شێوازی ژیان

خەڵات عومەر
نووسەر


(شێوازی ژیان) ده‌سته‌واژه‌ و زاراوه‌یه‌كی پڕئاڵۆزه‌، چونكه‌ هه‌موو ئایینه‌كان، هه‌موو خورافه‌ته‌كان و هه‌موو بیروباوه‌ڕه‌كان پێكه‌وه‌ گرد ده‌بنه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی به‌ واتایه‌ك بگه‌ن، یان پێناسه‌یه‌ك بدۆزنه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی ناودێری بكه‌ن. هێندێك جار هه‌مووشیان پێكه‌وه‌ به‌م شێوازی بازاڕكردنه‌ی ئێستای جیهان و به‌م سیستمه‌شه‌وه‌، كه‌ زانستیشی ڕام كردووه‌، ئامبازی نابن!

له‌ڕاستیدا پێناسه‌كه‌ به‌ قه‌باره‌ی ئاڵۆزییه‌كه‌ی ساده‌ و ساكاره‌. ئایینه‌كان، خورا‌فه‌ته‌كان، فه‌لسه‌فه‌كان، ڕێنماییه‌ زانستی و پزیشكییه‌كان خوازیارن شتێك به‌ مرۆڤ ببه‌خشن، بۆ ئه‌وه‌ی ژیاری بگوزه‌رێنێت. ده‌ره‌نجام، هه‌ریه‌كه ‌و ڕێنمایی خۆیان پێشكه‌ش ده‌كه‌ن.
ده‌ره‌نجام ؛ مه‌بڕه‌ و مه‌كوژه‌، ڕاست به،‌ چاك به‌، پاك به‌، تاوان مه‌كه‌، ئازار مه‌ده‌، بێزاركه‌ر مه‌به‌ و ده‌ره‌نجام چاكه‌ بكه‌ و خراپه‌ مه‌كه‌.
هه‌موان چیرۆكی ئه‌و زانایه‌تان بیستووه،‌ كه‌ به‌دیار كتێبخانه‌یه‌كی گه‌وره‌وه‌ ڕاوه‌ستابوو و لێیان پرسی: "ئه‌رێ تۆ ئه‌م هه‌موو كتێبه‌ت خوێندووەته‌وه‌"؟،
وه‌ڵامی ئه‌وه‌ی پرسیویه‌تی، ئه‌وه‌ "به‌ڵێ" بووه‌. به‌ڵام پرسیاركه‌ر، كه‌ هیچی نه‌خوێندووەته‌وه‌، گوتوویه‌تی: "من ده‌زانم ده‌ره‌نجام ده‌ڵێت چاكه ‌بكه‌ و خراپه‌ مه‌كه‌"
له‌ڕاستیدا ئه‌وه‌ی هه‌موو كتێبه‌ زۆر و گه‌وره‌كان و ئه‌و كتێبخانه‌یه‌ و كتێبخانه‌ی سه‌د هێند گه‌وره‌تریشی خوێندووەته‌وه‌، به‌ هیچ حیكمه‌تێك سه‌باره‌ت به‌ شێوازی ژیان ناگات له‌و كه‌سه‌ی به‌و حیكمه‌ته‌ ده‌گات، كه‌ ده‌ڵێت "چاكه ‌بكه‌ و خراپه‌ مه‌كه‌".

