گەڕى گەمارۆکان و گرژییەکانى گەروى هورمز

حسێن نه‌جمه‌دین
به‌رپرسی دۆسیه‌ی میدیای فارسی له‌چاوی كورد

بەدێژایی مێژووی کۆماری ئیسلامی ئێران، لەژێر فشاری ئەمریکادا بووە، بۆ هەموو گوشارەکانیش ئێران پلانی داناوەو ڕووبەڕووی وەستاوەتەوە، لەپاش کشانەوەی ئەمریکا لەڕێکكەوتنە ئەتۆمیيکە و گەڕانەوەی گەڕێکی تری گەمارۆکان بۆسەر ئێران، (ترامپ) یەکەمین پەیامی دا بەگوێی ئێرانيیەکاندا، ئەویش دان پێدانانی ئەمریکا بو بۆ سەر زەویەکانی (جولان) وەک سەر زەمینی ئیسرائیل، لەسەروبەندی بەردەوامی گرژیيەکانی ئێران و ئەمریکا، بابەتی (گەروی هورمز) و داخستنی لەلایەن ئێرانەوە، بۆتە ناوەندی باسە گەرم و گوڕەکانی هەموو میدیاکانی جیهان.

 

لەڕووی لۆژیکیيەوە، بابەتی گەروى هورمز و هەموو بژاردەکانی ئەو دۆسیەیە، پێویستیان بەلێک نزیک بوونەوە و هێور بوونەوە هەیە.

 

ئێرانییەکان بڕیاریان داوە بەهێوری و هوشیارییەوە ئەو گەروە دابخەن، پێویستی بەهەڕەشەو گوڕەشە نییە، نەبادا ئاگری جەنگەکە تەواوی ناوچەکە بگرێتەوە، ئێران ئەم بژاردەیە بەکۆتا بژاردە دادەنێت، ئەگەر هەوڵی ئەوە بدرێت نەوتی ئێران لەژێر هەڕەشەدا، سفر بکرێتەوەو وڵاتانی کەنداو قەرەبووی نەوتی ئێران بۆ بازاڕەکان بکەنەوە.

 

ئێرانییەکان پێیان وایە هیچ ئاماژەیەک بۆ جەنگ نابینن، وەک ئەوتەپڵی جەنگ لێدانەی میدیاکان، باسی دەکەن بەتایبەتی کەنداوییەکان. ڕابەری کۆماری ئیسلامی ئێران، گفتو گۆ لەژێر فشاردا ڕەت دەکاتەوە. بەدەر لە هەڵوێستە ئاشکراکانی لایەنە پەیوەندییدارەکان، گۆڕەپانی کەنداو، ڕەنگدانەوەی جەنگی جددی تیادا بەدی ناکرێت، بەڕووداوەکانی (بەندەری فوجەیرە)ی ئیمارات و سعودیشەوە.

باڵوێزی ئەمریکا لەسعودیە، دیمەن و گۆڕەپانی تەنگژ ئامێزەکانی کەنداوی لەدێڕێکدا کورت کردەوە: (لەبەرژەوەندی ئێمەو ئێران و سعودیەدا نیيە بارو دۆخەکە بتەقێتەوە)، ئێرانیيەکان دەڵێن، جەنگمان ناوێت، (ترامپ)یش وای وت. لەوکاتەوەی ترامپ دەسەڵاتی گرتۆتە دەست، شێواز و ڕەفتارەکانی دەیسەلمێنێت جەنگی ناوێت، بەڵام فشار و هەڕەشە بەکاردێنێت، تا بەرانبەرەکەی قایل بەگفتوگۆ بکات. جەنگ لەبەرژەوەندی وڵاتانی کەنداویش نیيە، ماوەتەوە لایەنی بێدەنگ و گوماناوی واتە (ئیسرائیل).

