تۆمەت خستنەپاڵ لە میدیا و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا/١

AM:11:20:24/02/2020
دۆسیە: توێژینەوەی میدیا


د. کارزان محەمەد
رۆژنامەنووس و مامۆستای زانکۆ

ئەو بابەت و وێنانەی لە ڕوانگەیەكی ڕەخنەئامێز لە دەزگاكانی ڕاگەیاندن بڵاودەكرێنەوە، هەندێكجار جۆرە تێكەڵییەك لە مەسەلەی (ڕەخنە) و (تۆمەت)دا دێتەئاراوە، واتا ڕۆژنامەنووسێك بەناوی ڕەخنەوە تۆمەت دەخاتە پاڵ كەسێك یاخود لایەنێك، بۆ نمونە بەكارهێنانی هەریەك لە دەستەواژەكانی (دزو گەندەڵ، بەدڕەوشت، تاوانبار، خیانەتكار...) بەرپرسیارێتی راستەوخۆی یاسایی لەسەرشانی ڕۆژنامەنووسان و دەزگاكانی ڕاگەیاندن دەخوڵقێنێ، هەربۆیە بە هێڵێك جیاكەرەوە (ڕەخنە) لە (تۆمەت و ناوزڕاندن) جیا دەكەینەوە، چونكە (تۆمەت) تاوانێكی گەورەیە و ئەنجامدانیشی بە پشت بەستن بە یاسای سزادان و یاسای ڕۆژنامەگەری، سزا بەدوای خۆیدا دەهێنێ.

بۆ دەستنیشانكردنی سنوری نێوان ڕەخنە و تۆمەت، پێویستمان پێناسێكی وردتری چەمكەكان لەنێو یاسادا هەیە تا چەمكەكان شێوازێكی لاستیكی وەرنەگرن، واتا ناشێ ڕۆژنامەنووس بە مەیلی خۆی بازنەی ئەو چەمكە گەورە یاخود گچكە بكات، لەلایەكی دیكەشەوە دادوەر ناشێ بە سودوەرگرتن لەو چەمكە لاستیكییانە،  بەئاسانی ڕۆژنامەنووسان بخاتە داوی سزا. 

لە پێناسێكدا بۆ ئەو چەمكە دەگوترێت:" مەبەست لە تۆمەت خستنەپاڵ -قژف- پێگوتنێكە سیفاتێكی سەلماندن و بینراوی تێدایە، زۆرجار لە ڕێگەی ڕۆژنامەگەرییەوە ئەنجام دەدرێت"(١)، واتا ڕوونتر بڵێین لە تاوانی خستنەپاڵ (قذف)دا "رەفتارە خراپەكە (واقیعەكە) بە ڕوونی و ئاشكرایی دەخرێتە پاڵ كەس یاخود لایەنەكە و خەڵك زیاتر بڕوای پێدەكات"(٢).  

یاسای سزادانی عیراقیش بەوردی پێناسی تاوانی (خستنەپاڵ)ی كردووە، تا ڕۆژنامەنووس لەژێرناوی رەخنە و هەڵسەنگاندندا، خۆی لەو تاوانە بپارێزێت. 
بەگشتی تۆمەت خستنەپاڵ ئەم خەسڵەتانەی تێدایە:

-رەفتار یاخود تۆمەتێكی خراپ و ناوزڕێنەرە.
-بەشێوەیەكی دیاریكراو دەخرێتە پاڵ كەسێ یاخود لایەنێك.
- خەڵك بەئاسانی بڕوای پێدەكات، چونكە وریایی لە هۆنینەوەیدا بەكاردێت، بۆ نمونە بە هونەرمەندێكی "جوان"  دەڵێن "بەدڕەوشتە"، بە بەرپرس دەڵێن "گەندەڵە" یاخود بە دەوڵەمەند دەڵێن "دز"ە، واتا نزیكایەتی و پەیوەندییەكی توندوتۆڵ لەنێوان (جۆری تۆمەتەكە) و (كەس و لایەنە تۆمەتباركراو)دا هەیە.

