تۆمەت خستنەپاڵ لە میدیا و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا/٢-٢

PM:02:00:03/03/2020
دۆسیە: توێژینەوەی میدیا


د. کارزان محەمەد
رۆژنامەنووس و مامۆستای زانکۆ

بۆچی سزای تۆمەت خستنەپاڵ لە ڕاگەیاندندا توندترە؟
بەپێی یاسای سزادانی عیراقی، تۆمەت خستنەپاڵ ئەگەر لەڕێگەی یەكێك لە ئامرازەكانی ڕاگەیاندنەوە ئەنجام بدرێت، ئەوا دۆخی سزادان زۆر توندترەو لە هەندێكجار دادوەر بەرزترین ئاستی سزا دەگرێتەبەر، بەمەرجێ لە دوو هێندەی سزاكە پتر نەبێت.بۆ نمونە ئەگەر سزای ناوزڕاندن و تۆمەت (5) ملیۆن دینار غەرامە بێت، ئەوا دادوەر دەتوانێ (10) ملیۆن دینار غەرامە بەسەر تاوانباردا بسەپێنێ.

هۆكارەكانی پشت توندی سزادانی تۆمەت خستنەپاڵ لەڕێگەی دەزگاكانی ڕاگەیاندن، دەگەڕێتەوە بۆ:
 
ا-دۆخی بڵاوكردنەوە -Publishing-ی تێدایە، زۆرترین ژمارەی خەڵك لە ڕاگەیاندنەوە گوێبیستی دەبن یاخود دەیخوێننەوە و دەیبینن.ئەمەش جیاوازە لەوەی تاوانەكە لەبەرچاوی كەسێك یاخود چەند كەسێكی كەمدا ئەنجام بدرێَت.

ب-تۆمەت و ناوزڕاندن دەچێتە خانەی مێژوو، زۆرجار كەسایەتییەك تەنانەت تا دوای مردنیشی، لەلایەن هەندێ خەڵكەوە مەسەلەی تۆمەتەكە دەكرێتە ئامڕازێك بۆ شكاندنی.دەشێ كاندیدێك یاخود لایەنێكی سیاسی بەهۆی تۆمەتێكەوە، دووچاری شكستی هەڵبژاردن ببێتەوە.

ج- خەڵك زیاتر متمانە بەو تۆمەتانە دەكەن كە لە دەزگا ڕاگەیاندنەكان بڵاودەكرێنەوە، واتا پێیانوایە تۆمەتەكە ڕاستە بۆیە بڵاوكراوەتەوە.

لەبەر ئەم فاكتەرانەی سەرەوە، دادوەر دەتوانێ بە پشت بەستن بە ماددەی (433)ی یاسای سزادان، دۆخی سزاكەی توندتر بكات، بەمەرجێ لە دوو هێندەی سزای دیاریكراوی یاسای سزادان تێنەپەڕێ.

هەروەها لە بڕگەی (3)ی ماددەی (9)ی یاسای ڕۆژنامەگەری ژمارە (35ی ساڵی 2007)یشدا هاتووە: لەكاتی دووبارەكردنەوەدا دادگا بۆی هەیە سزا داراییەكەی زیاد بكا، بە مەرجێك لە دوو هێندەی پارەی سزاكە كە لە بڕگەكانی (یەكەم)ی سەرەوەدا هاتوون پتر نەبێ‌".واتا هەر دەزگایەكی ڕاگەیاندن ئەگەر تاوانێكی دووجار ئەنجام دا، سزاكەشی تا دوو هێندە زیاد دەكات.

لە چ كاتێكدا سزا لەسەر تۆمەت نییە؟
ئەو بابەت و وێنە ڕەخنەییانەی كەسێك یاخود ڕۆژنامەنووس و نووسەرێك لە دەزگایەكی ڕاگەیاندندا بڵاوی دەكاتەوە، پێویستە كۆمەڵێك مەرج لەخۆبگرێت تا نەچنە خانەی ناوزڕاندن و تۆمەت.

