پێكهاته‌ و ناوه‌نده‌كانی بڕیاردان له‌ ئیران

PM:06:32:20/01/2020
دۆسیە: نێودەوڵەتی


د. کارزان محەمەد
رۆژنامەنووس و مامۆستای زانکۆ

له‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئێستای‌ ئێراندا، جیاواز له‌ زۆربه‌ی‌ ده‌وڵه‌تانی‌ دونیا، پێكهاته‌ی‌ ده‌سه‌ڵات و جۆری‌ بڕیاردان به‌پێی‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی‌ سیسته‌می‌ حكومڕانی له‌ وڵاته‌كه‌دا بونیادنراوه‌، بۆ تێگه‌یشتن له‌ ستراتیژ و سیاسه‌تی‌ بڕیاردان له‌ ئێران، ده‌بێ ئاشنای‌ ناوه‌نده‌كانی‌ بڕیاردان له‌ ئێراندا ببین. لێره‌دا به‌ پوختی‌ تیشك خراوه‌ته‌سه‌ر ئه‌و ناوه‌ندانه‌ و سنوری‌ ده‌سه‌ڵات و چۆنییه‌تی‌ بڕیاردان له‌ مه‌سه‌له‌ چاره‌نووسسازه‌كان.  

1-سه‌رۆك كۆمار
سه‌رۆك كۆمار وه‌ك باڵاترین به‌رپرسی‌ جێبه‌جێكاری‌ وڵاتان و هه‌روه‌ها سه‌رۆك وه‌زیرانیش، كۆمه‌ڵێك ڕێبازی‌ تایبه‌تیان بۆ ڕێبه‌رایه‌تی‌ كۆمه‌ڵگا هه‌یه‌.

دابونه‌ریتی‌ سه‌رۆك كۆمار له‌ كاركردندا، چۆنییه‌تی‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ له‌گه‌ڵ‌ ده‌وروبه‌ره‌كانی، چۆنییه‌تی‌ ده‌ستڕاگه‌یشتنی‌ به‌زانیاری و جۆری‌ پێكهاته‌ی‌ بیركردنه‌وه‌ی‌ سه‌رۆك كۆمار، كاریگه‌ریی‌ له‌سه‌ر تێڕوانینی‌ وڵاتێك بۆ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ و بڕیاردان له‌م مه‌یدانه‌دا هه‌یه‌ . هه‌ر سه‌رۆك كۆمارێك كۆنتڕۆڵی‌ به‌سه‌ر پرۆسه‌ی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ وڵاته‌كه‌یدا هه‌یه‌، له‌م مه‌یدانه‌دا بڕیاره‌كان له‌لایه‌ن ئه‌وه‌وه‌ ده‌درێت. 

به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ ڕۆڵی‌ كه‌سایه‌تی له‌ بڕیاردانه‌ ستراتیژیی‌ و باڵاكاندا، مه‌سه‌له‌یه‌كیتره‌ و جێگه‌ی‌ باسوخواسه‌، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كی‌ سه‌ره‌تایی‌ ده‌كرێ‌ بوترێ‌ كه‌ ڕۆڵی‌ تاكه‌كه‌سێكی‌ وه‌ك سه‌رۆك كۆمار كاتێك له‌ چالاكییه‌كانی‌ یه‌ك سیسته‌مدا به‌رجه‌سته‌تر ده‌بێت كه‌ یه‌كه‌میان ژینگه‌ی‌ ده‌وروبه‌ری‌ كه‌سه‌كه‌ له‌ڕووی‌ پێكهاته‌وه‌ شیاوی‌ نوێبوونه‌وه‌ بێت. دووه‌میان كه‌سه‌ جێمه‌به‌سته‌كه‌ له‌ناوه‌ندی‌ ئه‌م ژینگه‌یه‌دا بێ‌، یاخود ڕۆڵه‌كه‌ی‌ ئه‌و له‌ڕووی‌ سێنتڕالیزمه‌وه‌ شێوازێكی‌ ستراتیژیانه‌ی‌ هه‌بێت. سێیه‌میشیان كه‌سه‌ جێمه‌به‌سته‌كه‌ خاوه‌نی‌ كۆمه‌ڵێك توانای‌ به‌رجه‌سته‌ی كه‌سێتیانه‌ی‌ تێدابێت.  