*سنورەكانی تاوانی تۆمەت خستنەپاڵ 
پەیوەندی نێوان (ڕاگەیاندن) و (كۆمەڵگا) پەیوەندییەكی هاوكارلێكییە، واتا ڕاگەیاندن كاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر ڕەوشی كۆمەڵگا هەیە و بەپێچەوانەشەوە ڕاستە.

بۆ پاراستنی سنورەكانی ئازادی ڕادەربڕین لە ڕاگەیاندن و پارێزگاری لە ڕێز و حورمەتی كۆمەڵگا، دەبێ سنورەكانی هەردوولا بەپێی یاسا دەستنیشان بكرێن.

واتا كۆنتڕۆڵكردنی سنورەكانی هەردوولا (راگەیاندن و كۆمەڵگا) لەپێناو پاراستنی مافی ئازادی رادەربڕینی ڕۆژنامەنووسانە وەك پاداشتێكی مرۆیی، هەم ڕێگەگرتنە لە ئەنجامدانی تاوان لەلایەن ڕۆژنامەنووسانەوە كە كارێكی زیانبەخشە بۆ كۆمەڵگا، ئەمەش یاسایەكی بەهێز و جێبەجێكارێكی بەهێزتری  پێویستە.

ئەو هەواڵ و بابەتانەی تۆمەتیان تێدایە، بە ڕواڵەت بۆ گەیاندنی زانیاری نوێ بڵاودەكرێنەوە، لە ناواخنیشدا چەندینجار (بەمەبەست یاخود بێ مەبەست) تاوان یا هاندان بۆ تاوانیان تێدایە. لەم دۆخانەدا (كەس و لایەنی زیانمەند) دەتوانن پەنا بۆ دادگا ببات. 

ئەگەر لە ڕاگەیاندنێكەوە دەستدرێژی بۆسەر دۆخی ماددی و مەعنەوی كۆمەڵگا هەبوو، ئەركی سەرشانی داواكاری گشتییە كە وەك داكۆكیكار لە كۆمەڵگا، سكاڵای یاسایی لەسەر ئەو دەزگا ڕاگەیاندنانە تۆمار بكات، هەم بە مەبەستی سزادان و هەم لەپێناو ڕێگەگرتن لە تەشەنەسەندنی تاوانی ڕاگەیاندن، وەك بڵاوكردنەوەی ئەو بابەت و وێنانەی كە دەبنەمایەی ناوزڕاندنی نەتەوە و ئایین و تەنانەت ناوچەیەكی دیاریكراو، یاخود بەهۆی تۆمەتێكەوە جەماوەر بۆ كاری تێكدەرانە دەبزوێنرێ.

بۆ نمونە ئەگەر ڕۆژنامەیەك لەسەر بنەمای زانیارییەكی ناڕاست بنووسێ فڵانە وەزیر بەشە بەنزینی شاری  (......) دەخوات، لەم ڕێگایەوە ئاژاوە بنێتەوە، ئەگەر وەزیریش سكاڵا تۆمار نەكات، ئەوا داواكاری گشتی مافی تۆماركردنی سكاڵای هەیە لەسەر ئەو تۆمەتەی كە ئاژاوەی خوڵقاندووە.

*هۆكارەكانی پشت سزای تۆمەت خستنەپاڵ
سزادانی تاوانی تۆمەت خستنەپاڵ لە تاوانەكانی نمونەی (جنێودان) زۆرترە، واتا دادوەر دەتوانێ سزایەكی توند دژ بەم تاوانە بگرێتەبەر، لەبەر ئەم هۆكارانەی خوارەوە:

١-خەڵك متمانەی پێدەكات: 
خەڵك بەئاسانی باوەڕ بە تۆمەت دەكەن و بەزوویی دەچنە ژێر كاریگەرییەوە، چونكە لێڵییەك لەنێوان ڕاستی و درۆدا خۆی لەنێو تۆمەتدا حەشارداوە. بۆ نمونە كاتێك تۆمەت بخرێتە پاڵ چێشتخانەیەك بەوەی گۆشتی گیانلەبەری حەرامی داوەتە كڕیارەكانی، خەڵك زوو بڕوای پێدەكات و دەشێ بەتەواوەتی بازاڕی چێشتخانەكە دووچاری داكشان بكاتەوە.

