کاریگەرییەکانی ڕێککەوتنی چین وئێران لەسەرکوردستان

د.شوان عوسمان
مامۆستاى زانکۆ

یەکێک لە ڕووداوە هەرە گرنگەکانی پازدە ساڵی ڕابردوو؛ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لەمێژووی ململانێ کۆماری ئیسلامی (ئێران و، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا) لەلایەک و ململانێی نێوان (ئەمریکا و، کۆماری چین) لەلایەکی ترەوە، ڕێککەوتنی ئابووری و سیاسی و سەربازی و ڕاگەیاندنی نێوان کۆماری چین و کۆماری ئیسلامی ئێرانە بۆماوەی 25 بیست و پێنج ساڵ و بە بەهای 400 چوارسەد ملیار دۆلار، واتە 16 ملیار دۆلاری ساڵانە.

هۆکارەکانی ئەو ڕێککەوتن و گرێبەستانە زۆرن، لە بوارەکانی سیاسی (ئیقلیمی و نێودەوڵەتی) و هۆکارە ئابوورییەکان و هەژموونە سەربازییەکان و ….تاد. هۆکاری ئابووری کە تائەندازەێکی زۆر موتربەی هۆکارە سیاسییەکانە لە هاوکێشەی ئێران و نەیارانی و، گومان لەوەدا نییە کە خۆ-کێشانەوەی "ئەمریکا" لەڕێککەوتنی ئەتۆمی بەرامبەر بە ئێران( 5 +1 ) دواتریش چەساندنی گەمارۆی ئابووری وایکرد کە ئابووری "ئێران" تا ئەندازەێکی زۆر داتەپێ و، بەرە و مایەپووچ بوون هەنگاوبێ لەبوارە جیاوازەکانی ئابووریدا، ئەمەش وایکرد کە کاریگەری ڕاستەوخۆی هەبێ لەسەر دۆخی گشتی نێوخۆی دانیشتوانی "ئێران" و ڕەنگدانەوەی لەسەر دۆخی سیاسی و کۆمەڵاتی نێوخۆی "ئێران" ڕووە و هەڵکشان هەنگاوبنێ.

هاوکات کاردانەوەێکی گەورەشی هەبوو لەسەر ڕەوتی ستراتیژی سیاسی "ئێران" لەهەنارەکردنی ئایدۆلۆژیایی شۆڕشی ئیسلامی بۆ ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەتی ووڵاتانی شیعەنشین و، هاوکاریکردنی هێز و لایەنە سیاسییەکانی کە ئەم ستراتیژییەی کۆماری ئیسلامییان لە وڵاتەکانیان پراکتیزە دەکرد لە بواری سیاسی و سەربازی و ئابووری و کۆمەڵایەتی، بەتایبەت لە لوبنان و فەلەستین و سوریا و یەمەن و ئێراق ….تاد.

هۆکاری سیاسی زۆر زۆرن، بەڵام بەکورتی و بە چڕیی لەسەرئاستی ئیقلیمی و لەجیهانی ئیسلامدا ململانێکی تووندی مێژوویی لەنێوان هەردوو ئاینزایی (سوننە و شیعە) هەبووە و هەیە، بەڵام لەدوای شۆڕشی گەلانی "ئێران" ساڵی 1979 و دواتریش باڵا بوونی ڕەوتی ئیسلامی شیعەگەری، وەرگرتنی جڵەوی دەسەڵات لە ئێراندا و جاڕدان بۆ هەناردەکردنی بیر و باوەڕی شۆڕش ـ شیعەگەری ـ بۆ دەرەوەی سنووری ئێران، لەوکاتەوە وڵاتانی کەنداوی عەرەبی و ڕژێمی ئێراق ترسی گەورەیان لێنیشت و کەوتنە خۆ بۆ بەرەنگاری و پەنابردن بۆ "ئەمریکا" و دەوڵەتانی ڕۆژئاوا، بۆ پاراستنیان، ئەمانیش ئێراقیان هەڵبژارد کەئەم ڕۆڵە ببینێ و ئیتر شەڕی هەشت ساڵەی 1980 ــ 1988 هەڵگیرسا و هەموو وڵاتانی کەنداو بەتەواوی پشتگیری ئێراقیان دەکرد و توانیان لەم ماوەیەی شەڕ، بیرۆکەی هەناردەکردنی ئایدۆلۆژیەیی شۆڕشی ئیسلامی بوەستێنن لە وڵاتەکانیان و هاوکاتیش دەرفەتێکی باش بوو بۆ چاندنی تۆوی ڕق و کینەێکی زۆری هاووڵاتیانیان لەدژی ئێران  و شۆڕشەکەی، دوور خستنەوەی مەترسییەکانی لەسەر دەستەلاتدارانی ووڵاتانی کەنداوی عەرەبی.