هەرچەندە ئەركێكی گرنگی ڕاگەیاندن، شەنوكەوی كار و بەرنامەی ئەو كەس و لایەنە گشتییانەیە كە پەیوەندیان بە بەرژەوەندی گشتییەوە هەیە.مەبەستیش لە كەس و لایەنی گشتی، ئەوانەن كە ئەركێكی حكومی یان كارێكی پەیوەست بە كۆمەڵگایان لەسەرشانە، ڕۆژنامەنووسان و ڕاگەیاندنەكانیش لەساتی بینینی كەمتەرخەمی تا دەگاتە گەندەڵی، نەك هەر مافی بڵاوكردنەوەی بابەتی ڕەخنەئامێزیان هەیە، بەڵكو ئەركی ڕاستەقینەی سەرشانیشیانە.

لە یاسای ژمارە (111)ی ساڵی (1969)ی  سزادانی عیراقی و یاسای ڕۆژنامەگەری ژمارە (35)ی ساڵی (2007)دا، هەندێ مەسەلە دەستنیشان كراون كە لەو دۆخانەدا ناچنە خانەی تۆمەت.

بەپێی بڕگەی (2)ی یاسای ژمارە (111)ی ساڵی (1969)ی  سزادانی عیراقی، بڵاوكردنەوەی زانیاری و ڕەخنە لەسەر كار و رەفتارەكانی كەس یاخود لایەنێك، تەنها لەو دۆخانەدا ناچنە چوارچێوەی تاوانەوە كە سەرجەم ئەم مەرجانەی لەخۆگرتبێت: 

١/ نووسین‌و بڵاوكردنەوە لەسەر كارەكانی فەرمانبەر یان كەسێكی ڕاسپێردراو بۆ خزمەتگوزاری گشتی یان سیفەتی نوێنەرایەتی گشتی هەبێ‌ (بۆ نمونە سەرۆكی حكومەت، ئەندامانی پارلەمان، بەڕێوەبەرانی دەوڵەت، وەزیرەكان تا دەگاتە كارمەندان.....).

٢/ بڵاوكردنەوەكە پەیوەندی بە (كار)ی فەرمانبەرەكەوە هەبێت نەك كەسێتییەكەی، واتا ئێمە ڕەخنە لە كارو رەفتارەكانی بگرین نەك خودی خۆی.

٣/ بڵاوكردنەوەكە پەیوەندی بە خزمەتی گشتییەوە هەبێت.

هەروەها لە بڕگەی (٤)ی ماددەی هەشتەمی یاسای ڕۆژنامەگەری ژمارە (35)ی ساڵی (2007)دا هاتووە:"نووسین‌و بڵاوكردنەوە لەسەر كارەكانی فەرمانبەر یان كەسێكی ڕاسپێردراو بۆ خزمەتگوزاری گشتی یان سیفەتی نوێنەرایەتی گشتی هەبێ‌ تاوان نییە، ئەگەر هاتو بڵاوكردنەوەكە لە چوارچێوەی ئەركی فەرمانبەری‌و خزمەتی گشتی‌و نوێنەرایەتی دەرنەچێ بەو مەرجەی بەڵگەی سەلمێنەری دانەپاڵییان لەسەر هەبێت" 

خۆپارێزیی لە تاوانی تۆمەت خستنەپاڵ
بۆ جیاكردنەوەی ڕەخنەی ڕاستودروست كە لە خزمەتی كۆمەڵگادایە لە تاوان (ناوزڕاندن و تۆمەت) كە زیان بە كۆمەڵگا دەگەیەنێ و متمانەی دەزگاكانی ڕاگەیاندنیش لەكەدار دەكات، دەبێ لە ساتی هەر ڕەخنەگرتن یاخود هەر قسە و رەفتارێك بخەینە پاڵ كەس و لایەنێك، (3) خاڵی گرنگ لەبەرچاو بگرین.

١/ پێویستە ڕەخنەكە یاخود تۆمەتەكە راست بێت: 
ئەركی سەرەكی ڕۆژنامەنووس لەو گوتانەی دەیخاتەپاڵ هەر كەس و لایەنێك، بریتییە لە (دڵنیایی).بۆ نمونە كاتێك بەرپرسێك بە گەندەڵ ناودەبەین، یاخود تۆمەتی تەزویر لەساتی هەڵبژاردن دەدەینە پاڵ حیزبێ، پێویستە دڵنیا بین لە ڕاستی و دروستییەكەی  نەك لەسەر بنەمای گومان.