٢-بەرنامە و پیلانی لە پشتەوەیە: 
لە تۆمەتدا وردترین پیلانی تێدایە، بەچەشنێ دادەڕێژرێ كە زوو لەلایەن پەیاموەرگر (خوێنەر، بینەر، گوێگر)ەوە متمانەی پێ دەكرێت، بۆ نمونە كاتێ دەگوترێ (نهێنییە سێكسییەكانی فڵان ژنە هونەرمەند، گەندەڵییەكانی فڵان بەرپرس)، لێرەدا پەیوەندی راستەوخۆ لەنێوان جۆری تۆمەتەكە و پیشەی كەسەكە یاخود لایەنەكەدا هەیە. ئەو ڕۆژنامەنووس یاخود كەسەی تۆمەتەكە هەڵدەبەستێ، پێشتر بیری لێكردۆتەوە و بەچەشنێ دەیهۆنێتەوە كە زوو خەڵك متمانەی پێ بكات، كەواتە دەتوانین بڵێین تۆمەت كردەیەكی نەخشە بۆ داڕێژراوە. 

٣-كاریگەری "زیاتر" و "درێژخایەن"ە: 
تۆمەت كاریگەری قوڵ لەسەر تۆمەتباركراو جێدەهێڵێ، بۆ ماوەیەكی درێژیش لە بیرو هزری خەڵكدا دەمێنێتەوە، تەنانەت دوای مردنیشی هەر كاریگەری لەسەر ناوبانگی كەسێتییەكەی دادەنێ.

٤- تۆمەت لە ڕێگەی ڕاگەیاندنەوە ئەنجام بدرێت، سزاكەی توندترە و لە هەندێ دۆخدا دەگاتە دوو هێندە كە دواتر ئاماژەی بۆ دەكەین. 

*سزادانی تاوانی تۆمەت خستنەپاڵ
بەپێی یاسای سزادانی عیراقی ژمارە (111)ی ساڵی (1969)ی هەموواركراو، سزای تاوانی خراپە خستنەپاڵ، بریتییە لە بەندكردن (واتا لە سێ‌ مانگ تا پێنج ساڵ) یان بەهەردوو سزای ماددی "قەرەبوو" و "غەرامە" سزا دەدرێت، ئەگەر خراپە خستنەپاڵەكە لە ڕێگای ڕاگەیاندنەوە بێت، ئاستی سزاكە دۆخێكی توندتر وەردەگرێت، واتا دادوەر دەتوانێ‌ بەرزترین ئاستی سزاكەی بەسەردا بسەپێنێ بەو مەرجەی لە دوو هێندەی سزاكە تێنەپەڕێت (واتا تا 10 ساڵ). 

لە یاسای ژمارە (35)ی ساڵی (2007)دا جەخت لەسەر سزادانی تاوانی (ناوزڕاندن و تۆمەت) كراوەتەوە، لە بڕگەی (5)ی ماددەی نۆیەمدا هاتووە:"توانجی ناڕەوا و ناوزڕاندن قەدەغەیە". ئەم بڕگەیە ناوزڕاندنی وەك تاوانێكی ڕۆژنامەنووسی لە رەخنە جیاكردۆتەوە. 

هەروەها سزاشی داناوە بۆ (رۆژنامەنووس) و (سەرنووسەر)ی ئەو بڵاوكراوەیەی ناوزڕاندن و تۆمەتی تیادا بڵاودەكرێتەوە، لە بڕگەی (یەكەم)ی  ماددەی (نۆیەم)دا هاتووە:" ڕۆژنامەنووس و سەرنووسەر، بەبڕێك پارە غەرامە دەكرێن كە لە (1,000000) یەك ملیۆن دینار كەمتر و لە (5,000000 ) پێنج ملیۆن دینار پتر نەبێ. كاتێك توانجی ناڕەواو ناوزڕاندن بڵاو بكاتەوە".