لە لێکدانەوەیەکی سادەیی سیاسیشیاندا؛ وایانزانی ئیتر ئەم مەترسیەیی "ئێران" تەواو کۆتایی هاتووە، بۆیە کەوتنە لێدانی مەترسی ئێراقی و ڕژێمی بەهێزی بەعس،  لەمەشیاندا پەنایان بۆ ئەمریکا و هاوپەیمانی بردو شەڕی دووەمی کەنداو ڕوویدا و 1991 بەدۆڕانی "ئێراق" و لەدەستدانی زۆرینەی هێزەکانی و بەم شێوەیەش "ئێران" و ئێراقێکی لاوازیان دراوسێیە و مەترسییان نییە، بەڵام لێکدانەوەکانیان وادەرنەچوو سەبارەت بە "ئێران" و بەماوەێکی پێوانەیی هەڵسایەوە و بەپشتبەستن، بەتوانای ناوخۆی دووبارە بۆیەوە مەترسیه‌کی زۆر کاریگەری ڕاستەقینە لەسەریان، بەتایبەتی دوای ڕووخانی ڕژێمی "ئێراق" لەساڵی 2003 باڵابوونی ڕۆڵی ئێران لە ئێراقدا و بەشێوەێک دەستیگرت بەسەر زۆربەی سەکتەرەکانی ئێراق؛ سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی و ئاینی ….تاد.