شیاوی‌ وه‌بیرهێنانه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌لای‌ سه‌رۆك كۆماره‌وه‌، ژینگه‌ به‌مانای‌ سیسته‌می‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ و ژینگه‌ی‌ ناوخۆی‌ وڵاته‌كه‌ و هاوكاره‌كانییه‌تی‌ .  
2-پێكهاته‌ی‌ سیاسی‌ ئیران
ئیران له‌ڕووی‌ ستراتیژی‌ و جیۆپۆله‌تیكییه‌وه‌ یه‌كێكه‌ له‌ گرنگترین وڵاتانی‌ جیهان . له‌ڕووی‌ خاڵه‌ به‌هێزه‌كانی‌ ئه‌م وڵاته‌وه‌، ده‌توانرێ‌ ئاماژه‌ بۆ دراوسێیه‌تی‌ له‌گه‌ڵ‌ (15) وڵات له‌سنوره‌ وشكایی‌ و ئاوییه‌كانی ئیرانه‌وه‌ بكرێت . 
 
ئه‌م وڵاته‌ له‌دوای‌ عه‌ره‌بستانی‌ سعودییه‌وه‌، خاوه‌نی‌ دووه‌مین ئه‌نباری‌ نه‌وتی‌ خاوه‌ له‌ جیهاندا و  خاوه‌نی‌ دووه‌مین ئه‌نباری‌ گازی جیهانیشه‌ له‌دوای‌ فیدراسیۆنی‌ رووسیاوه‌.

سروشتی‌ گشتی‌ پێكهاته‌ی‌ ده‌سه‌ڵات له‌كۆماری‌ ئیسلامی‌ ئیراندا ڕوونه‌ و هه‌روه‌ك وڵاتانیتره‌، به‌لام خاوه‌نی‌ كۆمه‌ڵێك مه‌ودا و ئاڵۆزییه‌ته‌ كه‌ ده‌بێ‌ زیاتر سه‌رنجی‌ لێ بدرێت.

له‌لایه‌كه‌وه‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ حكومه‌ت له‌ ئیران له‌گه‌ڵ‌ وڵاتانیتردا هاوبه‌شه‌، ده‌سه‌ڵاتی‌ حكومه‌ت له‌ ئیراندا به‌سه‌ر سێ‌ به‌شدا دابه‌ش كراوه‌ و ده‌سه‌ڵاته‌كانی‌ یاسادانان، جێبه‌جێكردن، دادوه‌ریی‌ هه‌ن. له‌لایه‌كیتره‌وه‌، پرۆسه‌ی‌ سیاسی‌ له‌ ئیران خاوه‌نی‌ پێكهاته‌ و هیراركییه‌تێكی‌ تایبه‌ت به‌خۆیه‌تی‌ كه‌ ئه‌م باسه‌ هه‌وڵ ده‌دات چمكێكی‌ پیشان بدات.

له‌ سیسته‌می‌ دیموكراسی‌ پارله‌مانی‌ له‌ ئیران، (290) نوێنه‌ری‌ ئه‌نجومه‌ن بۆ ماوه‌ی‌ (4) چوار ساڵ له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ هه‌ڵده‌بژێردرێن كه‌ به‌لایه‌نی‌ زۆره‌وه‌ یه‌ك كه‌س دوو جاری یه‌ك له‌دوای‌ یه‌ك ده‌توانێ‌ ببێته‌ سه‌رۆك كۆمار. 

