دەرهێنانی نەوت؛ لە ڕووخاندنی حوكمداری کوردستان، بۆ دواجار لەساڵی (1924)

شاهۆ عوسمان
نوسەر و ڕۆشنبیر

ڕووداوێکی مێژووی سەد ساڵ لەمەوبەر لە ململانێی سیاسی و، ئابوری و، بەرژەوه‌ندیخوازی وڵاتانی ناوچەکە و وڵاتە زلهێزەکان، بووە هۆکاری لەناو بردنی حوکمەت و ئیدارەی کوردی، بووە سڕینەوەی گفت، بەڵێن و، پەیوەندی نێوان "شێخ مەحمود و ئینگلیزەکان". بووە هۆکاری بەهێزکردن و بوونیادنانی دوو دەوڵەتی تازەی تورکی-عەرەبی.

ئەوەی جێگەی ئاماژەیە؛ لەو سەرو بەرەدا کێشەی خاوەندارێتی و مافی دەرهێنانی نەوت، لە ویلایەتی موسڵ و بەغدادی جاران سەریهەڵدابوو. تورکیا داوای بە پاڵپشتی ئەو گرێبەست و ڕێکكەوتنانەی پێش جەنگی جیهانی دەکرد. کۆمپانیای نەوتی تورکیا له‌ (28-حوزه‌یرانی-1918) کردبوویان لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانی، ئەوەی جێگەی ئاماژەیە؛ خاوەن پشکەکانی ئەم کۆمپانیایە چەند کەسایەتییەکی ئینگلیز و هاوپەیمانەکان بوون بۆ بردنەوە و بەیاسایی کردنی ئیشەکەیان لە دادگا سکاڵایان لەسەر حوکمەتی ئێراق پێشکەشکرد.

بۆ ئەو مەبەستە حوکمەتی ئێراقی کەوتە وتووێژ لەگەڵیان له‌(13-ئابی- 1923)، بۆ ئەو مەبەستە وه‌زیری داگیركاری بەریتانیا داوایکرد لە ئەنجومەنی وەزیرانی ئێراقی؛ "بە زووترین کات وەڵامی داواکاریەکانیان بداتەوە". ئەنجومەنی وەزیرانی ئێراق بۆ ئەو بابەتە کۆبونەتەوە له‌ (6-ئه‌یلولی 1923) بۆ ئەو مەبەستە کۆبوونەتەوە لە چوار بڕگە و شەش ماددە لەو بارەیەوە بڕیاریانداوە، نوێنەری کۆمپانیای نەوتی تورکیا سەردانی ئێراق بکات بۆ وتووێژ. لەمبارەیەوە لەبەڵگەنامەی کتیبخانەی نیشتمانی له‌ (س/3/2 ص أ-1924)هاتووە:-

(لیژنەیەکی وەزاری له‌ (8-كانونی یه‌كه‌می 1923) لەگەڵ چەند ڕاوێژکارێکی ئینگلیز وتووێژ لەگەڵ نوێنەری کۆمپانیای مسته‌ر کیلینخ دەستی پێکردووە. وەزیری ناوخۆ دەڵێت؛ "مەلیک فەیسەڵ" بانگی کردم ئینگلیزەکان ڕازی نابن لە (4) شیلنگ زیاتر بدەن بۆ یەک تەن نەوت، بۆ ئەوەش هەڕەشەمان لێ دەکەن بە گرتنەبەری ڕێگەی تر، دەڵێن؛ تورکەکان ئاسانکاری زیاترمان بۆ دەکەن لەو بارەیەوە، چونکە هێشتا سنوری ئێراق لەو ناوچەیە دیاری نەکراوە و نەچەسپاوە).