لەڕووی جوگرافیشەوە زۆر نزیک بوویەوە، دواتریش بەسوود بینین لە ئابووری ئێراق و جیپۆلۆتیکی خەونی "هیلالی شیعی" تا ئەندازەێکی زۆر هێنایەدی بەگەیشتن بەسوریە و لوبنان و لەوێشەوە هەژموون خستنە سەر ئیسرائیل، بەتایبەتی بەپێکهێنانی لەشکرێکی عەقائیدی بەهێزی "حزب اللە" ی لوبنانی و دواتریش چەسپاندنی سیستمی مووشەکی  کە لەسەرووی (1500000) سەد و پەنجا هەزار موشەکی ئاراستەکراوە بەکەمترێن مەزەندە و پەیوەندی بەستن لەگەڵ چەند هێز و لایەنێکی فەلەستینیش لەنێوخۆی فەلەستین، ئەمەش خاڵێکی گرنگ و کارتێکی زۆر بەهێزی مانەوەی ئێرانە، چونکە هەر مەترسێکی سەربازی بۆسەر "ئێران" ئەوە دۆخی ئەمنی ئیسرائیل دەکەوێتە مەترسییەوە و هەروەها باڵابوونی "ئێران" لە "یەمەن" و تا ئەندازەێکی زۆر و توانیان کۆنتڕۆڵی گەرووی "باب المندب" بکەن و خۆشیان کۆنتۆلی گەرووی هورمزیانکردووە، چونکە لەبەشی ڕۆژهەڵاتی ئەم گەرووە خاکی ئێرانە. بەم سیاسەتشیان توانییان تەحەکومێکی زۆر بەڕێگایی بەبازارکردنی پەتڕۆڵی ووڵاتانی کەنداودا بگرن و ببنە هەژموونێکی زۆر گەورە لەسەری و، هەروەها لەگەرووی "باب المندب"یش بوونە مەترسێکی گەورە لەسەر بازرگانی نێودەوڵەتی نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای جیهان لە دەریای سوور و لەوێشەوە بۆ دەریایی سپی ناوەڕاست،  لەڕێگای نۆکەندی سوێسی میسری، بۆیە وڵاتانی ڕۆژئاوا و لەسەرووی هەموویانەوە "ئەمریکا" بیری لە شێوازی تری لێدانی "ئێران" کردەوە و، ئەویش خۆ-کشاندنەوە لە ڕێککەوتنی ئەتۆمی و چەسپاندنی گەمارۆیی ئابووری و هەوڵدان بۆ سنووردارکردنی تواناکانی "ئێران" لە ئێراقدا لەڕووی سیاسی و ئابووری و سەربازی و ئاینزایش، لەپراکتیکیشدا ئەم هەنگاوانەی نا بەهەژموون خستنە سەرحکومەتی ئێراقی لەسەردەمی (د. عادل عبدالمهدی) کە لەبڕی هەنگاونان بەرەو "ئەمریکا" وەک کاردانەوەێک ڕووە و ڕۆژهەڵات هەنگاوی ناو سەردانی کۆماری چین-ی کرد و ڕێککەوتن و گرێبەستی لەگەڵدا ئەنجامدان و ئەنجامەکەشی ئەوە بوو؛ کە شەقامی لێورژا و بەلادانی کۆتایی هات، حکومەتێک دامەزرا کەسەرۆکەکەی (مستەفا کازمی) زێتر لەگەڵ ڕەوتی هاوپەیمانان دەگونجێ، بەڵام ئێران هێشتا تەحەکوم بەزۆرینەی هێزە شیعییەکانی لەسەر ساحەی سیاسی و سەربازییەوە دەکات و تەنانەت هاتنی ‌پاپا فڕانسیس یەکێکە لەقۆناغەکانی ئەم ململانێیەیی نێوان ئێران و ئەمریکا (پێویستی وتارێکی ترە).

لە یەمەن-یش شەڕی گەردەلوولی ڕاماڵین بە سەرۆکایەتی "سعودیە" و بەشداری زۆرێک لە وڵاتانی عەرەبی نزیک لە "ئەمریکا" دەستیپێکرد و بەوپەڕی تووندی، بە پێشکەوتووترین چەک کەوتنە لێدانی یەمەنییەکان، بەتایبەتی لێدانی حوسییە شیعییەکان و هاوپەیمانەکانیان، بەڵام دوای نزیکەی سێ ساڵ لە شەڕ، ئێستا "سعودیە" داوای ڕاگرتنی شەڕدەکات بەبێ ئەوەی هیچ سەرکەوتنێکی سەربازییان بەدەستهێنابێ، بەپێچەوانەوە هەڕەشە کەوتۆتە سەر هەندێ شاری "سعودی" و تەنانەت چەند جارێک ناوچەی زۆر حەیەویی پەتڕۆڵی سعودی و ئیماڕاتیشان کردۆتە ئەنجام، واتە؛ لەم بەرەیە زێتر هاوکێشەکان بەلای ئێران و هاوپەیمانەکانیدایە، هەرچەندە لە لوبنانیش هەژموونی یەکجار گەورە لە بوارە جیاوازەکانەوە لەسەر "حزب اللە" و هاوپەیمانەکانییەوەیە و دواجار بە خۆپێشاندان و ڕووخاندنی حکومەت و داڕماندنی ئابووری لوبنان و هەرسهێنانی بەهای "لیرە" بۆ دە هێندەی کەمتر، لەماوەی چەند مانگێک و شێواندنی دۆخی گشتی لوبنان، بەڵام هێشتا "حزب اللە" تەحەکوم بە "لوبنان" دەکات و بەپێچەوانەوە لاوازبوونی لایەکانی تری لوبنانی بۆخۆی قۆستۆتەوە. 