یەكێك لە نموونە دیارەكانی (تۆمەتخستنەپاڵ) لە ڕۆژنامەگەریی كوردیدا، مانشێتی سەرەكی لاپەڕە (1)ی ڕۆژنامەی (هاوڵاتی) بوو كە تیایدا هاتبوو:"لەسەر بڕینی تەلەفۆنی ماڵەكەی، سەرۆكی حكومەت دوو كارمەندی كوردتێل فەسڵ دەكات" 
 
دوای تۆماری سكاڵا لەلایەن سەرۆكی حكومەتەوە، سەرەنجام ئەم ڕۆژنامەیە سكاڵاكەی دۆڕاند و بە فەرمی ڕۆژنامەكە داوای لێبوردنی كرد، چونكە  تۆمەتەكە ڕاست نەبوو.  

نمونەیەكی دیكە، بڵاوكردنەوەی راپۆرتە هەواڵێك لە لاپەرە (1)ی هەفتەنامەی (چاودێر)  بوو سەبارەت بەوەی (ئەندام مەكتەب سیاسییەكی بزووتنەوەی ئیسلامی مۆر و ئیمزای حیزبەكەی خۆی تەزویر دەكات)، دوای تۆماركردنی سكاڵای ئەو سیاسەتمەدارە لەسەر هەفتەنامەكە، لەبەرئەوەی نەتوانرا تۆمەتەكە بسەلمێنرێت، ڕۆژنامەكە سكاڵاكەی دۆڕاند.

نمونەیەكی دیكە بڵاوكردنەوەی راپۆرتێك بوو لە گۆڤاری لڤین، تیایدا باس لەوە دەكات كە گوایە مەكتەبی سیاسی پارتی بە هاوكاری مەكتەبی سیاسی یەكێتیی، پیلانی كوشتنی هەر سێ سەركردەی لایەنەكانی ئۆپۆزسیۆنیان داڕشتووە.

دوای بڵاوكردنەوەی ئەو راپۆرتە، مەسعود بارزانی سەرۆكی پێشووی هەرێمی كوردستان داوای لە داواكاری گشتیی كرد كە دەستبەجێ لێكۆڵینەوەیەكی ورد لەسەر ئەو مەسەلەیە بكات، چونكە ئەمە مەسەلەیەكی ترسناكە و ناكرێ بە هیچ شێوەیەك بێدەنگی لێ بكرێ .

گیروگرفتی ئەم راپۆرتەش لەوەدایە كە كارێك ڕووی نەدابێ، سەلماندنی راستییەكەی زۆر ئاستەمە، یاساش هەرگیز لەسەر بنەمای بیركردنەوەی دەروونی و زیهنی ڕۆژنامەنووس، هیچ كەس و لایەنێكی سیاسی بە تاوانبار ناناسێنێ.

٢/ پێویستە تۆمەتەكە شیاوی سەلماندن بێت:
 رۆژانە چەندین زانیاری لەسەر كەس و لایەن و بەرپرسان لەلایەن پەیامنێران یاخود سەرچاوە تایبەتەكانەوە دەگاتە دەزگایەكی ڕاگەیاندن، هەندێ لەو زانیاریانە بریتین لە جۆری تۆمەت وەك (گەندەڵی، دزی، بەدڕەوشتی، تەزویر، كەمتەرخەمی....هتد)، ئەگەر ئەم زانیاریانە ڕاستیش بن، پێویستمان بە بەڵگە هەیە بۆ سەلماندنیان ئەگەرنا بڵاوكردنەوەیان شیاو نییە.

دەشێ جۆرە راستییەك لەنێو ئەم راپۆرتەدا بێ، بەڵام نەبوونی هیچ بەڵگەنامەیەكی متمانەپێكراو، دەزگا ڕاگەیاندنەكان لەبەردەم یاسادا دووچاری دۆڕان كردەوە.