سه‌رۆك كۆمار وه‌ك سه‌رۆكی‌ جێبه‌جێكاری حكومه‌ت، به‌رپرسیاری‌ به‌رێوه‌بردنی‌ سه‌رجه‌م كاروباره‌كانی‌ وڵاته‌كه‌یه‌. سه‌رۆك كۆمار (22) وه‌زیر بۆ پارله‌مان پێشنیاز ده‌كات، وه‌زیره‌كان به‌شێوه‌یه‌كی‌ راسته‌وخۆ له‌هه‌مبه‌ر ئه‌نجومه‌ندا وه‌ڵامده‌رن، به‌ڵام ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌ سیسته‌می‌ ئیراندا جیاوازه‌، كرۆكه‌ مه‌زهه‌بییه‌كه‌یه‌تی‌. (86) كه‌س له‌ زانایانی‌ ئیسلام له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ وه‌ك ئه‌ندامانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ خوبره‌گان بۆ ماوه‌ی‌ (8) ساڵ هه‌ڵده‌بژێردرێن. پاشان ئه‌م ناوه‌نده‌، سه‌رۆكی‌ باڵای‌ ئینقلابی‌ ئیسلامی‌ هه‌ڵده‌بژێرن و به‌درێژایی‌ ده‌وره‌كه‌یان، سه‌رۆك چاودێریی‌ كاره‌كانیان ده‌كات. سه‌رۆكی‌ ئینقلاب سه‌رۆكی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ دادوه‌ریش داده‌نێ‌ كه‌ گشت دادگا گشتییه‌كان، دادگای‌ ئینقلاب و سه‌ربازیی‌ له‌ژێر ده‌ستی‌ ئه‌ودان. ره‌هبه‌ر سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌مانه‌ش فه‌رمانده‌یی‌ هێزه‌ چه‌كداره‌كانیشی‌ له‌ ئه‌ستۆدایه‌. 

شورای‌ نیگاهبان، ناوه‌ندێكه‌ كه‌ به‌رپرسیارێتی گونجاندنی‌ بڕیاره‌كانی‌ ئه‌نجومه‌نه‌ له‌گه‌ڵ‌ یاسا ئیسلامییه‌كانی‌ له‌ئه‌ستۆدایه‌. هه‌روه‌ها ئه‌م ناوه‌نده‌ لێكدانه‌وه‌ی‌ ده‌ستوری‌ له‌ئه‌ستۆدایه‌و ئه‌ركی‌ چاودێریی بۆ به‌باشی‌ ئه‌نجامدانی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ سه‌رۆك كۆمار، پارله‌مان و ئه‌نجومه‌نی‌ خوبره‌گانی‌ له‌ئه‌ستۆدایه‌.

كۆمه‌ڵه‌ی‌ ده‌ستنیشانكردنی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌ سیسته‌م (مجمع تشخیص مصلحت نڤام) دوای‌ ئه‌و گۆڕانكاریانه‌ دامه‌زرا كه‌ له‌ ده‌ستوردا له‌ساڵی‌ (1979) كرا. سه‌رجه‌م (38) ئه‌ندامه‌كه‌ی‌ ئه‌م ئه‌نجومه‌نه‌، له‌ بیروباوه‌ڕی‌ سیاسی‌ جۆراوجۆر، پارت و كۆمه‌ڵه‌ی‌ جیاواز له‌یه‌كتره‌وه‌ له‌لایه‌ن ره‌هبه‌ره‌وه‌ داده‌ندرێن.   

