جه‌نگێكی ته‌واو عه‌یاری ئایدۆلۆژی

ئازاد جندیانی
نووسەرو سیاسەتمەدار
نه‌ مه‌به‌ستمه‌و نه‌كاری منیشه‌ سه‌باره‌ت به‌ جۆره‌كانی جه‌نگ و تیۆرییه‌كانی ئه‌و بابه‌ته‌ بژمێرم، بۆیه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ داواكارم خوێنه‌ران ناونیشانی نووسینه‌كه‌م به‌و مه‌به‌سته‌ نه‌خوێننه‌وه‌.

ئه‌و جه‌نگه‌، كه‌ ئه‌شێ به‌ جۆره‌ها ناو ناودێر بكرێ، چونكه‌ پاشخان و ئامانجه‌ ڕاگه‌یه‌ندراوه‌كانی و پاساوه‌كانی له‌لای توركیاوه‌، تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌ جه‌نگێكی جیۆپۆله‌تیك، جیۆئیكۆنۆمێك، جیۆستراتیژیك، جیۆدیمۆگرافیك و جیۆكلتوری و هتد. وه‌ك چۆن جه‌نگێكی تاكتیكی و هاوكات ستراتیژیشه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی جه‌نگی توركیا له‌ هی وڵاتانی تر له‌سه‌ر خاكی ڕۆژاڤا یان وه‌ك ئه‌ووترێ له‌سه‌ر خاكی سوریادا جیائه‌كاته‌وه‌ پاشخان و پاڵنه‌ره‌ ڕانه‌گه‌یه‌نراوه‌كانیه‌تی. 

توركیا نه‌یشاردۆته‌وه‌و ناشیشارێته‌وه‌، كه‌ جه‌نگی ئه‌و جه‌نگێكه‌ له‌دیدی ئه‌واندا دژی هێزه‌ كوردییه‌كان و داعشه‌. ئه‌مه‌ پاشخان و لێڤه‌گه‌ڕ و پاساوی ڕاگه‌یه‌ندراوی ئه‌و جه‌نگه‌یه‌ كه‌ هێشتا دیارنییه‌ ئه‌م خوله‌شی كۆتایی دێ یان نا، چۆن چۆنیش كۆتایی دێ؟ له‌م جه‌نگه‌دا هه‌موو هێزه‌ سیاسیه‌كانی توركیا كه‌ له‌ په‌ڕله‌ماندا نوێنه‌رایه‌تیان هه‌یه‌، هه‌ده‌په‌ی لێده‌رچێ، پشتیوانیان له‌ جه‌نگه‌كه‌ كردووه‌و نزای سه‌ركه‌وتنیشیان بۆ سوپاكه‌یان خواستووه‌. له‌وانه‌ هێزه‌ سكۆلارو كه‌مالیست و ئۆپۆزسیۆنه‌كانی وه‌ك جه‌هه‌په‌، یان هێزه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ فاشیسته‌كانی وه‌ك مه‌هه‌په‌، یاخۆ پارتی نه‌ته‌وه‌په‌رستی وه‌ك (پارتی باش). بێگومان له‌به‌رامبه‌ریشدا هێزه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ ئیسلامییه‌ ئیخوانیه‌كانی وه‌ك ئاكپارتی كه‌ سه‌رۆك كۆمار و زۆرینه‌ی په‌رله‌مانی هه‌یه‌ و هاوكات به‌ هاوپه‌یمانی مه‌هه‌په‌، حكومه‌ت و زۆرینه‌ی په‌رله‌مان به‌ڕێوه‌ ئه‌بات، یان حزبه‌ ئیسلامییه‌كانی تری وه‌ك پارتی سه‌عاده‌ت. هه‌ر له‌و پێودانگه‌دا پشتیوانی داودئۆغلۆ سه‌رۆك وه‌زیرانی پێشووی توركیاش زۆر جێی سه‌رنج بوو، چونكه‌ ناوبراو تیۆریسینی (عوسمانی نوێ)یه‌ و سه‌رگه‌رمی بونیاتنانی حزبێكی نوێی به‌ لێڤه‌گه‌ڕی ئیخوانییه‌.

ئێستا ئه‌مه‌ به‌ره‌یه‌كی فراوانی هێزه‌ سیاسیه‌كانی توركیایه‌، به‌ لێڤه‌گه‌ڕی سكۆلاری كه‌مالیزم، پان توركیزم، ئیسلامیزمی سیاسی، له‌پێشه‌وه‌ی هه‌موویانه‌وه‌ ئیسلامیزمی ئیخوانی، كه‌ له‌ توركیادا بۆن و به‌رامه‌ی پڕۆژه‌ی خه‌لافه‌تی ئیسلامی عوسمانی لێدێ. هه‌موو ئه‌و ناسنامانه‌ی له‌سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌مان پێدان، له‌ عوسمانیه‌تی نوێوه‌ بگره‌ تا ئه‌گاته‌ كه‌مالیزم و پان توركیزم و ئیخوانی و وورده‌ ناسنامه‌ی تریش، ناسنامه‌ی ئایدۆلۆژیین، كه‌ دوو ناسنامه‌ تیایدا سه‌ره‌كین و له‌ یه‌كگرتن و هاوپه‌یمانیه‌تیه‌كی توندوتۆڵدان، لانی كه‌م له‌م هه‌لومه‌رج و دۆخه‌دا، ئه‌ویش هه‌ردوو ئایدۆلۆژیای نه‌ته‌وه‌یی تورك و ئایدۆلۆژیای خه‌لافه‌تی ئیسلامییه‌ به‌ كۆپیه‌ ئیخوانیه‌كه‌ی.

چه‌ند سه‌رنجێك هه‌ردوو ئاراسته‌ ئایدۆلۆژییه‌كه‌ی ئه‌م جه‌نگه‌ی توركیامان بۆ ڕوونتر ئه‌كاته‌وه‌و ڕه‌نگی سنووربه‌زێنی توركچیه‌تی و ئیخوانچیه‌تیمان نیشان ئه‌دا. له‌لایەكه‌وه‌ له‌ ڕۆژانی ده‌سپێكی هێڕشه‌كه‌ی توركیادا، كۆنگره‌ی ئه‌و وڵاتانه‌ له‌ باكۆی پایته‌ختی ئازربایجاندا كرا، كه‌ زمانی ڕه‌سمییان توركیه‌و به‌ وڵاتانی (توركفۆن)یش ناوئه‌برێن، سه‌رۆك كۆماری توركیاش، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی وڵاته‌كه‌ی له‌باری جه‌نگدا بوو، به‌ڵام له‌ كۆنگره‌كه‌دا ئاماده‌بوو و وڵاتانی به‌شدار له‌ كۆتایی كۆنگره‌كه‌دا پشتیوانی خۆیانیان بۆ توركیا له‌ جه‌نگه‌ نوێكه‌ی له‌ سوریا كه‌ له‌دژی ڕۆژاڤای كوردستان بوو، ڕاگه‌یاند. ئه‌و پشتیوانییه‌ ڕه‌هه‌نده‌ ئایدۆلۆژییه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌ی نیشاندا.

له‌لایەكی تریشه‌وه‌، ده‌وڵه‌تی وه‌ك قه‌ته‌ر كه‌ هاوپه‌یمانی توركیایه‌و له‌ پاشخانه‌ ئیخوانیه‌كه‌ش هاویه‌كن، هه‌روه‌ها سۆماڵیش پشتیوانییان له‌ توركیا كرد. وه‌ك چۆن قه‌واره‌ ناده‌وڵه‌تیه‌كانی وه‌ك حه‌ماس و گرووپه‌ ئیسلامییه‌ جیهادییه‌كانی سوریا پشتیوان و گرووپه‌ جیهادییه‌كانی سووریا به‌شداری جه‌نگه‌كه‌ن. هاوكات ئیخوان موسلمینه‌كانی سوریا به‌ڕه‌سمی پشتیوانییان له‌ توركیا كرد و له‌وه‌ش پتر له‌ به‌یاننامه‌ی پشتیوانیاندا بابه‌تی جیابوونه‌وه‌شیان ئیدانه‌ كردبوو. پشتیوانیی به‌رفراوانی له‌م جۆره‌ی ئیخوانیه‌كان بۆ توركیا، نیشانه‌ی ڕوون و حاشاهه‌ڵنه‌گری ئه‌و مۆركه‌ ئایدۆلۆژییه‌ ئیخوانیه‌یه‌ كه‌ له‌ توركیا و له‌ جه‌نگه‌كه‌ی له‌ ڕۆژاڤادا ئه‌كرێ. 