لەسوریە-ش ئەوە دۆخەکە هێشتا بەگشتی لە دەستی "ئێران و ڕوسیا"ی هاوپەیمانی دایە و، توانیان حوکمڕانی "بەشار" و بەعسی هاوپەیمانیان بهێڵنەوە، سەرەڕای ئەوەی "تورکیا" بەشێک و "ئەمریکا" لەڕێگای هاوکاری کورد بەشێکیان لەسوریە کۆنتڕۆڵکردووە، هێشتا جڵەوی گشتی لەدەست ئێران و ڕووسیایە، لەگەڵ گۆڕانی ئیدارەی ئەمریکی بەبوونی (جۆ بایدن)  گۆڕانکاری گەوهەری ڕووینەدا لەسیاسەتی دەرەوەی "ئەمریکا" بەرامبەر بە "ئێران"، هەرچەندە ئێران چاوەڕوانی ئەوە زوو کە سەرۆک و ئیدارەی تازە (دیموکڕاتەکان) جیاوازتر سیاسەتیان بەرامبەر بە "ئێران" پیادەبکەن، بەتایبەتی وەک زانراوە لەسەردەمی دیموکراتەکان (باراک ئۆبامادا) ڕێککەوتنی ئەتۆمی "ئێران" ئەنجامدرابوو، دواتر (دۆناڵد ترەمپ) کۆماریخواز هەڵیوەشاندەوەو، دوای دەستبەکاربوونی ئیدارەی تازەی "ئەمریکا" و چەند مانگێک چاوەڕوانی ئێرانییەکان هیچ گۆڕانێکی ئەوتۆ لەسیاسەتی ئەمریکا ڕووینەدا، بەڵکو لەهەندێ دۆخ و شوێندا تووندتربوون تا لێدانی سەربازیش لەلایەنگیرانی "ئێران" لە وڵاتە جیاوازەکاندا و گەمارۆیی ئابووریش تووندتربوو خاوترنەبۆیەوە لەسەر "ئێران"، بۆیە پێویست بوو لەسەر "ئێران" بچێتە پلانی(B) ئەویش کاراکردنەوەی پیتاندنی یۆرانیۆم و دەرکردنی تیمەکانی پشکنین و چاودێری ووزەی ئەتۆمی نێودەوڵەتی و ڕەتکردنەوەی ڕاگرتنی شەڕ لە "یەمەن" لەڕێگای حوسییەکان و چالاکبوونەوەی "حزب اللە" لە باشووری لوبنان و مانۆری سەربازی و لێدانی موشەکی لەبەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە ئێراق، ئەمانە وایکرد کە ئەمریکا داوای دیداری ڕاستەوخۆی نا-ڕاگەێندراو بکات لەگەڵ ئێران، بەڵام وەک دەردەکەوێ ئاکامی ئەوتۆی نەبووە دانیشتنەکانیان، بۆیە هەنگاوی مەدروسی دواترینیان ڕێککەوتن و ئەنجامدانی گرێبەستی دوورمەودا بوو لەگەڵ کۆماری چین، لەبوارەکانی ئابووری و سیاسی (هەردوو بوار لەئاستی نێودەوڵەتی، ئابووری نێوخۆیش)  و بواری سەربازی تەنانەت( 5000) هەزار سەربازی چینی وجودیان لە "ئێران" دەبێ و هاوکاری هەمئاهەنگی سوپای ئێران دەکەن و هاوکات  مەنزوومەی چەککی پارێزگاری ئاسمانی و ئەلیکترۆنی و ….تاد ئێران دەکات.

