قەیرانى ئابوری کوردستان وەک پێویستییەکى سیستەماتیک

کارزان حەمید
ڕۆژنامەنووسى ئابورى

لەدواى بڕینى بەشە بودجەى هەرێمى کوردستان لەلایەن حکومەتى ناوەندی عێراقەوە لەکۆتاییەکانى ٢٠١٣، چانسێکى گەورە لەبەردەم هەرێم هەبوون، بۆ ئەوەى پێداچوونەوەیەک بەتەواوی سیستەمە ئابورییە پەیڕەو کراوەکانى خۆى بکاتەوەو، داڕشتنەوەیەکى نوێ لەسەر بنەماى کاڵا بەردەستەکانى جێبەجێ بکات.

بەڵام لەبرى پێداچوونەوەو گۆڕانکارییە ریشەییەکان، زۆربەى بەرپرسانى حکومەتی هەرێمى کوردستان کەوتنە گلەیی و گازاندە لەدەسەڵاتدارانى بەغدا، بەوەى پشکى گەلى کوردیان بڕیوەو، هەرێمیان تووشى ئاڵۆزیی دارایی کرد.


لێرە باس لەسەروبەندو هۆکارى ئەو قەیرانە ناکەین، بەڵکو وەک شارەزاییەک لەبواری ئابورى بەگرنگییەوە لەو پرسە دەڕوانم، کەچەندین چانس لەبەرهەم هەولێر هەبوون، بۆ ئەوەى نمونەیەکى نوێ لەو پرۆسەیە بهێنێتە دی
.


هەرچەندە زۆری لەبارەوە گووترا، بەتایبەت لەکاریگەرییە نەرینیەکان و، ئاڵۆزی لەنێو بازاڕى ئابورى دروستکرد، لەدواکەوتنى مووچەو، داڕمانى چەندین کۆمپانیاو کەرتى ئابورى، کەتەنهاش بەوە نەوەستا، چەندین کۆمپانیا مایەپووچ بوون
.


جیاوازی کەرتى ئابورى لەگەڵ پرۆسەى سیاسی جیاوازییەکى گەورەیان هەیە، کە بریتییە لەوەى یەکەم؛ بەئاسانى تووشى ئاڵۆزی و لێکترازان دەبێتەوەو، بەزەحمەت خۆى دەگرێتەوە، بەڵام لایەنى دووهەم؛ بەسەختى تووشى تێکچوون دەبێتەوە، کەچى بەیەک دوو دانیشتنى لایەنەکان چارەسەر دەبن
.


زۆربەى چاودێران وپسپۆڕانى ئابورى باس لەوە دەکەن، کە
"سەرمایە ترسنۆکە"، لەوە مەترسیدارتر ئەوەیە، خوودی بەکاربەر ترسنۆکتر بێت لەسەرمایەى جوڵا لەنێو بازاڕەکاندا، چونکە حکومەتەکان لەکاتى دروستبوونى هەر قەیرانێکى ئابورى پشت بەهەنگاوەکانى بەکاربەران دەبەستێت بۆ هەوڵدان بۆ چارەسەر کردنیان.


گەر هاتوو بەکاربەر هاوکار نەبوو لەهەنگاوەکانى چارەسەر، حکومەتێک تواناى تێپەراندنى ئەو قەیرانەى نابێت، کە بەرۆکى گرتووە
.


لەهەرێمى کوردستانیش، لەپاڵ گلەیی و گازاندەکەى حکومەت بەرامبەر حکومەتى ناوەندی بەغدا، هاوڵاتیان دەستى گرتەوەو، ئامادە نەبوو ئەو سەرمایەى لەماوەى ڕابردوو پاشەکەوتى کردووە، بخاتە بازاڕەکان و جوڵەیەک لەنێو گۆمە چەقبەستووەکەى  ئابورى ناوچەکەى بکات
.


لەماوەى ساڵانى ڕابردوو چەندین شیکردنەوەو، قسەو باس لەبارەى ئەگەرەکانى پێش سەرهەڵدانى قەیرانە دارایی و ئابورییەکەى هەرێمى کوردستان کران، هەندێک پێیان وابووە
" ئەگەر حکومەت هەنگاوەکان وا بکردبا، قەیران دروست نەدەبوو، یاخود ئەوەى بکردبا لەبری ئەوی دیکە ڕۆژەکە بەو ڕۆژە نەدەگەیشت"، بەڵام لەڕاستیدا جوڵانەوەى ئابورى وەک بازنەیەکى داخراوەو، هاوشێوەى سووڕانەوەى میلەکانى کاتژمێر دەسووڕێتەوەو، پەیوەندی بەهیچ شتێکەوە نییە.