به‌رپرسیارێتییه‌كانی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ده‌ستنیشانكردنی‌ به‌رژه‌وه‌ندیی‌ گوزارشته‌ له‌ په‌یداكردنی‌ كۆمه‌ڵێك ڕێگا بۆ لابردنی‌ بنبه‌ست له‌نێوان پارله‌مان و شورای‌ نیگه‌هباندا، له‌كاتی‌ پێویستدا راوێژ له‌گه‌ڵ‌ ره‌هبه‌ر ده‌كرێت و پێشنیازی‌ هێڵه‌ گشتییه‌كانی‌ سیاسه‌ته‌كانی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ ده‌كات. 
شورای‌ باڵای‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یش دوای‌ پێداچوونه‌وه‌ به‌ده‌ستوردا هاته‌ئارا. سه‌رۆك كۆمار، سه‌رۆكایه‌تی‌ شورای‌ باڵای‌ له‌ئه‌ستۆ گرتووه‌و ئه‌م شورایه‌ ئاوێته‌یه‌كه‌ له‌ ناوه‌نده‌ ستراتیژییه‌كانی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ ئیران. دوو نوێنه‌ر له‌لایه‌ن مه‌قامی‌ باڵای‌ ره‌هبه‌ر،  سه‌رۆكی‌ هه‌رسێ‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ (سه‌رۆك كۆمار، وته‌بێژی‌ ئه‌نجومه‌ن و سه‌رۆكی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ دادوه‌ریی‌)، وه‌زیره‌كانی‌ كاروباری‌ ده‌ره‌وه‌و ناوخۆ و ئیتڵاعات و به‌رگریی‌، به‌رپرسانی‌ هێزه‌ چه‌كداره‌كانه‌ی‌ وه‌ك سوپاو سوپای‌ پاسدارانی‌ شۆڕشی‌ ئیسلامی‌؛ ئه‌ندامانی‌ ئه‌م ئه‌نجومه‌نه‌ن. 

شورای‌ باڵا، سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌و سیاسه‌تی‌ به‌رگریی‌ و سیاسه‌ته‌كانی‌ ئاسایشی‌ سیسته‌مه‌كه‌ داده‌ڕێژێت. بڕیاره‌كانی‌ شورا، دوای‌ به‌ده‌ستهێنانی‌ ره‌زامه‌ندی‌ ره‌هبه‌ر، شیاوی‌ جێبه‌جێكردنن. 

سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئیران و ده‌سه‌ڵاتی‌ میللی‌
پێگه‌ی‌ ئیران له‌په‌یوه‌ستبوونیدا به‌م فاكته‌رانه‌ی‌ خواره‌وه‌، سه‌رجه‌میان نیشانه‌ی‌ ده‌سه‌ڵات و پێگه‌ی‌ تایبه‌تیانه‌ی‌ ئه‌م وڵاته‌ن.

- ئایدۆلۆژیا: 
ئیسلام وه‌ك بیروباوه‌ڕی‌ كامڵ و گشتگیر به‌سه‌ر بیرو كاركردنی‌ سیسته‌می‌ كۆماری‌ ئیسلامیدا زاڵه‌،  تۆڕی‌ به‌هاكانی‌ سیسته‌مه‌كه‌ پێكدێنن. مه‌شروعییه‌تی‌ سیسته‌مه‌كه‌ له‌ مه‌زهه‌بی‌ حه‌نه‌فییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت و ده‌سه‌ڵاتی‌ حكومه‌ته‌كه‌ كه‌ ده‌ستمایه‌ی‌ په‌یوه‌ندیی‌ ده‌سه‌ڵات و سیسته‌مێكی‌ پڕبه‌هایه‌، له‌ئیسلامه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. 
گه‌شه‌پێدان و به‌رفراوانكردنی‌ به‌شداریی‌ راسته‌قینه‌ی‌ خه‌ڵك، به‌هێزكردنی‌ رۆحی‌ میللی‌، یه‌كپارچه‌یی‌ له‌نێوان میلله‌تی‌ ئیراندا وێڕای‌ جیاوازییه‌ كلتوریی‌ و نه‌ژادی‌ و نه‌ته‌وه‌ییه‌كان، له‌ ده‌ره‌نجامه‌كانی‌ بوونی‌ قوتابخانه‌یه‌كی‌ فكریی‌ گشتگیره‌ له‌ حكومه‌تدا. 

- فاكته‌ره‌ جیۆگرافییه‌كان: 
ئیران له‌ڕووی‌ پانتایی‌، شێوه‌، سنوره‌كان و بارودۆخه‌ هه‌رێمایه‌تییه‌كانی‌ وڵاته‌كه‌یه‌وه‌ تایبه‌تمه‌ندێتی‌ هه‌یه‌. ئه‌م وڵاته‌ له‌گه‌ڵ‌ (15) دراوسێدا سنوری‌ وشكایی‌ و ئاوی‌ هه‌یه‌و پردێكی‌ په‌یوه‌ندییه‌ له‌نێوان هه‌ر چوار ناوچه‌ی‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌راست، كه‌نداوی‌ فارس، ئاسیای‌ ناوه‌ند و قه‌فقاز و نیمچه‌قاڕه‌ی‌ هیندستاندا.