پاش ئەو دانوستان-ەی نوێنەرانی کۆمپانیای نەوتی (تورکیا و ئێراق) ڕەشنووسێ دەنوسن کە لەچوار خاڵ پێکهاتووە، "مسته‌ر کیلینخ" ئێراق بەجێدێڵیت، دەچیتە تورکیا. پاش ئەوە لە ئاستانە دانوستاندن-وتووێژ لەگەڵ ئێراق لەسەر دیاریکردنی سنور دەست پێدەکات. لێرەوە؛ ئێراقیەکان داوا لە "مسته‌ر کیلینخ" دەکەن ئەوەی چووه‌تە نێوانیان کۆتای نەهاتووە، بەڵکو ئامادەن بۆ ڕێکكەوتنەوە لەسەری. ئەوەی جێگەی ئاماژەیە؛ خاوەندارێتی نەوت لەم ناوچەیە گەشتە ئەو ئاستەی لیژنەی لێکۆڵینەوەی نێونەتەوەیی بگاتە موسڵ له‌ ڕۆژی (27-كانونی دووه‌می-1925) ئەم لیژنەیە ڕێگەپێدانیان دروستکرد بەناوی ڕاپرسی لەگەڵ خەڵکی موسڵ، مەلیکی ئێراق و حوکمەت ئەوەیان بۆ ئاشکرابوو(عصبة الامم) ڕیگەنادات ئەم ویلایەتە، واتە ولایەتی موسڵ بۆ ئێراق بێت، ئەگەر ئێراق ئیمتیازی نەوتی ئەم ویلایەتە نەدات بەم کۆمپانیایە.

لە ژێر فشاری ئەم کۆمپانیایەدا (مزاحم پاچەچی) کە یەکێک بوو لە وەزیرەکانی ئەو سەردەمە و لە لیژنەکەدا ئەندامی دانوستانکاربوو، دەستی لە کارکێشایەوە و وازهێنانی خۆی پیشکەشی حکومەتی ئێراقی کرد. هەروەها وەزیری مه‌عاریف "محمد رەزا شەبیبی" زانی ئەو ڕێكکەوتن و ئیمتیازەی دراوە بەو کۆمپانیا نەوتییەی تورکیا، بەرژەوەندی ئێراقی تیادانیە لەبواری ئابوری و سیاسی، هەروەها دەستخستنە ناو سەروەری ئێراقە. بەو هۆکارە ئەم وەزیرە دەستی لەکارکێشایەوە لە لیژنەکە و لە پۆستی وەزیری لە حوکمەت.

کێشەی نەوت لەخانەقین.

سەرەڕای ده‌ستكه‌وتی بە دواداگەڕان و دەرهێنان و پشکی نەوت لە کەرکوك و ناوچەی موسڵ، ئەوا لەو ناوچەیەی خانه‌قین ناونراوە (الاراضی المحولة) هەروەک ئەوەی لە ساڵی (1910) ده‌ستكه‌وتی گەڕان بەدوای نەوتدا لەم ناوچەیە دراوە بە کۆمپانیای(دارسی)، پاشان ئەم ناوچەیە کە خاوەندارێتی درایە دەوڵەتی عوسمانی لە ساڵی (1913) بە بڕیاری لیژنەی سنوری نێوان تورکیا و ئێران. ئەم کۆمپانیایە، بووە کۆمپانیای نەوتی ئینگلیزـ فارس. ئەنجومەنی وەزیرانی ئێراق لە ڕۆژی (27-تشرینی یه‌كه‌می 1923) لە دانیشتنێکیدا چەند بڕیارێکیاندا، لە سێ خاڵ لەبارەی مافی ده‌ستكه‌وتی نەوت لەم ناوچەیە لەگەڵ ئەم کۆمپانیایە.

بۆ ئەو مەبەستە کەوتنە وتووێژ لەڕێگەی "معتمدی سامی" و وەزیری (المستعمرات) بەریتانیای مەزن؛ بۆ دیاریکردنی پشک و دیاریکردن و چەسپاندنی سنوری نێودەوڵەتی. یەکێک لەو هۆکارانەی لەم ساڵانەدا بووە هۆکاری ئەرێنی، لایەنگرانی بەرەی تورک و پشتگیری سیاسەتی دەوڵەتی تورکیا، هەروەها لاواز بوون بۆ "شێخ مەحمود" دامەزراندنی دەوڵەتی تازەی تورکیابوو.