 

ئیسرائیل بەوە ناسراوە هەمیشە کارێک بکات بەدوور بێت لەدیدی شرۆڤەکارانەوە، بەڵام بەگوێرەی گفتوگۆکانی ئیسرائیل و ئەمریکا بێت، ئەوانیش فشار و گەمارۆ بەباشترین بژاردە دادەنێن بۆ سەر ئێران و باڵەکانی. ئیسرائیل خۆی توانای یەکلاکردنەوەی گرژییەکانی دەورو بەری خۆی نییە، بەتایبەت بەشی باشوری، گەورە ئەفسەرەکانی بەردەوام دامەزراوە سیاسییەکانیان ئاگادار دەکەنەوە، هێزەکانیان توانای یەکلاکەرەوەیان نییە، کەواتە بژاردەی گەمارۆی ئابوری بژاردەی (ئیسرائیل)یشە.

 

ڕابەری ئێران ئەم پێدراوانەی بەباشی خوێندۆتەوە، هەستی بەوە کردووە سزاکان گەورەترین بژاردەی ئەمریکاو هاوپەیمانەکانیەتی، ئەو دیاردەیەش لەهەمو کۆڕ و کۆبوونەوەکانیدا دەردەکەوێت و، ئێرانییەکانی ڕاسپاردوە بیر لەبژاردەی ئابوری تریش بکەنەوە، بەدەر لەئابوری نەوتی. ئەی هۆکاری هاتنی فڕۆکەهەڵگری لینکۆڵن بۆ ناوچەکە چیە؟

 

ئەو فڕۆکە هەڵگرە خۆی بەدەم ڕێگاوە بو کاتێک (جۆن بۆڵتن) ڕایگەیاند وا (فڕۆکە هەڵگری لینکۆڵن)مان نارد. لەیەکی نیسانەوە ئەو کەشتیە پێگەی (نۆرفۆڵک)ی جێهێشتوە، واتە پێشتر بڕیاری ناردنی دراوەو پەیوەندی بەگوتارەکەی (بۆڵتن)ەوە نەبووە. کەشتیگەلیە جەنگییەکانی ئەمریکا بەدرێژایی ساڵ، لەگەشت و گەڕدان، هەروەها بۆ گەڕانەوەی هەر کەشتیگەلێک لەو جۆرانە، نزیکەی شەش مانگی دەوێت. هەر لەو کاتەدا کەشتیگەلی (یو اس اس جون ستینس) لەڕێگەی گەڕانەوەیدا بوو بەرەو وڵات، واتە ئەم دوو کەشتیە چاویان بەیەکتر کەوت و بەیەکتر گەیشتن، پاشان هەریەکەیان بەرەو ئاڕاستەی خۆیان کەوتنە ڕێ.

 

شتێکی تازەو کتوپڕ لەگەشتی فڕۆکەهەڵگرەکانی ئەمریکادا نابینرێت، هەموو ئەو قسانەی (بۆڵتن) کردی لەچوارچێوەی جەنگی دەرونیدا بوون لەگەڵ ئێران، بۆ زانینیش هەمو ئەدەبیاتی فڕۆکەهەڵگری جەنگی لەوشێوانە، پێویستیان بەوە هەیە لەمەودایەکی دووردا لەنگەربگرن و بۆردومان بکەن، نەبادا بکەونە ژێر مەترسی لایەنی بەرانبەر، هەموو داتا سەربازییەکان باس لەوە دەکەن موشەکەکانی ئێران نزیکەی دوو هەزار کیلۆمەتر بوردیان هەیە، کەواتە چۆن دەکرێت ئەو کەشتیە گران بەهایانە، لەکەنداودا لەنگەربگرن، هەروەها ئەوکەشتیانە باسی لەئاسایشی هەرێمایەتی دەکەن.