- فاكته‌ره‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌- مرۆییه‌كان: 
له‌ڕیزی‌ ئه‌م فاكته‌رانه‌دا، فاكته‌ری‌ دانیشتوانه‌ كه‌ به‌بوونی‌ (65) میلیۆن كه‌س به‌ڕێژه‌ی‌ گه‌شه‌كردنێكی‌ گونجاوه‌وه‌، له‌ڕێزی‌ گه‌وره‌ترین وڵاتانی‌ خۆرئاوای‌ ئاسیاو خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌راستدایه‌. فاكته‌ره‌كانیتر بریتین له‌ تایبه‌تمه‌ندێتییه‌ میللییه‌كان و رۆحییه‌تی‌ خه‌ڵك. شێوازی‌ بیركردنه‌وه‌، دابونه‌ریت  و شێوازی‌ كاركردنی‌ ئیرانییه‌كان، هه‌میشه‌ پێشڤه‌چوونێكی‌ چۆنایه‌تی‌ به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ‌ خه‌ڵكانیتردا هه‌یه‌. رۆحییه‌تی‌ خه‌ڵكی‌ ئیران له‌ دووژمنایه‌تی‌ و پاراستنی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ میللییه‌كانی‌ ئیران بووه‌مایه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئیران له‌جه‌نگ دژ به‌ عیراقدا، به‌سه‌ربه‌رزیی‌ بێته‌ ده‌ره‌وه‌.   

- فاكته‌ره‌ سیاسییه‌كان:  
پێكهاته‌ی‌ حكومه‌ت، شێوازه‌كانی‌ بڕیاردان و داڕشتنی‌ سیاسه‌ت له‌ وڵاته‌دا به‌جۆرێكه‌ كه‌ ده‌توانرێ‌ وه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ هێز ناوزه‌د بكرێن. ڕۆڵی‌ ره‌هبه‌ر له‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ دیبلۆماسی و خستنه‌ڕووی‌ ئامانج و ستراتیژه‌ ئابوری‌، كلتوری‌، سه‌ربازی‌ و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا شاراوه‌ نییه‌. 
ده‌وڵه‌تی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ ئیران خاوه‌نی‌ پێكهاته‌یه‌كی‌ تائه‌ندازه‌یه‌ك ئه‌كتیڤ و گونجاوه‌ و بۆ ئاراسته‌كردن و پیاده‌كردنی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ گونجاوه‌.

بوونی‌ كۆمه‌ڵێك ناوه‌ندی‌ وه‌ك ره‌هبه‌ری‌، سه‌رۆكایه‌تی‌ كۆماری‌، شورای‌ باڵای‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌، ئه‌نجومه‌نی‌ شورای‌ ئیسلامی‌ و وه‌زاره‌تی‌ كاروباری‌ ده‌ره‌وه‌ ئه‌م چانسه‌ی‌ به‌وڵاته‌كه‌ داوه‌ كه‌ ستراتیژی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ خۆی‌ به‌ڕێزگرتن له‌ په‌یامی‌ شۆڕشی‌ ئیسلامی‌ و پره‌نسیپ و ئامانجه‌كانی‌ سیسته‌مه‌كه‌، به‌چه‌شنێك هه‌ڵببژێرێت كه‌ به‌له‌به‌رچاوگرتنی‌ توانسته‌كانی‌ وڵاته‌كه‌، زۆرترین چانسی‌ سه‌ركه‌وتنی‌ هه‌بێت. متمانه‌ی‌ نێوده‌وڵه‌تیانه‌ی‌ وڵاته‌كه‌ش به‌چه‌شنێكه‌ كه‌ ده‌توانرێ‌ بوترێ‌ له‌گه‌ڵ‌ پێوه‌ره‌ هه‌نوكه‌ییه‌كانی‌ جیهان واتا گه‌شه‌ی‌ پیشه‌سازی‌، پێشكه‌وتنی‌ زانستی‌، به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ ژیان و له‌به‌رچاوگرتنی‌ پێوه‌ره‌ ئه‌خلاقییه‌ كۆمه‌ڵایه‌ییه‌كان، وڵاته‌كه‌ی‌ خستۆته‌ ئاستێكی‌ گونجاوه‌وه‌. 