هه‌واڵی خۆشت پێ بده‌م ده‌زانی چییه‌؟
ئه‌وه‌یه‌ ئه‌م حیكمه‌ته‌یه‌ ده‌ڵێت: "چاكه‌ بكه‌ چاكه‌ و، خراپه‌ مه‌كه‌ خراپه، ئه‌مه‌ش حیكمه‌تێكه‌ ڕه‌گوڕیشه‌كه‌ی كوردییه‌".
به‌ڵگه‌نامه‌ مێژووییه‌كان ده‌یسه‌لمێنن (كورد) له‌ نووسینه‌وه‌دا هه‌ژارن، له‌وه‌دا نووسراو و كتێبی گه‌وره‌ تۆمار بكه‌ن، به‌ڵام ده‌وڵه‌مه‌ندن له‌ زاراوه‌ و هونه‌ری زاره‌كیدا.
با لێره‌دا سه‌رنجێك تۆمار بكه‌م "كورد به‌هۆی زمانیانه‌وه‌ ماون، زمانیشیان هه‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ نووسراوه‌، به‌ڵكوو ئه‌وه‌یه‌ قسه‌ی پێده‌كه‌ن".
زمانی زیندووی كورد ئه‌وه‌یه‌ كه‌ قسه‌ی پێده‌كه‌ن، پێی ده‌خافن و ئه‌مه‌ كرمانجییه‌كه‌یه‌ و پێی ده‌دوێن سۆرانییه‌ و (دوین)ی هه‌رامانی و گۆرانییه‌.
ده‌وڵه‌مه‌ندیی به‌كارهێنان، له‌ ده‌وڵه‌مه‌ندیی به‌كارنه‌هێنان باشتره‌.
عه‌ره‌ب بیست و دوو ده‌وڵه‌تن و به‌ عه‌ره‌بی فوسحا كار ناكه‌ن، كورد دابه‌ش و په‌رت و بڵاون، به‌ چه‌ندین شێواز ده‌دوێن.
جارێكیان له‌ (عه‌مان)ی پایته‌ختی (ئوردن) به‌شداریی كۆڕبه‌ندێك بووم، سه‌باره‌ت بە زمانی (عه‌ره‌بی) گوتم: "ئه‌م زمانه‌ی ئێوه‌ تووشی ده‌ردودوو بووه‌". گوتیان چۆن؟ گوتم: "به‌ زمانێك قسه‌ ده‌كه‌ن، كه‌ زمانی نووسین نییه‌، به‌ زمانێكیش ده‌نووسن كه‌ زمانی قسه‌كردن نییه‌، ئه‌رێ به‌ڕاست ئێوه‌ی عه‌ره‌ب كه‌ من تیاتاندا غەواره‌م چۆن مامه‌ڵه‌تان له‌گه‌ڵدا بكه‌م؟".
دكتۆر عه‌لی ئه‌لوه‌ردی گه‌وره‌ لێكۆڵێره‌وه‌ی عێراقی، ڕایه‌كی هاوشێوه‌ی هه‌یه‌، به‌ گیروگازیان هێنام و گوتم: "ئه‌رێ پێم بڵێن كامتان له‌م بیست و دوو ده‌وڵه‌ته‌ عه‌ره‌بییه‌ به‌ زمانی قورئان قسه‌ ده‌كه‌ن، كه‌ زمانی عه‌ره‌بییه‌؟".
ده‌چیته‌ وڵاتی (تونس) عه‌ره‌بییان وه‌ك عه‌ره‌بی ئێراق نییه‌، له‌ شام عه‌ره‌بییان وه‌ك (تونس) نییه‌، هی میسرییه‌كانیش وه‌ك عه‌ره‌بی كه‌نداو نییه‌، سەرتان لە ئێمه شێواندووه‌، گیانم به‌وه‌یه‌ ئه‌م عه‌ره‌بییه‌ی ده‌یزانین و زاناكانتان، كه‌ (نه‌حوو و سه‌رفیان)) بۆ داناون، هه‌موویان كوردن، ئه‌گینا زمانی خۆشمانتان له‌بیر ده‌بردینه‌وه‌!
ئه‌وانه‌ی ده‌وروبه‌رم هه‌موویان عه‌ره‌بیی قه‌ومچی و نه‌ته‌وه‌چی بوون، گوتیان: "ئه‌مه‌ هه‌ر قسه‌یه‌كی عه‌جه‌مییه‌".

دۆستێكی عه‌ره‌بم به‌ده‌وره‌وه‌ بوو، گوتی: "لێت قه‌وماوه ‌و وه‌ڵامت نییه‌، به ‌فریات ده‌كه‌وم، به‌ڵام ئه‌مه‌ت بۆ ڕۆژی ڕه‌ش بۆ هه‌ڵده‌گرم، كه ‌لێم قه‌وما تۆش هه‌قم بۆ بكه‌ره‌وه‌". گوتم: "خۆت ده‌زانی كورد به‌مروه‌تن، چاكه‌یان له‌گه‌ڵ بكه‌یت، ده‌ هێندت له ‌به‌رامبه‌ردا پێدەدەنەوە‌".
مروه‌تیی هاوڕێ عه‌ره‌به‌كه‌ ئه‌وه ‌بوو، ڤیدیۆیه‌كی (سه‌دام حوسێن)ی سه‌رۆك كۆماری ئێراقی پیشان دام كه‌ ده‌ڵێت چووەته‌ سه‌ر قوتابخانه‌یه‌كی ئێراقی و له‌ ڕۆژگاری ده‌سه‌ڵاتدارییه‌تیدا باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ كورد له‌ هونه‌ری (نەحوو و سه‌ڕف)دا شاره‌زان، چه‌ند ئاخ هه‌ڵده‌كێشێت، كه‌ عه‌ره‌ب سه‌باره‌ت زمانی خۆیان، چ نازانن.
له‌م ده‌مه‌دا زۆر گه‌ڕام هاوڕێ عه‌ره‌به‌كه‌م، كه‌ فریام كه‌وتبوو و به‌هانامەوە هات، ڕاستی كرد كه‌ (سه‌دام حوسێن) باس له‌ شاره‌زایی كورد ده‌كات، له‌ زمانی عەره‌بیدا.