 

لەچەند ڕۆژی داهاتوودا، کۆمەڵە هێرش بەری (یو اس اس بوکسر) دەگاتە شوێنی ئستوڵی پێنجەم، ڕەنگە ڕاگەیاندنەکانیش لەمەدا بکەونە هەڵەوەو باسی دژواری ئەم کەشتیە بکەن بەدەر لەوەی بزانن شوێن گۆڕکێ دەکرێت و ئەم کەشتیە شوێی کەشتی (یو اس اس کیرساغ) دەگرێتەوە لەناوچەکەدا. تا ئەم ساتە نیشانەکانی جەنگ لەسۆشیال میدیاکاندا دەبینرێت.

 

ئەوانەی باس کران گەر بیشچێتە قۆناغی جەنگی دەرونیەوە، یان جەنگی ڕاستەقینەوە، دەکرێت بپرسین بۆچیە؟ ئەگەر لەسەر بەرنامەی ئەتۆمییە، خو (ئاژانسی وزەی ئەتۆم) چەندین جار ئاماژەی بەوە کردووە ئێران پابەندی ڕێککەوتنەکەیەو هیچ پێشێلکاریەکی نەکردووە، ئەورووپیەکان هەموویان جەخت لەسەر ئەو بابەتە دەکەنەوە، (پۆتین) وتی ئێران تاکە وڵاتی شەفافەو دەرگای وێستگە ئەتۆمییەکانی بەڕووی پشکنێراندا کراوەیە.

 

ئایا ئەم گرژیانەی ترامپ دەستی داوەتێ بۆچیە؟ ئایا گەڕی گەمارۆ، گرژی گەروی هورمز بۆچیە؟ ئایا بۆ ئەوەیە (ترامپ) ڕێککەوتنەکە بەڕێککەوتنێکی هەڵەو پۆخڵەوات دەزانێت؟ یان بابەتەکە لەوە گەورەترە؟

 

ئەوەی هەستی پێ بکرێت بەڕوونی و ئاشکرا هەستی پێ بکرێت و باسی لێوە بکرێت ( سەودای سەدە)یە و پشتی پەردە ئیحتیوای (چین)ە لە ڕووی بازرگانییەوە.

 

پاش ئەوەی (ترامپ) باجی قورسی خستە سەر کاڵای چین، هەناردەکانی تری چین بەگەروی هورمزدا تێ دەپەڕێت بو (دوبەی) واتە سەنتەری بازرگانی ناوچەکە.

 

(سەودای سەدە) پرۆژەو ڕێککەوتن و پەیماننامەیەکی دیاری کراو نییە، بسەپێنرێ بەسەر لایەنێکی دیاریکراوی ناوچەکەدا، بەڵکو ستراتیژییەکی قووڵ و فراوانە، کۆپی تازەی پڕۆژەی (ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورەیە) ستراتیژیەکەیش ناوەندەکانی بڕیاری ئەمریکاو جولەکەی جیهانی دایان ڕشتووە ، ئەم سەودایەش دژایەتی تەواوی ناوچە عەرەبییەکان دەکات بەگشتی و، فەلەستین و ئەردەن بەتایبەتی، لەسێ ڕەهەندی: ئایدۆلۆژی، سیاسی، ژێرخانی.

 

یەکەم: ڕەهەندی ئایدۆلۆژی، ئەم ڕەهەندە نوێنەری جولەکەیە بەکۆی دەنگ، بەهەموو ئاڕاستە و دیدگا و حیزبەکانیانەوە و بە(هەڵۆ) ناسراوە، ئەم ستراتیژیە لەناوچە عەرەبییەکاندا کار دەکات و دەکەوێتە نێوان لێواری فەلەستینی و، لێواری گشتی سوریا، هەروەها نێوان بیابانەکانی ئەنبار لەعێراق، فەلەستین کەناری ڕۆژئاواو ئەردەن واتە ڕۆڵی ئەو ناوچانە نەهێڵێت و بیانکاتە ناوچەی هەژمونی خۆیان بەهەموو سامانی سروشتی ژینگەو نەوت و گازیەوە، ڕووی سیاسی و ئاسایشی و ئابورییەکەی پاوان بکات.