ئەمە خەونی لەمێژیینەی کۆماری "چین" بوو بگاتە سەرچاوەکانی پەتڕۆلی کەنداو،  جگە لەمەش دەستی گەیشتووە بەنەوت بە نرخێکی هەرزانتر و، هەروەها لەململانێی ئابووریش لەگەڵ ئەمریکادا سوودێکی زۆری لە ڕێککەوتنە 25 ساڵییە دەبینێ، هاوکات کۆماری "چین" لەئێستادا پەیوەندێکی باشی لەگەڵ ووڵاتانی کەنداویش هەیە و ڕۆژانە یەک ملیۆن بەرمیل نەوت لە سعودیە دەکڕێ، واتە؛ پەیوەندی لەگەڵ هەردوو لایەنی ململانێکە هەیە و بەدووریش نابینرێ کە کۆماری "چین" ڕۆلی ئاشتبوونەوە لەنێوان هەردوو وڵاتدا ببینێ، بەتایبەتی دوای ئەوەی ئیدارەی تازەی "ئەمریکا" کەوتۆتە هەڕەشە لەشازادە (محمد بن سلمان) لەسەر کێشەی کوشتنی ڕۆژنامەنووس "خاشقچی" و مافی مرۆڤ و کەیسی تریش، بۆیە شازادەش لە دەرەتانی تردەگەرێ بۆئەوەی هەژموون وهەرەشەی "ئەمریکا" کاڵبکاتەوە یان هەرنەیهێڵێ، بۆیە پێشنیاری ڕاگرتنی شەڕی یەمەنی کردووە و هاوکات پێشنیاری زێدەکردنی هەناردەکردنی نەوتی کردووە بۆ کۆماری چین، ئەمانەش ئاماژەیی بەهێزن بۆ بۆچوونەکانمان.

"سەبارەت بە گۆڕانکاری لەدۆخی ئێراق و هەرێمی کوردستان"

لەدوای ئەم ڕێککەوتنە گۆڕانکاری لەدۆخی ئێراق و هەرێمی کوردستانیش ڕوودەدات، چونکە ئێراق تائەندازەێکی زۆر وابەستەی سیاسەتی کۆماری ئیسلامی ئێران و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە و سەربەخۆی سیاسی وئابووری ئێراق جگە لەناو شتێکی تر نییە، کەواتە کەوتۆتە نێوان هەردوو بەرداشی (ئیران ـ ئەمریکا)  هەروەک بۆ هەمووان ڕوونە، بەڵام دوای ئەم ڕێککەوتنە کێشمەکێش و سجالی باڵا دەستی سیاسی بەکام ئاراستە زێتر دەکشێ، ئەگەر سەیرێکی خێرای ململانێی نێوان ئەمریکا و ئێران بکەین؛ لەسەر ئێراقدا لەدوای پڕۆسەی ئازادی ئێراق و ڕووخانی ڕژێمی بەعس، دەبینین سەرەڕای جیاوازی یەکجار زۆری نێوان (ئەمریکا و ئێران) لەبوارەکانی ئابووری و سەربازی و سیاسی….تاد لە بەرژەوەندی ئەمریکا، بەڵام دەبینین بە بەردەوامی "ئێران" تای تەرازووی باڵادەستی لە ئێراقدا ڕووەو هەڵکشان بووە لەکاتێکدا بەتەنها جەنگاوە و هێزێکی وەکو کۆماری چینی ڕاستەوخۆ لەپشت نەبووە و ڕێککەوتنی لەگەڵیدا نەبووە، ئەمە لەلایەک، لەلایەکی تردا بیرمان نەچێت ئێراق خۆی داوای ڕێککەوتنێکی بەبڕی 500 ملیار دۆلاری لەگەڵ چیندا کردووە کاتێک سەرۆک وەزیرانی ئێراق (د.عادل عبدالمهدی) بەیاوەری شاندێکی گەورە کە چەندین پارێزگار و وەزیری لەخۆگرتبوو سەردانی چینیان کرد و چەند ڕۆژێکیش مانەوە، لەئەگەری هەڵبژاردن و گۆڕانی حکومەتی ئێراق و هاتنە سەرکاری حکومەتێکی تری نزیک لە "ئێران" لەوانەیە ئەم ڕێککەوتنە ببووژێتەوە و، یاخود بەهۆی تەواجدی ڕاستەوخۆی کۆماری "چین" لەناوچەکەدا بیکاتە خاڵێکی دانوسەندن لەگەڵ (ئەمریکا و ئێران)دا و چینییەکانیش لەم جۆرە یارییانەدا زۆر لێهاتوانە دەجولێن و ئامانج دەپێکن، هەروەک لە زۆرێک لەوڵاتانی کێشوەری ئەفریقییادا بەسەرکەوتوویی ئەنجامیاندا.