بۆ نمونە دوای بڵاوكردنەوەی راپۆرتێكی (مایكڵ ڕۆبن) لە ڕۆژنامەی (هاوڵاتی) لەژێرناوی "سەركردەكانی كورد جێی متمانەی ئەمریكا نین"، لەم راپۆرتەدا سەرمایەی (مەسعود بارزانی)ی سەرۆكی هەرێمی كوردستان بە (2) میلیارد دۆلار و سەرمایەی (جەلال تاڵەبانی) سەرۆك كۆمار بە (400) ملیۆن دۆلار خەمڵێنراوە ، تاڵەبانی بە تاوانی (تۆمەتخستنەپاڵ) سكاڵای لەسەر ڕۆژنامەكە تۆماركرد، لەبەرئەوەی ڕۆژنامەكە نەیتوانی بەڵگەنامە بۆ ڕاستی و دروستی زانیارییەكان بخاتەڕوو، سەرەنجام سكاڵاكەی بردەوە و ڕۆژنامەكەش سزا درا.

٣/ پێویستە خزمەت بە بەرژەوەندی گشتی بكات: 
راگەیاندن دەبێ خزمەتكاری كۆمەڵگاكەی خۆی بێت، ئەو زانیاری و مەسەلانەی پەیوەستن بە كۆمەڵگا ئەگەر (خێر و بەرژەوەندی) خستە مەترسییەوە، ئەوا بڵاوكردنەوەیان لە دیدی یاساوە شیاو نییە، چونكە ئامانجێكی گرنگی یاسا وەدیهێنانی ژیانێكی پڕ لە ئاسایش و ئارامییە بۆ كۆمەڵگا، هەر زانیاری و بابەتێ زیانی بە ئاسایش و ئارامی گەیاند دەشێ قەدەغە بكرێت، ئەمەش پشتی بەو بۆچوونە بەستووە كە لەسایەی دۆخێكی ئارامدا، سەروەریی یاسا دەپارێزێ.هاتنەئارای هەلومەرجی پڕ لە ئاژاوەش، زیان بە سەروەریی یاسا دەگەیەنێت.

پاشان هەقیقەت بۆ خزمەتی مرۆڤە، كاتێ دركاندنی راستییەك ئاژاوەی ناوخۆیی یان نێودەوڵەتی خوڵقاند و هەروەك زۆرجار مێژووی جیهان شایەتحاڵی لەسەردەدات (وەك هەردوو جەنگی جیهانی دووەم) ملیۆنەها كەس لەژێرناوی ئەوەدا كوژراون كە كام ئایدۆلۆژیا و دەوڵەت لەسەر هەقە، ئەوا خودی پەیامی پیرۆزی هەق نیشانەی پرسیارو سەرسوڕمانی دەوێ! 

لە سەرجەم ئەو وڵاتانەی شەڕو ئاژاوەی تێدایە (وەك عیراقی دوای ڕووخانی رژێمی بەعس)، زۆرترین قوربانی بریتین لە ڕۆژنامەنووسان، بەمپێیە خودی ڕۆژنامەنووسان دەبنە قوربانی هەلومەرجی جەنگ و كێشمەكێش.

بەم چەشنە، دەزگاكانی ڕاگەیاندن ئەگەرچی زانیارییەك (راست)یش بێت و (توانای سەلمانی راستییەكەش)ی هەبێت، ئەگەر زیانی لە قازانج زۆرتر بوو ئەوا دەشێ بۆ كاتێكی شیاو دوابخرێت یا بڵاونەكرێتەوە.