 

دووەم: ڕەهەندی سیاسی، ئەم ڕەهەندەش تایبەتە بە تەسفیەی کۆتایی لەپاش قۆناغە پێشوەکەی لەپەیماننامەی (وادی عەرەبە) و (ئۆسلۆ)، ئەوانیش ئەمانەن:

1-        بەجولەکە کردنی قودس و ناساندنی وەک پایتەختی جولەکە، هەنگاوەکەیشی نرا و ترامپ ئەو هەنگاوەی نا.

2-        نەهێشتنی باس و خواسی گەڕانەوەی پەناهەندە فەلەستینیەکان نیشتەجێکردنیان لەشوێنی ئاوارەییاندا.

3-        بەستنەوەی پێدەشتەکانی باکوری ئیسرائیل(غوری باکور) بەبەرزاییەکانی جولان و ناساندنی جولان بەخاکی ئیسرائیل، ترامپ ئەم هەنگاوەیشی کردە کردار.

4-        سڕینەوەی تەواوی کەناری ڕۆژئاوا (الضفة الغربیة)یان ڕۆژهەڵاتی فەلەستین کەبەهیچ جورێک بوار نەڕەخسێت دەوڵەتی فەلەستینی تیادا دروست بکرێت، بەڵکو بکرێتە کۆنفیدراڵیەک و ڕۆڵی ئەردەن بچوک بکرێتەوە بۆ ئۆتۆنۆمی. لەو کاتەشدا ناوچەکە شێوازی کۆنفیداڵی وەردەگرێت، سەنتەری بەهێز ئەگەڕێتەوە بۆ پایتەختی تازەی جولەکە کە(قودس و تەلئەبیب)، نیشتەجێکردنی پەناهەندەکان نیشتەجێبوونێکی دانیشتوانی دەبێت، نەک نیشتەجێ بونێکی نیشتیمانی سیاسی. لەم ڕەهەندەدا ئەوەی کەمێ ئەهوەن بێ هەرێمی غەززەیە بۆ فەلەستینیەکان، لە (سەودای سەدە) دا کەتێیداهاتووە دەتوانن فڕۆکەخانەو سەکۆی کەشتی دەریاییان هەبێت، بەڵام لەژێر دەسەڵاتی هەرێمایەتیدا بێت، کەلەسەری پێک دێن،هێشتا ئەم بابەتە یەکلایی نەبۆتەوە، بۆتە کێشەی نێوان (میسر و تورکیا) کەبڕیار وایە غەززە بکرێتە ئەمارەتێکی ئیسلامی بەپارەی (قەتەر) و سەر بە(قەتەر) یش بێت.

 

هەموو ئەو بابەتانەو بابەتی تریش لەکتێبەکەی (شەمعون پیرێز)دا هاتووە کەچۆن ناوچەکە دەخرێتە ژێر هەژمونی ئیسرائیلەوە، بەداهات و بەندەرو کانزاو جوگرافیاوە. کەواتە (سەودای سەدە) بابەتێکی تازە نییەو کاری بۆکراوە، بۆ ئەم پرۆژەیەش ئاستەنگی زۆری بۆ دروست کراوە. ئەگەر جەنگی تەموزی ٢٠٠٦ و وەستاندنی ئەو پرۆژەیە لەلایەن حیزبوڵای لوبنان (باڵی ڕاستی ئێران) و جەنگە یەک لەدوای یەکەکانی غەززە تەگەرە بووبن، بەڵام ئەوان واتە داڕێژەرانی (سەودای سەدە) نەوەستاون، دەستیان داوەتە وێستگە جوڵەیەکی تر ئەویش بەڕێگای (ابراهیم، موسا) ناسراوە واتە ناوی ئیسرائیلی گەورە.