لێرە ماوەتەوە ڕۆڵی "هەرێمی کوردستان"، سەرەڕایی ئەوەی "هەرێمی کوردستان" بەشێکە لە "ئێراق" و ئەوەی لە کێشمەکێش ویجالی نێوان چین و ئەمریکا و ئێران لەسەر ئێراق ئەنجامی هەبێ ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر هەرێمی کوردستانیش دەبێ، بەڵام ئەوەی هەرێمی کوردستان جیاتردەکاتەوە، جیپۆلۆتێکی هەرێمی کوردستانە. کە ڕاستەوخۆ لکاندنە بەئەوروپاوە لەڕێگایی تورکیا و هاوکات گەیشتنە لەڕێگاێکی کورتتر بەدەریایی سپی ناوەڕاست لەڕێگای سوریەوە، کەئەم دوو تایبەتمەندییە ئێکجار گرنگن بۆکۆماری "چین" و سیاسەتی (پشتێنەو ڕێگا) کەستراتیژیایی کۆماری چیینە و ساڵانێکی زۆرە کاری لەسەر دەکات، هاوکات هەرێمی کوردستان تاکە لەمپەرە لەپێش ستراتیژی لەمێژینەی کۆماری "ئیسلامی ئێران" کەئەویش (هیلالی شیعییە) سەرەڕایی سەرچاوەی ووزە لەکوردستان بەنەوت و گاز و کانزاکانەوە کە یەکێکە لەئامانجەکان و ئەلتەرناتیڤەکانی هەر گۆڕانکارییەک لەناوچەکە بەگشتی و ئێراق بەتایبەتی، دەمێنێتەوە دۆخی نێوخۆی سیاسی و ئاستی ئامادەگی و تێگەیشتنی سەرکردایەتی سیاسی "هەرێمی کوردستان" لەهاوکێشەکانی دە ساڵی داهاتووی ناوچەکەمان و چۆنیەتی قۆستنەوەی بۆبەرژەوەندی و خەونە ڕەواکانی گەلی کوردستان، چونکە زۆرێک لەهاوکێشەکان شوێنگەی هەرێمی کوردستانیان تیادایە و مەجالی جووڵەی زۆریشی تیایە، واتە؛ ئەگەر پێشتر تەنها بەرەی ئەمریکا و ڕۆژئاوا هەزووبێ بۆ هەرجوڵەێک کەزۆر بەدەگمەن ڕێگای جوڵەیانداوین، ئێستا ڕۆژهەڵاتیش دەرگاکانی واڵایە، دەتوانرێ سوودی گەورەی لێ ببینرێ، ئەگەر بەپلان و ووردبینیەوە مامەڵەی لەگەڵدا بکرێ، هەروەک چۆن ئێرانییەکان دەیکەن.

ئەم وتارە دەربڕ لە ڕای نوسەر دەکات

PM:09:42:05/04/2021



ئه‌م بابه‌ته 177 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