ڕاستە کارەکتەرەکان ڕۆڵى خۆیان هەیە لەو پرۆسەیە، بەڵام لەجیهانى ئەمرۆماندا، کارەکتەرەکانى نێو پرۆسەى ئابورى، تەنها کەرەستەى بەردەستى جوڵانەوەى ئابووریین
.


زۆربەى وڵاتانى جیهانیش بەتایبەت هەرە پێشکەوتووەکان تووشى قەیرانى ئابورى و دارایی دەبنەوە، هەر وڵاتێکیش بەپێی سیستەمە ئابورییەکەى پشکى لەسەرهەڵدانى قەیران هەیە، وڵاتى وا هەیە کەرتێکى تایبەت ڕووبەڕووى قەیران دەبێتەوە، وەک شانەشینى یەکگرتوو لەکەرتى خانووبەرە، یاخود وڵاتە یەکگرتووەکان لەکەرتى دارایی و سیستەمی بانکیدا
.


هەیانە تووشى داڕمانى گشتگیر دەبێتەوە، وەک لەنەوەتەکانى سەدەى ڕابردوو لەباشورى ڕۆژهەڵاتى ئاسیا ڕوویدا، کاتێک چەند وڵاتێک تووشى داڕمانێکى گەورەو سەخت بوون و، چەندین کەرتى جیاوازی گرتەوە
.


بەڵام جیاوازییەکەى هەرێم لەگەڵ وڵاتانى جیهان، لەوە خۆى دەبینێتەوە، کەهێشتا کەرتە ئابورییەکانى کوردستان خۆشبەختانە نەگەیشتۆتە قۆناغی
(گلوبالیزم)، کەئەمەش تاڕادەیەک خاڵێکى ئەرێنییە بۆ خاوەن سەرمایەکانى کورد.


ئەگەر خوێندنەوەیەکى ورد لەجوڵەو سیستەمە ئابورییەکەى هەرێمى کوردستان بکرێت، دەبینرێت، زۆربەى جموجۆڵەکانى هەرێم نەچۆتە دەرەوە، هەرچەندە لێرەو لەوێ بەتاک و تەرا بەشێکیان لەدەرەوەى سنوورى جوگرافی وەبەرهێنان دەکەن، بەڵام ئەوانیش لەبەرامبەر وەبەرهێنەرە زەبەحەلاکان تەنها ژمارەیەکى بچووک و بێکاریگەرن
.


ئەگەر بگەرێنەوە، ئەسلى بابەتەکە ئەویش ئەوەیە
"زۆر کەس پێیان وایە سەرهەڵدانى قەیرانەکە، کاریگەری نەرێنى بۆ ئاستى ئابورى و بژێوى خەڵک دروستکرد"، بەڵام لەڕاستیدا من پێچەوانەى ئەو ڕەوتەم، پێم وایە کاریگەرییە ئەرێنیەکانى ئەو قەیرانە، وەک سیستەماتیک بۆ ڕاستڕکردنەوە هەڵە ئابورییەکان پێویستییەکى گرنگ بووە.


لەدواى ٢٠٠٥ تاوەکو ٢٠١٣ قەبارەیەکى گەورەى بودجەو، وەبەرهێنان ڕوویان لەهەرێم کردو، کۆمەڵێک پرۆژەى زەبەلاح و فراوان بەدیهاتن، بەڵام هیچ لەو پرۆژانەش نەیتوانى کاریگەرییەکى گەورە لەپرۆسەى ئابورى هەرێم دروست بکەن، بگرە بەشێکیان تەنها لەپێناو پرۆژە کاریان دەکرد
.


لەو ساڵانەوە بەهیچ شێوەیەک نەتوانراوە جگە لەچەند کەرتێکى بچووک و کەم، ئەویش بەپەنجەى دەست دەژمێردرێت، وەبەرهێنانی ستراتیژی لەکەرتى کشتوکاڵى، پیشەسازی زەبەلاح دروست بکرێن و، لەبرى پشت بەستن بەهاوردە کردنى کاڵا، پشت بەبەرهەمهێنانى ناوخۆ ببەسترێت
.