"مستەفا کەمال" له‌ (29-تشرینی یه‌كه‌می 1923)  کۆماری تورکیای دامەزراند. بەهێزی ئەم پیاوە ڕوانگەی سیاسی ئینگلیزی گۆڕی بەرامبەر کورد، كاریگەری کردە سەر ئەو ڕێكکەوتن و بەڵێنانەی هەبوو لەناوچەکە لەلایەن ئینگلیز و، تورک و، عەرەب و، فەڕەنسا و، ڕووسیا و، یۆنان... وەکو ئەوەی ئینگلیزەکان بڕی پشکی له‌ (%10)ی نەوتی ویلایەتی موسڵ یاندا بە تورکیای تازە، بۆ بووژاندنه‌وەی ئابوری دەوڵەتی تازە پێکهاتووی تورکیا. واتە حوکمەتی مەلیکی ئێراق لەبری ڕەزامەندی وەرگرتنی ویلایەتی موسڵ لە تورکیا بڕی (300000) سێ سەد هەزار پاوەنی ئیسته‌رلینی دا بەتورکیا بە یەک گوژمە. جگە لەو ڕێکكەوتنە ئابوری و جوگرافی و سیاسیە، هەوڵی لەناوبردنی مافی کورد و شۆڕشی کورد درا لەهەر دوو پارچەکەی کوردستان.

بەم شێوەیە؛ بەرژەوەندی بەریتانیا، ئێراق، تورکیا، ئێڕان، لە نەوتی کوردستان بووە هۆکاری لەناوبردنی حوکمەتەکەی شیخ مەحمود.

دوا بۆردومانی فڕۆکەی هێزە ئاسمانییەکانی ئینگلیزەکان بۆ سلێمانی لە کۆتای (مانگی-مایسی- 1924) بووە کە بە هۆکاری ئەو بۆردومانانە شار بۆتە وێرانە و ئاوەدانی تیادا نەماوە، خەڵکی دەربەدەربوون. سوپای ئێراقی بەهاوکاری هێزەکانی بەریتانی توانی ناوشاری سلیمانی داگیربکات. له‌گه‌ڵ هاتنه‌وه‌ی هێزه‌كانی ئینگلیز‌ و سوپای ئێراقی له‌(-19ته‌موزی- 1924) كاپتن "چاپمان‌ و ئه‌حمه‌د به‌گی توفیق به‌گ" یان له‌گه‌ڵ بوو، چاپمان بوو، به ‌لێپرسراوی ئیداری شار ‌و به ‌شێكی هێزه‌كه‌یان، له‌بناری شاخی گۆیژه‌ باره‌گایان دانا‌و چادریان هه‌ڵدا. بۆ هێوورکردنەوەی بار و دۆخی سلێمانی ئەنجومەنی وەزیرانی ئێراق بڕیارێکی دەرکردووە کە تیایدا ئاماژە بەوە کراوە؛ حوکمەتی ئێراقی جگە لەفەرمانبەرە هونەرییەکان نەبێت کە ئێراقی دەبن، ئەو فەرمانبەرانەی کوردن دادەمەزرێنێ لەناوچەکە. هەروەها خەڵکی ناوچەکە زمانی خۆیان بەکاردەهێنن، حوکمەت زمانی عەرەبی ناسەپێنێ بەسەر خەڵکیدا، مافی دانیشتوانی ئەم شارەو ناوچەکانی بەر قەراردەکەین.

لێرەو دەڵێین؛ کێشەی نەوت جارێکی تر بەرۆکی هەرێمی کوردستانی گرتۆتەوە پاش سەد ساڵ، ئایا کورد لەم سەردەمەدا چۆن ڕزگاری دەبێـت؟ دەتوانێت سەروەری هەرێمەکەی و، بژێوی و، ژیانی خەڵکی بپارێزێت. 


ئەم وتارە دەربڕ لە ڕای نوسەر دەکات

PM:04:10:12/01/2021



ئه‌م بابه‌ته 268 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

وتارەکانی تری نوسەر