له‌و پێودانگه‌ ئیخوانیه‌وه‌ جێی خۆیه‌تی لایه‌ك له‌ ئیخوانیه‌كانی ناوخۆی كوردستانیش بكه‌ینه‌وه‌. پارته‌ ئیسلامیه‌كانی باشوور، كه‌ سه‌ره‌ڕای ناكۆكی و ململانێ و جیاوازیه‌كانیان له‌ بواری سیاسه‌ت و هه‌روه‌ها وورده‌ جیاوازی عه‌قیده‌تیشیان، به‌ڵام لێڤه‌گه‌ڕی عه‌قیده‌تی (ئایدۆلۆژییان) ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ر قوتابخانه‌ی ئیسلامی سیاسی ئیخوانی جیهانی، بۆیه‌ هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ وایكردووه‌، كه‌ ئه‌و حزبانه‌ (یه‌كگرتوو، كۆمه‌ڵ و بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی) له‌ئاستی حزبی یان له‌ئاستی فراكسیۆنه‌كانی په‌رله‌مانیدا له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و جه‌نگه‌، كه‌ ڕاسته‌وخۆ كوردستانی ڕۆژاڤای كردۆته‌ ئامانج، هیچ جۆره‌ كاردانه‌وه‌یه‌ك نیشان نه‌ده‌ن، ته‌نها له‌ئاستی شه‌خسیدا هێندێك له‌ نووسه‌ر و كادره‌كانیان هه‌ندێ سه‌رنج و ڕای خۆیان بڵاوكرده‌وه‌. له‌لایه‌كی تره‌وه‌ له‌ باكووریشدا پارته‌ ئیسلامیه‌كه‌ی كوردستانی باكوور (هوداپار)یش به‌پێچه‌وانه‌ی پارته‌كانی تری باكوور، هه‌ڵوێستی ناڕازیبوونی خۆی به‌رامبه‌ر به‌ جه‌نگه‌كه‌ نیشان نه‌داوه‌.

له‌باره‌ی ناودێركردن و ناساندن و شوناسدان به‌م جه‌نگه‌، به‌ خوێندنه‌وه‌ی من ئه‌وه‌یه‌ كه‌ جه‌نگێكی ئایدۆلۆژی دووسه‌ره‌یه‌ و ده‌ربڕی هاوپه‌یمانی ستراتیژی نێوان ڕه‌وتی پان وپۆڕی پان توركیزم و كه‌مالیزم و عوسمانی نوێ و پڕۆژه‌ی خه‌لافه‌تی ئیسلامی عوسمانیه‌ به‌ كۆپیه‌ ئیخوانیه‌كه‌ی له‌م قۆناخه‌دا. ئه‌م هاوپه‌یمانه‌تیه‌ له‌ هێڵه‌ گشتییه‌كه‌دا كه‌ نه‌ته‌وه‌- ئیخوانیه‌كه‌یه‌ به‌رهه‌می هاوپه‌یمانی و بگره‌ ئاوێته‌بوونی چه‌ند سه‌د ساڵه‌ی نه‌ته‌وه‌- ئیسلامیه‌كه‌یه‌ له‌سه‌رده‌می ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا.