 

ئەم پرۆژەیەش چەند ناوچەیەکی کردۆتە ئامانج: عێراق، سوریا، سینا، دەریای سوور، ئەردەن. پرۆژەی(نیۆم)  کاردانەوەی ئەمانەش سەکۆکانی سەردەریای سووری گرتۆتەوە، (شەڕەکانی ناو: سوریا،،دەوڵەتی ئیسلامی لەعێراق و شام) جوڵەی ئەو پرۆژە بوون، هەروەها جەنگی چوارساڵەی یەمەن و سەکۆکانی سەر لێوارەکانی ئەو وڵاتە کەلەسەردەریای سوورن جوڵە کارتی هەمان پرۆژەن، کەتائێستا لەیەمەندا دەسەلاتی حوسییەکان لەهەڵکشاندان.

کەواتەدیارترین شاراوەکانی ناکۆکییەکانی نێوان ئەمریکاو ئێران دەگەڕێتەوە بۆ هەڵکشانی هەژمونی ئێران و تەگەرەخستنە بەردەم پرۆژەکانی ئەمریکاو ئیسرائیل، ترامپ بەئاشکرا لە١٢ خاڵەکەی گفتوگۆی لەگەڵ ئێران داوای کشانەوەو سنوردارکردنی ئێران دەکات، لایەنگرانی (سەودای سەدە)یش کەوڵاتانی: کەنداو، میسر ئەوانەی بەناتۆی عەرەبی(سوننی) ناسراون بە پرۆژەکە قایلن.

 

لێرەدا بەپێویستی دەزانم باسی ئەو هۆکارەی پێشتر باسم کرد گڕو گەڕی ترامپ بەرانبەر بەئێران نائارام کردنی ناوچەکە واتە کەنداو، بۆ ئەوەیە فشارو نائارامی بخاتە دوبەی سەنتەری بازرگانی چین لەناوچەکە، لەلایەک باجی قورسی خستۆتە سەر کاڵاکانی، لەم لاشەوە گرژی دروستکردنە بۆ ئیحتیوای گەڕی بەردەوامی کەشتییە بازرگانییەکانی چین و لاوازکردنی ئەو لێشاوە بازرگانییەی ناوچەکە.

 

دەکرێت لێرەدا پرسیار بکرێت ئەگەرجەنگ ڕویدا، ئێران لاواز کرا، یان ڕوخێنرا، ئایا بەتەواوی ئیحتیوای بازاڕەکانی چین نەکراوە؟

 

گومانی تێدا نییە، لێرەدا تەنها ئێران نەکراوەتە ئامانج، بەڵکو بازاڕەکانی (چین)یش کراونەتە ئامانج، ناکۆکییەکانی ئەمریکا لەگەڵ چین گەشتۆتە ئەو ڕادەیەی ترامپ فەرمان بکات بەقەدەغەکردنی (تەکنەلۆژیای هواوی) لەبازارەکانی ئەمریکا، ماوەیەکی تریش دەڵێت هەر وڵاتێکی هاوپەیمانمان (هواوی) بەکاربهێنێت گەمارۆی دەخەینە سەر هاوشێوەی بازاڕی نەوتی ئێران.

 

سەرباری هەمو ئەوانە ئێرانییەکان هەڕەشەیوگوڕەشەکانی ئەمریکا بەجەنگی دەرونی دەزان، پێیان وایە ئەو جەنگە دەرونیە لەبەرژەوەندی خۆیان کۆتایی پێ دێنن، لەڕووکەشدا وایە، چونکە ئەمریکا ڕایگەیاند ئەگەر بەرژەوەندی ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی لەکەنداودا بکەوێتە مەترسیەوە ئەمریکا ڕاستەوخۆ کاردانەوەی خێراوگورچک بڕی دەبێت.

