دەرچوون لە ئێراق (9)

پرۆفیسۆر دکتۆر. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد
(دەوڵەتی‌ ئێراق) چون دروستكرا؟

دامەزراندنی‌ دەوڵەتی‌ ئێراق بۆ (23ی‌ ئابی1921) دەگەڕێتەوە. ئەوەش دوای‌ ئەوەی دەوڵەتی‌ "بەریتانیا" لە ڕێگای وەزارەتی ناوچە داگیركارییەكانی و وەرگرتنی‌ پێشنیاری وەزارەتی دەرەوەی‌، بڕیاری‌ لە دانانی (فەیسەڵی‌ كوڕی‌ حوسێن) بۆ پادشای ئێراقدا. بەو ڕووداوەش دەوڵەتی‌ ئێراق دامەزرا، چونكە پادشای بۆ دانراو حكومەتی‌ نوێ پێكهات و دامەزراوەكانی‌ سەر خۆ كەوتن. دانانی (فەیسەڵی‌ كوڕی‌ حوسێن) بۆ پادشای "ئێراق" بێ پلان و بێبەرنامە نەبوو، بەڵكو دوای‌ ئەوە هات، كە باوكی (حوسێن كوڕی‌ عەلی‌) بەرەیەكی شەڕی‌ لە ساڵی‌ (1916)دا بۆ بەریتانییەكان لە دژی‌ دەوڵەتی‌ عوسمانی كردەوە. بەو هەوڵەشی‌ توانی‌ تەواوی خاكی‌ نیوە دوورگەی‌ عەرەبی بە خاكی شامەوە، بە پشتیوانی‌ بەریتانییەكان لە داگیركاری‌ عوسمانییەكان پاك بكاتەوە. هەوڵەكەشی‌ دوای‌ زنجیرەیەك پەیوەندی و نامە گۆڕینەوە لەگەل (هینری‌ مەكماهۆن) نوێنەری دەوڵەتی‌ "بەریتانیا" لە وڵاتی‌ میسر بە ئەنجام گەیشت. ئەوەش دوای‌ ئه‌وەی‌ بەڵێنی‌ وەرگرت، كە دوای‌ جەنگ دەوڵەتێكی‌ عەرەبی لە نیوە دوورگەی‌ عەرەبی و خاكی شام و هەر (سێ) ولایەتی (موسڵ، بەغداد، بەسڕە) بۆ دروستبكەن و خۆی‌ بكەنە سەرۆكی‌. كاتێكیش جەنگی جیهانی یەكەم بە سەركەوتنی‌ هاوپەیمانەكان تەواو بوو، كە "بەریتانیا" یەكێك بوو لەوان، (حوسێن كوڕی‌ عەلی‌) چاوەڕوانی بەریتانییە هاوپەیمانەكانی بوو، تا بەڵێنەكەیان بۆ جێبەجێ بكات.

بەریتانییەكانیش دەبوا پابەندی بەڵێنەكەیان بن و دەوڵەتەكەی‌ دروستبكەن، بەڵام كێشەی‌ بەردەمیان ئەوە بوو، كە لەگەڵ ئەوەی‌ بەڵێنێكی‌ وەهایان بەو كەسایەتییە عەرەبییە دابوو، ڕێكەوتنێك و بەڵێنێكی تریشیان بە (دوو) لایەنی‌ هاوپەیمانیان دابوو. یەكەمیان واژۆكردنی‌ ڕێكەوتنامەی (سایكس-بیكۆ) بوو لە (17ی‌ مایسی1916ز) لەگەڵ فەرەنسییەكان، كە لە یەك بەرەدا چووبوونە جەنگەوە. دووەمیشیان (بەلێنی‌ بلفۆر) بوو، لە (3ی‌ تشرینی دووەمی1917ز) بە جووەكان درابوو. لە ڕێكەوتنامەی یەكەمدا لەگەڵ لایەنی‌ فەڕەنسی‌ وا ڕێككەتبوون، كە ویلایەتەكانی‌ (موسڵ، سوریا، حەلەب، دیرئەلزور، بەیروت) بۆ ئەوان بێت و ویلایەتەكانی (بەغداد، بەسڕە، خۆرهەڵاتی‌ ئوردون، فەڵەستین) بۆ دەوڵەتی‌ بەریتانیا بێت. لە بەڵێنی‌ دووەمیشدا (ئارسەر بلفۆر)ی‌ وەزیری‌ دەرەوە، بەڵێنی‌ بە (والتر ڕۆچێڵد) گەورە سەرمایەداری جوو دابوو، دوای‌ جەنگ دەوڵەتێك بۆ جووەكان لەسەر خاكی "فەڵەستین" دروستبكات. ئەوەش بەرامبەر ئەو كارەی جووەكان، كە هانی‌ بەرپرسانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكایان دابوو، لەپاڵ بەریتانی و فەڕەنساییەكان بچێتە جەنگەوە، تا جێگای‌ دەوڵەتی‌ ڕووسیای‌ قەیسەری بگرێتەوە، كە بەهۆی‌ سەركەوتنی بەلشەویكەكان لە جەنگەگە كشابوونەوە. 