پێش ئه‌وه‌ به‌ چه‌ند ڕۆژێك له‌و ڤیدیۆیه‌ی هاوڕێ عەره‌به‌كه‌م ناردی، دۆستێكی ترم له‌ خۆرهه‌ڵاتی كوردستانه‌وه‌، به‌هۆی سۆشیال میدیاوه‌ گرته‌یه‌كی ڤیدیۆیی بۆ ناردم سه‌باره‌ت لێدوانێكی (عه‌لی خامه‌نه‌ئی)ی رابه‌ری كۆماری ئیسلامی ئێران،‌ سه‌باره‌ت به‌ پله‌ و پایه‌ی مامۆستا (هه‌ژاری موكریانی)، وه‌ی ئه‌گه‌ر پشكه‌ فارسییه‌ك بزانن، ده‌زانن چۆن وه‌سفی ده‌كات و باڵاگه‌ردانی ده‌بێت، كه‌ چۆن (ئیبن سینا)ی عاره‌بی به‌ فارسییه‌كی ڕه‌وان كردووه‌.
هێندێك جار شتی خۆمان لا بچووكه‌ و شتی بچووكمان لا گه‌وره‌ و مه‌زنه‌. داخم ناچێت، كه‌ (نه‌وشیروان مسته‌فا) كه ‌لامان زۆر گه‌وره‌ بوو، له‌به‌ر به‌ند و باوی حزبایه‌تی (هه‌ژاری موكریانی) لا بچووك كردینه‌وه‌، كه‌چی ئه‌و زاته‌ چه‌ند مه‌زن و گه‌‌وره‌ بوو.
نه‌وشیروان مسته‌فا، كه‌ خۆیشی كه‌م نه‌بوو، له‌ ڕێگای گۆڤاری (ڕزگاری)یه‌وه‌ به‌ وتاره‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ی سه‌باره‌ت (هه‌ژاری موكریانی، شایه‌ری ده‌رباری بنه‌ماڵه‌ی بارزانی) هه‌موومانی كردبوو به‌ دوژمنی (هه‌ژار)، كه‌چی ئێستا كه‌ (هه‌مبانه‌ بۆرینه‌) ده‌خوێنیته‌وه‌، ده‌زانی ئه‌و زاته‌ چی بۆ كولتوور و فه‌رهه‌نگی نه‌ته‌وه‌ كردووه‌.

كه‌ (هه‌ژاری موكریانی) ده‌خوێنیته‌وه‌ و چاوانت پڕ ده‌بن له‌ به‌رهه‌مه‌كانی، ئه‌گه‌ر چاوانت پڕ بن له‌ زانین، ده‌زانی ئه‌و جه‌وهه‌ره‌ پڕ گه‌وهه‌ره‌ كوردییه‌ چۆن بۆ ئه‌وه‌ی شێوازێكی ژیانی كوردی وه‌ك ڕستی ملوانكه‌یه‌ك بهۆنێته‌وه‌، چی بۆ نه‌ته‌وه‌كه‌ی و بۆ مێژووی مرۆڤایه‌تی كردووه‌.
نازانیت چی بڵێیت، جگه‌ له‌وه‌ی شێوازی ژیانی كوردی شایه‌نی ئه‌وه‌یه‌ لاسایی بكرێته‌وه‌ و پێڕه‌و بكرێت و خه‌ڵك پێیدا هه‌ڵبده‌ن.
له ‌ڕاستیدا لایه‌نگریی پێداهه‌ڵدان و لاساییكردنه‌وه‌ نیم، به‌ڵام كه‌ له‌ جیهانێكدا خراپترین و ناشیرنترین شێوازی ژیان لاسایی بكرێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر نموونه‌یه‌كی چاك هه‌بێت، بۆ هانده‌ر نه‌بین بۆ ئه‌وه‌ی به‌ لای كه‌مه‌وه‌ وه‌ك باشترین نموونه‌ له‌نێو خراپه‌كاندا به‌های پێ بدرێت و به ‌لای كه‌مه‌وه‌ به‌هێند وه‌ربگیرێت.
شێوازی ژیان ئه‌گه‌ر خراپ نه‌بێت، ڕه‌نگه‌ شێوازێكی باش بێت، به‌ڵام ئه‌گه‌ر شێوازێكی زۆر باش و نموونه‌ییش نه‌بێت، له‌م شێوازه‌ باشتر بێت، ئه‌گه‌ر نه‌شڵێم شۆڕ‌شه‌، به‌شێك له‌ چاكه‌یه‌كه‌ كه ‌له‌ خراپه‌ باشتره‌.
باشتر له‌ خراپه‌ چاكه‌یه‌ و جا چاكه‌ خراپه‌ی چییه‌؟


ئەم وتارە دید و بۆچونی تایبەتی نووسەرەکەیەتی

AM:11:16:14/01/2022



ئه‌م بابه‌ته 117 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