لێرەدا ئاماژە بە چەند نمونەیەك دەكەین: 
-بڵاوكردنەوەی بودجەی تەرخانكراوی حكومەتی هەرێم بۆ حیزب و لایەنە كوردییەكانی ئیران لەلایەن ڕۆژنامەی (رۆژنامە)ەوە ، ئەگەرچی (راست) بوو و (شیاوی سەلماندن)یش بوو، بەڵام لەبەرئەوەی خێرو بەرژەوەندی گشتی تێدا نییە و كاریگەری خراپی لەسەر پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان- ئیران جێهێشت، تەنانەت هەڕەشەی بڕینی پەیوەندی و داخستنی سنوورەكانیش لە حكومەتی هەرێمی كوردستان كرا، تاران لە هەڵوێستێكی ڕاستەوخۆدا رایگەیاند:"حكومەتی هەرێمی كوردستان كە لە كۆنەوە تا ئەمڕۆ پەیوەندییەكی پتەویان لەگەڵ ئیراندا هەبووە، دەبێ ئەوە ڕەچاو بكەن كە هاریكاری جۆراوجۆری ئیران‌و ئەو هەرێمە لەسەر ڕێزگرتن لەیەكتر و ڕەتكردنەوەی هەرجۆرە هەنگاوێكی تێكدەرانە دژ بەبەرژەوەندییەكانی هەردوولا ڕاوەستاوە، لەسەر ئەم بنەمایە دەبێ هەڵوێستێكی ڕوون لەمبارەیەوە بگرنەبەر، ئاگاداری ئەوەش بن كە ئەو چەشنە كارانە كاریگەریی لەسەر پەیوەندییەكانی هەردوولا جێنەهێڵێ" .
هەرچەندە بەهۆی نەبوونی بڕگەی پەیوەست بە ئاسایشی نەتەوەیی، هیچ بەدواداچوونێكی یاسایی بۆ ئەم راپۆرتە مەترسیدارە نەكرا، وێڕای ئەوەش سەرنووسەری ڕۆژنامەكە دەستی لەكاركێشایەوە.
* لە چەند دۆخێكیتردا، تۆمەتخستنەپاڵ سزای لەسەر نییە، بۆ نمونە لەناو دادگا و لەبەردەم دادوەر كاتێ سكاڵا دژی كەسێك بەرز دەكرێتەوە، ئەگەر لەو ساتەدا ئەو كەسەی سكاڵای لەسەر تۆمار دەكرێت، هەر گوتەیەك دەرببڕێت بە تاوان دانانرێ.

مافی سكاڵا تۆماركردن 
لە كاتی ئەنجامدانی تاوانی تۆمەتخستنەپاڵ لە دەزگایەكی ڕاگەیاندن، ئەم لایەنانەی خوارەوە مافی تۆماركردنی سكاڵایان هەیە، دوابڕیاریش لای دادوەرە كە ئایا ڕەخنەكە، تاوانە یاخود ڕێگەپێدراوە.

-كەس و لایەنی زیانلێكەوتوو (هەروەك لە نمونەكانی پێشوودا ئاماژەمان بۆ كرد، چەندین كەس و لایەن سكاڵایان لەسەر دەزگا ڕاگەیاندنەكان تۆمار كردووە بەو پاساوەی كە تۆمەتیان خراوەتەپاڵ).

-(داواكاری گشتی) وەك بەرزترین دەسەڵاتی یاسایی، مافی تۆماركردنی سكاڵای لەسەر ئەو بابەتانەی ڕاگەیاندن هەیە كە زیان بە دابونەریتی گشتی و مەسەلە گرنگەكانی كۆمەڵگا دەگەیەنێت.ئامانجی داواكاری گشتیش چاودێری دەزگا ڕاگەیاندنەكانە تا ڕێز لە سنورەكانی ئازادی رادەربڕین بگرن، لەهەمان كاتدا ڕادەربڕین نەبێتە ئامڕازێ بۆ زیانگەیاندن بە سەرمایە ماددی و مەعنەوییەكانی كۆمەڵگا.
بۆ نمونە دوای بڵاوكردنەوەی شیعرێك لە پاشكۆی (ئاسۆی ئەدەب) كە تیایدا سوكایەتی بە خوداوەند كرا، داواكاری گشتی سكاڵای لەسەر ڕۆژنامەكە تۆمار كرد، سەرنووسەریش بەوپەڕی لەخۆبوردووییەوە داوای لێبوردنی كرد، سكاڵاكەش كشێنرایەوە.

ئەگەرچی داوای لێبوردن سزا لەسەر تاوانی ڕۆژنامەگەری لانابات بەڵام كەمی دەكاتەوە، چونكە لەو ساتەدا ڕاگەیاندنەكە نیازپاكی خۆی دەخاتەڕوو.

سەرنج: بەپێی بڕگەی (5)ی ماددەی هەشتەم، نابێ‌ دوای تێپەڕبوونی (90) نەوەد رۆژ لە مێژووی بڵاوكردنەوە، هیچ جۆرە رێكارێكی یاسایی لە بەرامبەر ڕۆژنامەنووس بگیرێتەبەر.


ئه‌م بابه‌ته 264 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر