کۆنفیدڕالی، یان جیبەجێکردنی دەستور

حەسەن شێخانى
ڕاوێژکارى چاوى کورد بۆ ناوچە داگیرکراوەکان
سەرەتا نزیکەی ١٥ ساڵە کە گەلی عێراق ڕزگاری بوو لەژێر دەستی دڕندەترین ڕژێمی ناوچەکە کە ئەویش بەعس و سەدامی خوێنڕێژ بوو، ئێستا وەچەیەک دروستبووە کە هەست بەو ناخۆشیانە ناکات کە لە ٢٠ ساڵی پێش ئێستادا خەڵکانی عێراق لە چی ناخۆشیەکدا دەژیان، دوای نوسینەوەی دەستوور و دەنگدان لەسەری لەساڵی ٢٠٠٥دا لەلایەن سەرکردە عێراقییەکانەوە هەوڵدرا سیستەمێکی دیموکراسی بەرجەستە بکرێت لە دەستاودەستکردنی دەسەڵات و هەڵبژاردن و ئازادی گشتی و ڕاگەیاندن و کاری ئایدیای جیاواز و حزب و تەوژم پێکەوە ژیانێکی ئاشتیانەو دیموکراسیانە لە عێراق بەرپا بکرێت.

ئێستا کێشەکە لە جێبەجێکردنی دەستوور نییە، لەداهاتی زۆری وڵات و گەندەڵی و دزیدایە. داواکاری گەنجانی ئەمرۆ جیاوازە لە داواکاری گەنجانی ٢٠ ساڵی پێش ئێستا، ئێمە چەندین جار لە کاتی ڕیفراندۆم و دوای ڕێفراندۆم و ١٦ی ئۆکتۆبەر باسی ئەوەمان دەکرد کە سیستەی حکومڕانی لە عێراق کەموکوڕی زۆری تێدایە و ئاستی زانستی زانکۆکانمان لەدوای ئاستی هەموو زانکۆکانی جیهانەوەیە، ڕێژەی برسیەتی و بێکاری لە پارێزگاکانی خوارووی عێراق لە ژوور %٧٠یەو بەغداد بە خراپترین پایتەختی ناوچەکە دەستنیشان کرا لەرووی ئەمنیەوە لە ناوچەکەدا. بینیمان چۆن سەرباز و پیاوانی ئاسایش لە بەغدا و پارێزگاکانی خوارەوە ڕەفتاری دڕندانەیان ئەنجامدەدا بەرامبەر گەنجە خوێن گەرمەکان کە لە %٩٠ یان دەرچووی زانکۆی پلە بەرزن و دانەمەزراون.

ئامارەکان ژمارەی زۆر ترسناکمان پێدەڵێن دەربارەی کوشتن و دەستگیرکردن و بێسەروشوێن کردنی هەزار گەنجی بێتاوان، بۆیە ئێمە هیچ گەشبین نین بەوەی لە ئێستادا لە عێراق ڕوودەدات. لەبیرمان نەچێت ئێستا ململانێیەکی زۆر لەنێو باڵ و تەوژم و حزب و لایەنەکان دروستبووە، شەو و رۆژ پیلان دەگێڕن لەدژی یەکتر، هەندێکیان بەئاراستەی خواستی وڵاتانی دەرەوە رەفتار دەکات لەگەل خۆپیشاندەراندا، هەندێکیان دەیانەوێ سواری شەپۆلی ناڕەزاییەکان بن بۆ کۆکردنەوەی دەنگی زیاتر لەکاتی هەڵبژاردنەکان، زۆریان بە پلەی وەزیر و ڕاوێژکار و بریکاری وەزیر و دەیان پۆستی دیکە هەزارەها دۆسیەی گەندەڵییان لەسەرە، لەلایەکی دیکەوە ململانێی ئەمریکا و ئێران بە زەقی دەرکەوتووە و دۆخەکەی زیاتر شپرز و ئاڵۆز کردووە. 

تاوەکو ململانێی ئێران و ئەمریکا لە عێراق بەردەوام بێت نە پرۆسەی سیاسی و نە پرۆسەی هەڵبژاردن سەقامگیر و بە ڕێکوپێکی ئەنجام نادرێت، بۆیە ئێستا دواکارییەکان زۆربوون لەلایەن خۆپیشاندەرانەوە، ئەگەری ئەوە هەیە شەڕی ناوخۆ لەنێو عێراق دروستبێت، لەلایەک شەری شیعە-شیعە و لەلایەک شیعە-سوننە و لەلایەک عەرەب- کورد. ئەمە لەلایەن زلهێزانی دونیاوە کاری زۆری لەسەر کراوە بۆ بەرجەستەکردنی، دەربارەی هەرێمی کوردستان، وەک ئاماژەم پێدا دواکاری خۆپیشاندەران سەریکێشاوە بۆ گۆرینی دەستوور و سیستەمی سەرۆکایەتی و بابەتی دیکە. لەبیرمان نەچێ کۆمەڵێک گەرەنتی گرنگ هەن لە دەستووردا بۆ پاراستنی مافەکانی کورد و دەسەڵاتەکانی هەرێم، وەکو لەمادەی ١٢٦ی دەستووردا هاتووە کە هەر کاتێک دەستوور هەموارکرایەوەو دەستکاری دەسەڵاتەکانی هەرێم کران ٣ پارێزگا بۆیان هەیە ڕەددی ئەو هەموارکردنەوەیە بدەن بۆ پاراستنی دەسەڵاتی هەرێمەکان لە عێراق، کە لە دەستوور ئاماژە بە چەند هەرێمێک دەکات لە عێراق، بەڵام وەژو دیفاکت تەنها هەرێمی کوردستانمان هەیەو ئێستا ٤ پارێزگا لەخۆدەگرێت.

