نەمر) بكەن.

بەتایبەت دوای‌ ئەوەی بۆ بەریتانییەكان دەركەوت، كە بەدیلگیران و دوورخستنەوەی چ كاریگەرییەكی لەسەر ڕای گشتی "باشوری كوردستان" هەبوو وه چۆن هۆز و تیرەكانی كوردی باشوری كوردستان، تۆڵەی‌ ئەو كارەیان لە ئەفسەر و سەربازانی بەریتانی كردەوە؟ هەربۆیە كەسایەتی‌ (شێخ مەحموودی‌ نەمر) باشترین كەسایەتی كوردی باشوری كوردستان بوو ئەو ڕۆڵی‌ بگێڕێت و پارسەنگی هێز بۆ بەرژەوەندی بەریتانییەكان بگێڕێتەوە. تەنانەت هێنانەوەی بە ڕێگەی خاكی كوەیت و میوانداری لەلایەن بنەماڵەی‌ (ئەلسوباح)ی‌ ناسراوی كوەیتی و دواتر دیداری‌ لەگەڵ (فەیسەڵ كوڕی‌ حوسێن) پادشای ئێراق، بۆ ئەو مەبەستە بوو، تا بە (شێخ مەحموود) بگەیەنێت، كە ئەوە دەوڵەتی‌ بەریتانییە توانای هەموو شتێكی هەیە و دەتوانێت ئەوەی دەیەوێت بیكات. وەك ئەوەی لە خاكێكی بیابانی وەك كوەیت، دەتوانی‌ پارێزگاری‌ لە بنەماڵەیەك دەكات. هەروەها كەسایەتییەكی عەرەبی حیجازی وەك (فەیسەڵی‌ كوڕی‌ حوسێن) بكاتە پادشای‌ وڵاتێك، كە خاك و نیشتمانی خۆی‌ نییە. 

لەلایەكی‌ دیكەوە داننان بە دەسەڵاتی‌ و ناساندنی‌  (شێخ مەحموود) وەك پادشای باشوری كوردستان، ئەو مەبەستەی‌ هەبوو، تا چانسێكی‌ تری پێبدات و دەسەڵاتێكی‌ نوێ پێببەخشێت، بەڵام ئەوەی سوودی لەو هەلە و مەبەستەی دەوڵەتی‌ بەریتانیا نەبینی‌، لەلایەك خودی (شێخ مەحموود)و لایەكی دیكەوه ئەندامان و لایەنگرانی بوون لە حكومەتەكەی، تا بە زۆرینەی خەڵكی "باشوری كوردستان" دەگات. هەربۆیە لەبری ئەوەی (شێخ مەحموود) سوود لەم دەرفەتە ببینێت و بۆ بەرژەوەندی خۆی و نەتەوە و خاكەكەی بەكاری بهێنێت، بە زیانی تەواو بوو. ئەوەش دوای‌ ئەوەی بۆ جارێكی تر بەریتانییەكان لە زستانی ساڵی‌ (1923) لێیانداو بەناچاری لە سولەیمانی‌ هەڵهات و لە (ئەشكەوتی جاسەنە) لە ناوچەی دوكان گیرسایەوە. لێدانی‌ ئەم حكومەتەشی دوای‌ ئەوەی هات، كە بۆ بەریتانییەكان ڕوون بوویەوە، (شێخ مەحموود) نامەی پشیوانی بۆ دەوڵەتی‌ (بەلشەویكی ڕووسیا) نووسیووە و لەو نامەیەدا باسی لە ستەم و ستەمكاری دەوڵەتی‌ بەریتانیا كردووە. هەورەها پشتیوانی خۆی‌ و حكومەتەكە و نەتەوەی كوردیشی بۆ شۆرشی‌ بەلشەویكی ڕووسیا ڕاگەیاندووە. 

تەنانەت ئەو شۆڕشەی بە پشتیوانی نەتەوە بەشخوراو و داگیركراوەكانە وەك كورد پێناسە كرد. هەروەها پەیوەندی بە توركە كەمالییەكانییەوە لە ڕێگای (ئۆودەمیر) لە ناوچەی ڕەواندۆز كرد، تا بە هەردووكیان سنوور بۆ تاكڕەوی بەریتانییەكان دابنێنن، بەڵام خاڵی‌ گرنگ ئەوەبوو، لەبەر ئەوەی جارێك ئامانجی‌ بەریتانییەكان بە تەواوی نەهاتبووە دی و وە ئەو كارە بە خودی كەسایەتی (شێخ مەحموود) دەكرا، جارێكی دیكە ڕێگایان پێدا بێتەوە سولەیمانی و دەسەڵاتی‌ خۆی پیادە بكات، تا ئەو كاتەی مەبەستەكانی خۆیان لە ساخكردنەوەی ویلایەتی موسڵ جێبەجێ دەكەن. هەربۆیە دوای بەدەست هێنانی مەبەستەكانیان لە ڕێگای (كۆنگرەی لۆزان)و ناچاركردنی‌ حكومەتی ئێراق بە پاراستتنی بەرژەوەندییەكانی لە ئێراق و ناوچەكە بۆ ماوەی (25) ساڵی‌ داهاتوو، بۆ جاری سێیەم و لە (19ی‌ تەممووزی‌1924) لە حكومەتەكەیاندا و لە شاری‌ (سولەیمانی‌) دووریان خستەوە. ئەوه‌ش دوای‌ ئەوەی‌ شارەكەیان بۆمباران كرد. بەوەش حكومەتەكە ڕووخا.  


ئەم وتارە دید و بۆچونی تایبەتی نووسەرەکەیەتی

PM:03:39:31/03/2021



ئه‌م بابه‌ته 476 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