جگە لەکەرتە پیشەسازییەکان، یەکێک لەکێشەکانى هەرێمیش بریتییە لەوەى کەرتى بانکە، کە ساڵانێکى زۆرە ئەو کەرتە لەم وڵاتەى خۆماندا بووەتە
"ئەمیندارى سەندوق"، تەنها ئەرکى جموجۆڵکردنى پارەیە لەم بەشە بۆ ئەو بەشە"، کە دەبوایە ئەو کەرتە "لەکاتى سەرهەڵدانى قەیرانەکان ڕۆڵی خۆیان بگێرن و، هانى خەڵک بدەن، بۆ وەرگرتنی قەرز بەڕێژەى سوودێکى کەم"، هاوشێوەى ئەمەریکا لەکاتى ٢٠٠٧ ٢٠٠٨ ساڵى سەرهەڵدانى قەیرانى داراییەکەى بووە.


بانک و خوودی خەڵکیش پێویستیان بەپێداچوونەوە هەیە لەتێگەیشتن لەو کەرتە، ئێستاشی لەگەڵدا بێت، بەکاربەر ترسێکى گەورەى لەهەڵگرتنى سەرمایەکەى هەیە لەنێو خەزێنەکانى بانک، پێی وایە
"لەهەر قەیرانێکدا پارەکەى دەفەوتێت"، لەبنەڕەتدا لەهیچ وڵاتێکى دونیادا شتى وا نابێت و، ڕووش نادات.

چونکە کارکردنى هەر بانکێک لەهەرێمى کوردستان و عێراق، بەکۆمەڵێک پێوەرى ئاڵۆز تێپەر دەبێت و، کاتێک دەتوانێت بەشێوەیەکى فەرمى دەست بەکار بێت، ئەوا تەنها مامەڵە بەسەدا ٢٥ سەرمایەى خۆى دەکات، ئەمەش بەشێوەیەکی بەردەوام لەژێر پشکنینى ناوەندە چاودێرییەکانى بانکی ناوەندییە.


ئەم وردەکارى و هێنان و بردنەش خەڵکی سادە لێی نازانێت و، ڕەنگە بەلایەوەش گرنگ نەبێت، بەڵام پێویستە بانکەکان بەپاڵپشتى حکومەتەکان دڵنیایی بدەنە بەکاربەران لەپارێزگارى کردنیان لەسەرمایەى هاوڵاتیاندا
.


لەکۆتاییدا؛ هەر قەیرانێکى ئابورى لەوڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکى دیکە، بەپێی سیستەمی پەیڕەو کراوی خۆیدا، جیاوازیی و لێکچوونى هەیە، وڵات هەیە قەیرانەکەى لەنێوان ٥ بۆ ١٠ ساڵ دەخایەنێت، وڵاتیش هەیە ئەوپەرى پێنج ساڵى پێدەچێت
.


ئەوەى هەرێمى کوردستانیش لەقۆناغی دووهەمە، بەمەرجێک، ئەو هەنگاوانەى نراون بۆ چارەسەرکردن، تووندتر بێت و، پلانێکى ستراتیژیش هەبێت لەقەیرانە چاوەڕوانکراوەکانى داهاتوو، چونکە ئەوەى ڕوویدا تەنها سەرەتایەکە بۆ دووبارەو سەد بارەیە، کە لەداهاتوو جارێکى دیکە ڕوو لەهەرێمى کوردستان دەگرێتەوە
.


مەرجیش نییە لەداهاتوو بەهەمان شێوەو، پرۆسە دووبارە ببێتەوە، ئەگەری ئەوە هەیە، قەیرانەکانى داهاتوو کەرتەکانى
(نەوت، خانووبەرە، سیستەمی دارایی)، بەشێوەی تەنیا بگرێتەوە.

ئەم وتارە گوزارشتە لەڕاى نوسەر وچاوى کورد لێی بەرپرسیار نییە.

 


PM:04:17:07/04/2019



ئه‌م بابه‌ته 213 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

وتارەکانی تری نوسەر