لێرەوە بەو (دوو) ڕێككەوتن و بەڵێنەی‌ بە (دوو) هاوپەیمانی تری‌ خۆی دابوو، دەبوا بەڵێنەكەشی بۆ (حوسێنی‌ كوڕی‌ عەلی‌) بباتەسەر. لەو بەڵێنەشدا دەبوا ڕه‌چاوی هاوپەیمانە فەڕەنسییەكەی بكات و دان بە دەسەڵاتیان لە ویلایەتەكانی (موسڵ، سوریا، حەلەب، دیر ئەلزور، بەیروت)دا بنێت. ئەمەو دەبوا خاكی فەڵەستینیش بدات بە جووەكان و بەڵێنی‌ ئەوانیش جێبەجێ بكات. هەربۆیە ئەوەی مابوو بخرێتە نێو چوارچێوەی ئەو دەوڵەتە عەرەبییە، ویلایەتەكانی (بەغداد، بەسڕە، ڕۆژهەڵاتی‌ ڕووباری‌ ئوردون، نیوەدوورگەی عەرەبی) بوو. لەنێو ئەو دۆخەشدا كاری ئەو بەڵێنانە لە كۆنگرەی قاهیرەدا یەكاڵاكرانەوە. كۆنگرەكەش لە نێوان ڕۆژەكانی‌ (12-23ی‌ ئازاری‌1921ز)و بۆ ماوەی (12) ڕۆژ لە ئوتێل (سەمیر ئەمیس)ی‌ شاری‌ (قاهیرە) بەسترا. لەو كۆنگرەیەشدا (ونستۆن چرچڵ) وەزیری‌ ناوچە داگیركراوەكانی‌ بەریتانیا و (برسی كۆكس) نوێنەری‌ دەوڵەتی‌ بەریتانیا لە ئێراق و (جنڕاڵ ئالمر هاڵدن) فەرماندەی‌ هێزەكانی بەریتانیا لە ناوچەكە و (هیربرت سەموئیل) نوێنەری‌ بەریتانیا لە فەڵەستین و چەندین گەورە راوێژكاری‌ بەریتانی ئامادەی‌ بوون، لەگەڵ ئامادەبوونی‌ هەریەك لە (جەعفەر عەسكەری‌) وەزیری بەرگری وەك كوردێك و (ساسۆن حەسقیل) وەزیری دارایی وەك جوویەك. لە نێو بڕیارەكانی‌ كۆنگرەش دیاریكردن و دانانی (فەیسەڵی‌ كوڕی‌ حوسێن)یش بۆ پادشای ئێراق. ئەوەشی كارەكەی پێش خست، دەركردنی‌ (فەیسەڵی‌ كوڕی‌ حوسێن) بوو لەلایەن فەڕەنساییەكانەوە لە ساڵی‌ (1920ز)، دوای‌ ئەوەی دەوڵەتێكی‌ لە خاكی سوریا رایگەیاندبوو، بۆیە دەبوا قەرەبووی بكرێتەوە. هەروەها بڕیار لەسەر دانانی (عەبدولڵا كوڕی‌ حوسێن) بۆ پادشای خۆرهەڵاتی‌ ڕووباری‌ ئوردون درا. بڕیاریش درا لەسەر خاكی فەلەستین پشتیوانی لە دروستكردنی‌ دەوڵەتێك بۆ جووەكان بكرێت. هەروەها داننرا بە دەسەڵاتی‌ دەوڵەتی‌ فەڕەنسا لەسەر خاكی سوریا و لوبنان. نیوەدوورەگەی عەرەبیش بۆ (حوسێن كوڕی‌ عەلی‌) مایەوە. ئەمەوە نابێت ئەوەش لەیاد بكەین، كە ئەو دەوڵەتەی بڕیاری‌ لەسەر درا بۆ (فەیسەڵی‌ كوڕی‌ حوسێن) دروستبكرێت لە هەردوو ویلایەتی‌ (بەغداد و بەسڕە) پێكدەهات. واتە ویلایەتی موسڵی‌ تێدا نەبوو، كە زۆرینەی ڕەهای خاكی باشوری كوردستانی‌ لە خۆگرتبوو. هەربۆیە ئەو دەوڵەتەی لە سەرەتادا ناوی ئێراقی لێنرا، باشووری كوردستان بەشێك نەبوو لێی‌.      

لێرەوە دەگەینە ئەوەی، كە دامەزراندنی دەوڵەتی‌ "ئێراق" بۆ ئەو كات دەگەڕێتەوە، كە پادشایەكی بۆ دانرا، نەوەك بۆ ئەو كاتەی‌ حكومەتێكی كاتی بە سەرۆكایەتی هاوڵاتی‌ ئێراقی‌ و شاری‌ بەغداد (عەبدولرەحمان نەقیب) لە ساڵی‌ (1920) پێكهات. هەروەها دامەزراندنی‌ ئەو دەوڵەتە پلانی پێشوەختەی دەوڵەتی‌ بەریتانیا نەبوو، تا پێشتر بڕیاری لەسەر دابێت، بەڵكو بەرهەمی ڕووداوەكانی ساڵانی جەنگی جیهانی یەكەم بوو، نەك پلانی‌ پێش وەختە. بەوەش دەوڵەتێك بۆ (فەیسەڵ كوڕی‌ حوسێن) دروستكرا، كە بۆ یەك ڕۆژیش بە بیریدا نەدەهات بۆی‌ دروستبكرێت. ئەمەو بە بیری‌ یەك سەرۆك هۆز و سەرۆك خێڵ و پێكهاتەیەكی ئەو دوو ویلایەتەشدا نەدەهات، (دوو) ویلایەتەكەیان بدرێت لە یەك و كەسایەتییەكی عەرەبی سووننە پەیڕەوی لە دەرەوە بۆ بهێنرێت، لەكاتێكدا زۆرینەی پێكهاتەی ئەو (دوو) ویلایەتە لەسەر ئایینزای شیعە بوون.

ئەم وتارە دید و بۆچونی تایبەتی نووسەرەکەیەتی

PM:01:42:15/03/2021



ئه‌م بابه‌ته 664 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