هه‌رچه‌نده‌ دواجار ئیخوانیه‌ غه‌یره‌ توركه‌كان، به‌تایبه‌ت عه‌ره‌به‌كان ئه‌بێ له‌و هاوپه‌یمانیه‌ته‌ لاسه‌نگه‌ی دیفاكتۆی ئه‌م قۆناخه‌ی ئیخوانی جیهانیه‌وه‌ بێنه‌ده‌ره‌وه‌، چونكه‌ ئیخوانی موسلمین له‌سه‌رده‌ستی عه‌ره‌ب دروستكراوه‌و په‌ره‌ی پێدراوه‌و به‌ جیهانی كراوه‌، به‌ڵام له‌ دواشكستی ئیخوانیه‌كانی میسر، ڕێبه‌رایه‌تی عه‌ره‌بی بۆ ئیخوانی جیهانی، سست و كاڵ بۆته‌وه‌و ناوه‌نده‌كه‌ی، گه‌ر به‌ناره‌سمیش بێت گواستراوه‌ته‌وه‌ بۆ ئیخوانه‌كانی توركیاو بۆ ژێر سایه‌ی ئه‌ردۆگانی سه‌رۆكی پارتی داد و گه‌شه‌پێدان، كه‌ له‌چاو هاوشێوه‌كانی تری له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهاندا ستایلێكی جیاوازی پارته‌ ئیخوانییه‌كانه‌، به‌ڵام وه‌ك پارته‌ ئیخوانیه‌كانی تر هه‌ڵگری هه‌مان پڕۆژه‌ی (حسن البنا)ی دامه‌زرێنه‌ریه‌تی.

سەرەباسێکی تر له‌و باره‌وه‌ پێشنیاركردنە ‌ تا تێز‌ی ئاماژه‌ پێدراوی سەرەوە ببێتە باس و خواسێكی هه‌مه‌لایه‌نه‌، چونكه‌ بڕوام وایه‌ ئه‌و هاوپه‌یمانیه‌ته‌ی ‌ ئێستا له‌ جه‌نگی توركیادا به‌رجه‌سته‌ بووه‌، له‌ ساڵانی داهاتووشدا، له‌ ڕووداوی تری نه‌رم یان توند به‌رجه‌سته‌ ئه‌بێته‌وه‌و، ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ش هه‌یه‌ نه‌خشه‌ی دابه‌شبوونی ئیخوانه‌كان به‌ ئاقاری فراوانبوون یان به‌رته‌سكبوونه‌وه‌ گۆڕانی به‌سه‌ردابێ. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌بێ چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ ئه‌مجۆره‌ هاوپه‌یمانیه‌تیانه‌ی وه‌ك هی ئێستای ئیخوان و توركیا له‌به‌رده‌م زه‌بری ئه‌گه‌ری پاشه‌كشه‌ی تائیفیه‌تدا به‌ قازانجی ناسیۆنالیزمێكی عه‌ره‌بی، یان توركی نوێ چه‌شن پاشه‌كشه‌ بكا. ده‌رهاوێشته‌كانی ئه‌و ناسیۆنالیزمه‌ نوێ چه‌شنه‌ی عه‌ره‌ب ئێستا له‌ عیراق، لوبنان، به‌ كۆپیێكی جیاواز له‌ خۆئارایش و خۆنمایشكردن دایه‌، ئه‌مه‌ باسێكی تره‌و وه‌ختێكی تر قسه‌ی لێ ئه‌كه‌ین، به‌تایبه‌ت په‌یوه‌ست به‌ كوردستان و كوردایه‌تی، كه‌ ڕه‌نگه‌ وورده‌ وورده‌ ئاماژه‌كانی ئه‌وه‌ له‌ عیراقدا ده‌ربكه‌وێ، كه‌ كۆپی نوێ چه‌شنی ناسیۆنالیزمی عه‌ره‌بی به‌ تارای عیراقیبوون بپۆشێ.

سەرچاوە/ K24

ئەم وتارە گوزارشت لەڕای نوسەر دەكات

PM:08:49:02/11/2019



ئه‌م بابه‌ته 174 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

وتارەکانی تری نوسەر