سەبارەت بە سزادانی دەزگا ڕاگەیاندنەكەش، لە بڕگەی (دووەم)ی هەمان ماددەدا هاتووە:" ڕۆژنامەی بڵاوكەرەوە بە بڕێك پارە غەرامە دەكرێت كە لە (5,000000) پێنج ملیۆن دینار كەمترو لە (20,000000) بیست ملیۆن دینار پتر نەبێت".

بەپێی ئەم یاسایە، لەكاتی دووبارەكردنەوەی ئەنجامدانی تاوانی ناوزڕاندن و تۆمەت خستنەپاڵ لە ڕاگەیاندندا، سزاكە توندتر دەبێت. هەروەك لە بڕگەی (سێیەم)ی هەمان ماددەدا هاتووە:"لەكاتی دووبارەكردنەوەدا، دادگا بۆی هەیە سزا داراییەكەی زیاد بكا، بە مەرجێك لە دوو هێندەی پارەی سزاكە  كە لە بڕگەكانی (یەكەم)ی سەرەوەدا هاتوون پتر نەبێ‌". واتا دووبارەبوونەوەی ئەم تاوانە، دەبێتەمایەی گرتنەبەری ڕێوشوێنی توندتری سزادان.

یاسای خراپ بەكارهێنانی ئامێرەكانی پەیوەندی ژمارە (6)ی ساڵی (2008)دا لە بڕگەی دووەمدا ئاماژەی بۆ تاوانی تۆمەت لەڕێگەی (مۆبایل، ئامێری تەلدار و بێ تەل)ەوە كردووە، سزاكەی لە (6 مانگ زیندانی بۆ 5 ساڵ)ە و بە غەرامەیەكیش سزا دەدرێ كە لە (1) ملیۆن كەمتر و لە (5) ملیۆن دینار زیاتر نەبێ، یاخود بە هەردووكیان. 

دەستنیشانكردنی قەبارەی سزاكەش لە دەسەڵاتی دادوەردایە، بەڵام ئەم فاكتەرانەش ڕۆڵی لە دیاریكردنی سزاكەدا هەیە:

-بوون یاخود نییەت لە پشت تاوانەكە. 
-پاساوی دەزگا ڕاگەیاندنەكە بۆ تۆمەتەكەی (بوونی نەخشە و پیلانێ بۆ خستنەپاڵی تۆمەت، ڕێژەی سزادانەكەی زیاتر دەكات، ئەگەرچی نەزانینیش پاساو نییە بۆ ئەنجامدانی تاوان، واتا نەزانی سزا لانابات بەڵام كەمی دەكاتەوە).
ڕێژەی كاریگەری و ئاستی زیانەكەی (بۆ نمونە زیانگەیاندن بە شەرەف و ئیعتیباری سیاسەتمەدار یاخود هونەرمەندێك لەڕێگەی دروستكردنی تۆمەتێكەوە بۆ ناوبراو، سزای زیاترە وەك لەوەی تۆمەتەكە دژ بە هاوڵاتییەكی سادە بێت).
-كاتی بڵاوبوونەوەی (بۆ نمونە لەساتی هەڵبژاردندا تۆمەت بخرێتەپاڵ كاندیدێك و بەوهۆیەوە شكست بخوات، سزاكەی زیاترە وەك لە دۆخی ئاسایی). 
-ئاستی لێهاتوویی و ویژدانی دادوەر لە بەكارهێنانی دەسەڵاتە لاستیكییەكەیدا.

پەراوێزەكان:
١- د. مبدر الویس: أثر التشهیر فی الصحافة، دراسه‌ مقارنة، طبعة الاولی، مطبعة دار الجاحظ 1986، ص 47. 
٢- د. عبدالحمید الشواربي: جرائم الصحافة والنشر في ضوء القضاء الفقه، طبعة الاولی، الناشر: المعارف الاسكندریه‌، 1986، ص 11.  


ئه‌م بابه‌ته 272 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر