سیاسەتا دەرڤە یا ئەردوغان د ناڤبەرا خواستێن ئەمریكا و روسیا

دکتۆر سەردار موسا شەریف
مامۆستاێی زانینگەها دهۆک

‎ ھەلسوكەوتێن ئەردوغان بویە ھوكارێ ھندێ كو وەكو كەسایەتی یەك سیاسی ل سەر ئاستێ جیھانێ توشی جورە ‎ گوشەگیركردن بوبیت ژ لایێ ھاوپەیمانێن مێژویی ڤە. ژ بوی دەركەفتن ژ گوشەگیری یەك وەھا، ئەردوغان ‎بەرێخودایە روسیا و چین.  ئەردوغان د ھەولا  دروستكرنا ھاوپەیمانی یەك نوی یە، كو مەبەست ژی دروستكرنا ھاوسەنگی ییە د سیاسەتا دەرڤە، و ھەروەھھا ژیی بون ب ئەكتەرەك ناڤەكەی. ‎مەبەست ژ ڤێ یەكێ چی یە؟ ئەردوغان د وێ باوەرێ دا یە كو بشێت پێگەھا جوغرافی یا توركیا وەكی ئێك ژ فاكتەرێن ھێز بكار بینیت د كێبەركێ یا جیوپولیتیك و ستراتێێژیك د ناڤبەرا ئەمریكا و روسیا. د ھەمان دەم، ئەردوغان د ڤێ باوەرێ دایە كو بشێت خواستێن توركیا ب سەر روسیا و ئەمریكا دا بسەپینیت تایبەت د بوارێ سیاسەتا روژھەلاتا ناڤین كو ئیرو سوریا بویە چەقێ پێكدادانا بەرژەوەندیێن ئەمریكا و روسیا. دویر ژ ڤێ راستیێ كو لێكتێگەھیشتنەك باش د ناڤبەرا ئەمریكا و روسیا سەبارەت ب ژینگەھا ھەنوكی یا سوریا دا ھەیە، و سوریا دابەش بویە د ناڤبەرا ھێلێن بەرژەوەندیێن ئەمریكا و روسیا، توركیا دڤێ ناڤبەرێ دڤێت ب خوە نێزیككرن ب روسیا، ئەوا نەشیایە ژ ئەمریكا ب دەستڤەبینیت، ‎ب دەستڤە بیننیت. 

پرسا كورد ل سوریا، ئەگەر بو توركیا‎ وەكی پرسەك تایبەت ب ئاسایشا نەتەوەی یا ڤە گرێدای بیت، بو ئەمریكا و روسیا پرسا كورد ل چارچوڤەیا سنورێن سوریا دا نە مەترسی یە بو سەر ئاسایشا توركیا. لەورا ئەو تێگەھیشتنا كو توركیا ژ ھێزێن كوردستانی ل سوریا ھەیە، نە ئەمریكا و نە ژی روسیا، دویرە ژ رەوانگەھا ھەردو زلھێزێن ناڤبری. ژ بلی ھندێ توركیا تاوانبارە ب پشتگیری كرن ژ ‎ ھێزێن توندرەوێن ئیسلامی، كو بەشەك بون ژ پێكھاتەیێن رێكخراوا ئەلقاعیدە و ئەڤ پشتگیری یە ھەتا نوكە ژی بەردەوامە ب تایبەتی ل پارێزگەھا ‎ئیدلب  و ھەرێما عەفرین كو روژانە نەك تەنیا ملك و مالێ كوردان تێتە تالانكرن، بەلكو ژی ب ھەمی شێوەیان ھەول تێتە داین كو شێنوار و مێژوی یا كوردستانی یا دەڤەرێ بێتە گوھورین. ئەڤ كولتورە بەشەكە ژ مێژوی یا ئوسمانی یان كوئیرو توركیا میراتھەلگرێ مێژویە وەھایە و شانازی ژی پێدەكەت، دژی ھەمی پێكھاتەیان ل ناڤ سنورێ ئیمپراتوریەتا ئوسمانی ھاتییە پەیرەكرن. 

سەبارەت ب پرسا سیاسەتا دەرڤەیا توركیا،  و گەرموگوری یا پەیوەندیێن روسیا و توركیا، شرۆڤەكارێن جیھانی ل سەر ڤێ باوەرێنە كو پوتین وەكو حیلەكەرەكێ ھەلسوكەوت د گەل ئەردوغان دكەت. و ھەر روژ كو پەیوەندیێن د ناڤبەرا كرملین و ئەنقەرە  بھێزتر دبن، توركیا پتر دكەڤیتە داڤا ستراتێژی یا روسیا. ب راستی ژی ئەگەر پوتین د ڤێ گەمەیا خوە سەركەفتن ب دەست ڤە بینیت، پێگەھا ئەمریكا ل دەڤەرا ئوروئاسیا و دەریایی رەش دێ گەلەك لاواز بیت. ھوكارێ ڤێ ژی پێگەھا توركیایە كو د گەل روسیا كونترولا دەریایێ رەش دێ بكەن. ‎ھێرشێن ل ڤێ دوماھیكێ كو سوریا ب پپشتەڤانی یا روسیا كری یە سەر باژێرێ خان شیخون و بنكەیێن لەشكەریێن توركیا، ئەردوخان مەجبور كر دەستێ ھاریكاری بو روسیا درێژ بكەت. توركیا دزانیت كو د پێكدادان د گەل ھێزێن سوریا، روسیا دێ پشتەڤانی یا سوریا بكەت، و ئەڤ ئێك ژی بو توركیا ئەشكەرەیە. ل ڤێ دەرێ وێنەیەك تێتە بەرچاڤ، كو دوو سەرەیە. ژ بوی روسیا ھەم توركیا و ھەم سوریا گرینگە، و روسیا ھەول ددەت كو پەیوەندیێن د ناڤبەرا توركیا و سوریا ئاسایی بكەت. ئەڤێ ئێكێ ژی پێویستی ب ھندێ ھەیە كو توركیا دەست ژ پشتەانی ژ ھێزێن ئوپوزیسیونا سوریا بەردەت. ھەر نێزیك بونەك د ناڤبەرا توركیا و سوریا دا، دبیتە ھوی بھێزبونا ھاوپەیمانی یا روسیا. ل ئالی دی، بو ئەمریكا، توركیا وەكی ھاوپەیمانەك مێژوی و رێڤەبەری یا روژئاڤا یا كوردستانێ ل بن سێبەرا ھێزێن ھێزێن سوریا دیموكرات گرینگن. لەورا ھەمی ھەولێن ئەمریكا ئەوە كو ھەردوك ھاوپەیمانێن خوە نێزیك ئێك بكەت، دا كو بشێت پێگەھا ھاوپەیمانی یا روسیا ل سوریا لاواز بكەت. ب سەركەفتنا ئەمریكا د پرۆسەیەك وەھا، گەرموگوری یەك باشتر دێ بكەڤیتە پروسەیا ئاشتی یا ژنێڤ، و رێكە چارەسەری یا سیاسی ژ بوی رەوشا ھەنوكی یا سوریا، باشتر تێتە پێشچاڤ. 

سەرەدانا 27ێ تەباخێ 2019 یا ئەردوخان بو روسیا، كو ل پێشانگەھا لەشكەری ب ناڤێ MASAK دیدار ھاتییە ئەنجامدان، ‎ پوتین باش دزانی كو ئەردوغان گەلەك تەنگاڤ بویە. ئێك ژ وان ھوكاران ژی ئەو بویە، كو پوتین بەرسڤا پەیوەندیێن تلفونا ئەردوخان نەدایە. ئەڤە د دەمەكێ دایە كو ‎ پوتین ئاماژە ب ھندێ كری یە‎ " روسیا و توركیا" ھاوپەیمانن د بەرسڤا بوچونەك وەھا، ئەردوغان ‎ب بكار ئانینا دەستەواژەیا" پشتگیری" ھەول دایە كو ‎ئاماژە ب  ھەڤالبەندی د ناڤبەرا وان دا بكەت كو ‎خواست ل سەر ھەیە ‎بەردەوام بیت. ل راستی دا، ھەلبژارتنا پێشانگەھی ژ لایێ پوتین ڤە ژ بوی جھێ دیدارێ د گەل ئەردوغان، بژاردەیەك ستراتێژیك بویە. ب نیشاندانا كومەك چەكێن پێشكەفتیێن روسیا، پوتین كاریگەری یەك مەزن ل سەر ئەردوغان كری یە. د ھەمان دەم، ژ بوی بھێزكرنا پێگەھا خوە، توركیا خواست ل سەر ھندێ ھەیە كو د بوارێ پیشەسازی یا لەشكەری، پروژێن ھاوبەش د گەل روسیا ئەنجام بدەت. ل دەڤ ئەمریكا ئەڤ ئێك نوكە رون بویە، كو توركیا نوكە وەكی دوژمنەكێ بەرێ خودەتە ئەمریكا، بتایبەتی ژی پێداگیری یا كونگرێسا ئەمریكا ل سەر سەپاندنا سزایان، ئێكە ژ ئامرزاێن كو ل دژی دژبەرێن ئەمریكا بكار تێت. بوچونەك دی زیندوبویە، و ئەو ژی، ل دەڤ پوتین ‎ئەردوغان زەلامێ روسیایە د ناڤ ناتو دا. 


PM:07:33:02/10/2019



ئه‌م بابه‌ته 65 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

وتارەکانی تری نوسەر