 

ڕوداوەکانی فوجیرەی ئیمارات، بۆردومانکردنی حوسییەکان لەقوڵایی سعودیەو بەئامانج کردنی بۆریە نەوتەکانی سعودیە کەڕۆژهەڵاتی سعودیە بەدەریای سوور دەبەستێتەوە، پاشەکشێیەکمان لەگوتاری سیاسی ئەمریکادا بینی گەرچی تاکتیکیش بێت، ئەوەی (فوجیرە) ئێران ئیدانەی کرد، دەسخۆشی لەحوسییەکان کرد بۆسەر سعودیە، پاشەکشێکەی ئەمریکا لەچیدایە؟ ئەمریکا وتی لەخۆمانەوە نابێت ئێران تاوانبار بکەین لەدۆسیەی (فوجیرە) و ئاماژەیشی کرد بە هاوپەیمانە عەرەبەکانی دەبێت چاوەڕوانی لێکۆڵینەوەکان بین.

 

(پۆمپیۆ) لەمۆسکۆ بەدوای ئەو گرژیانەدا وتی خوازیاری جەنگ نین، مەگەر بەرژەوەندی ئەمریکا بکرێتە ئامانج (خودی ئەمریکا) واتە دەستەواژەی بەرژەوەندی هاوپەیمانەکانی لەگوتاری سیاسی خرایە دەرەوە.

 

لێرەدا ئەگەر ئەمریکا جەنگی بوێت ئەگەرلێکۆڵینەوەکانیش دەری بخەن ئێران دەستی نەبووە لەڕووداوی فوجیرە، ئیمپراتۆریەتێک لەڕاگەیاندن دروست دەکات و دەڵێت ئێران لەپشتی ڕووداوەکەوەیە، خۆ ئەگەر جەنگیشی نەوێت لێکۆڵینەوەکان دەری بخەن ئێران هەستاوە بەوکارە ئەمریکا دەڵێت ئێران نەبووە.

 

لەگەشتەکەی (پۆمپیۆ) بۆ ڕوسیا و چاوپێکەوتنی لەگەڵ (پۆتین)، هەست بەوە کرا ئەمریکا خوازیارى ئەوەبێت هاریکاری نێوانیان پەرە پێ بدەنەوە لەبەڕێوەبردنی سیاسەتی نێودەوڵەتی، بەڵام لەسەر هیچکام لە دۆسیەکان لێکگەیشتنیان نەبوو، بەتایبەت( سەودای سەدە ، ئۆکرانیا، کۆریای باکور، ڤەنزویلا، سوریا، پێش بڕکێی چەکڕێژ کردن، موشەکی کورت مەوداو مام ناوەند)، بەڵام دەرکەوت ئەمریکا هێوری دەوێت لەدۆسیە گرژەکان و سوود وەرگرتن لەئاکامی لێکۆڵینەوەکانی (ڕۆبەرت مۆلەر) لەبارەی دەستوەردانی ڕوسیا لە هەڵبژاردنەکانی ئەمریکا، بەڵام لەپاش  ئەودۆسیەیە، ترامپ تا ڕادەیەک دەس کراوەیە بۆ لێکگەیشتن، بەقسەکانی پۆتینیش بێت کە وتی ئێمە تیمی ئاگرکوژێنەوەی کەس نین، ڕەنگە ئەمریکا لەپەیامی ئاگرەکە گەیشتبێت، ناوچەکە لەڕووکەشدا  گرژەو بەرمیلێک باروتە، ڕەنگە لەکۆبوونەوەی کۆمەڵەی بیست، پزیسکی ئاگر بەرەو کزی بچێت و گەروی ئێرانییەکان بەوشکی و برسێتیدا تێ پەڕێت و (گەروی هورمز)یش ئارام بێت.

ئەم وتارە گوزارشتە لە ڕاى نووسەر و چاوى کورد لێی بەرپرسیار نییە.



AM:01:44:17/05/2019



ئه‌م بابه‌ته 706 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

وتارەکانی تری نوسەر