دەربارەی ناوچەدابرێنراوەکان و مادەی ١٤٠ی دەستوور، دادگای فیدڕالی ماوەیەک پێش ئێستا بریاری ئەوەیداوە کەوا ماددەی ١٤٠ مادەیەکی دەستوریەو کارپێکراوە تاوەکو جێبەجێکردنی. لە مادەی ١٤٢ی دەستور هاتووە کە لەکاتی هەموارکردنەوەی دەستوری عێراقیدا قانونی ئیدارەی دەولەت وەک بنەمایەک دانراوە بۆ نوسینەوەی دەستوری عێراقی، ئاماژەی بەوەداوە کە مادەی ٥٨ی قانونی ئیدارەی دەولەت کە ئێستا مادەی ١٤٠ ە لە دەستوری عێراقە و مادەی ٥٣ قانوونی ئیدارەی دەولەت کە تایبەتە بە زەویە کشتوکاڵیەکان لە ناوچە دابرێنراوەکان لە جەستەی هەرێمی کوردستان بەهیچ شێوازێک دەستکاری و هەموار ناکرێنەوە.

لە کۆتا ئەگەردا ئەگەر پرۆسەی سیاسی بەگشتی گۆڕان و دەستکاری دەستوور کرا بەشێوەیەکی گشتی لەو کاتەدا کورد دەتوانێت داوای جێبەجێکردنی سیستەمی کۆنفدڕالی بکات لەگەل عێراقدا بەپشتبەستن بەو ریفراندۆمەی کە ئەنجامدرا لە ٢٥ی ٩ی ٢٠١٧.

ئێستا کاتی ئەوەیە هێزە سیاسییەکانی کوردستان ئەم هەنگاوانە بگرنەبەر، بەتایبەت کە بڕیارە هەرسێ سەرۆکایەتیکە سبەی و دوو سبەی بەرفراوان ئەنجام بدەن لە هەولێری پایتەختی هەرێمی کوردستان، وەک درورستکردن یان دامەزراندنی ئەنجومەنێکی باڵای سیاسی سەرکردایەتی. هەروەها دروستکردنی ژورێکی عەمەلیات لە کەسی یەکەمی هەموو هێزە سیاسییەکانی کوردستان و بەلاوەنانی هەموو ناکۆکییەکی حیزبی و کەسی.

ئێستا کاتی دروستکردنی یەکدەنگی ویەک گوتاری و یەکگرتوییە بۆ هەموو ئەگەر و پێشهاتەکان. لەگەڵ تەواوی ئامادەباشی سیاسی و یاسایی و عەسکەری بۆ هەر ڕووداو و پێشهاتێک.

دەبیت دەستبکریت بە سەردانی وڵاتانی دۆست و بڕیاربەدەستەکان، وەفدێکی باڵاو بسپۆر بۆ پەیوەندیکردن و سەردانیکردنی نەتەوە یەکگرتوەکان و ئەمەریکا و ئەوروپا و فەرەنسا، بەتایبەت لەگەڵ وڵاتانی وەک روسیا ...هتد. تەنانەت وڵاتانی عەرەبی و ئەگەر بکرێت وڵاتانی ئیقلیمیش.

کورد خۆی بۆ هەموو ئەگەرەکان ئامادە بکات، بەڵام تا دەتوانێت نەبێتە لایانگیر یان بەشیک لە روداوەکانی عێراق. زۆر پێویستە ئامادەکاری تەواوبکریت بۆ ناوچە کوردستانیەکان، لەکاتی ڕوودانی هەر ئەگەرێکی نەخوازراو.

بیرمان نەچی ئیستا راگەیاندنەکان رۆڵێکی زۆر خراۆ دەبینن، دەبیت لە راگەیاندنەکاندا هیڵی سوری ئەمنی قەومی یان ئاساییشی نەتەوەیی بپارێزرێت.

PM:11:34:04/11/2019



ئه‌م بابه‌ته 145 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

وتارەکانی تری نوسەر