-فاكته‌ره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان: توانسته‌ ئابورییه‌كانی‌ هه‌ر وڵاتێك له‌ پێوه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ میللی‌ هه‌ژمار ده‌كرێت. به‌سه‌رنجدان له‌ پێودانگه‌ ئابورییه‌كانی‌ وه‌ك به‌رهه‌می‌ خاو، داهاتی‌ تاكه‌كه‌س، چه‌ندایه‌تی‌ و چۆنایه‌تی‌ به‌رهه‌مه‌ پیشه‌سازی‌ و كشتوكاڵییه‌كان و ده‌ستڕاگه‌یشتن به‌سه‌رچاوه‌كان، نیشانی‌ ده‌دات كه‌ هه‌موو فاكته‌ره‌كان بۆ دروستكردنی‌ ئێرانێكی‌ ئاوه‌دان و پێشكه‌وتوو و به‌هێز فه‌راهه‌مه‌.

-فاكته‌ره‌ سه‌ربازییه‌كان: ئه‌و شته‌ی‌ كه‌ گرنگییه‌كی‌ راسته‌قینه‌ به‌توخمه‌ جیۆگرافی‌، سه‌رچاوه‌ سروشتییه‌كان و هێزی‌ میللی‌ ده‌به‌خشێت، ئاماده‌گییه‌ سه‌ربازییه‌كه‌یه‌تی‌.
هێزی‌ میللی‌ هه‌ر وڵاتێك وابه‌سته‌ییه‌كی‌ راسته‌وخۆی‌ به‌بارودۆخ، توانست و ئاماده‌گی هێزه‌ چه‌كداره‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌. كۆماری‌ ئیسلامی‌ ئیران به‌بوونی‌ هێزێكی‌ چه‌كداری‌ به‌هێز و پشتیوانی‌ ئه‌و جه‌ماوه‌ره‌ی‌ كه‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ (به‌سیج)دا ئۆرگانیزه‌ كراوه‌، دووژمنان ناتوانن چاوی‌ ته‌ماع ببڕنه‌ خاكی‌ ئیران .
هه‌روه‌ها ئیران له‌ڕووی‌ هه‌ر سێ‌ فاكته‌ری‌ گرنگ له‌به‌شی‌ سه‌ربازیی‌ واتا بوونی‌ هێزێكی‌ سه‌ربازیی‌ به‌هێز و مه‌زن، بوونی‌ دامه‌زراوه‌ و پیشه‌سازیی‌ و ته‌كنه‌لۆژیای‌ پێشكه‌وتووی‌ سه‌ربازیی‌ وبوونی‌ رۆحێكی‌ به‌هێزو ئه‌زموونێكی‌ كامڵ و پاڵنه‌ر بۆ جه‌نگ، ئیرانی‌ خستۆته‌ پێگه‌یه‌كی‌ گونجاوه‌وه‌ .

پێكهاته‌ی‌ بڕیاردان له‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ ئیران 
له‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ ئیراندا، كۆمه‌ڵێك گروپی‌ سیاسی‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و مه‌زهه‌بی‌ و ئابوریی‌ هه‌ن كه‌ له‌ كاریگه‌رییان له‌سه‌ر پیاده‌كردنی‌ سیاسه‌تێكی‌ یه‌كگرتوو له‌ ئۆرگانه‌ ره‌سمییه‌كاندا هه‌یه‌ و كاردانه‌وه‌ پیشان ده‌ده‌ن. له‌ڕیزیاندا ده‌توانرێ‌ ناوی‌ ئایه‌توڵڵاكان، ئیمامانی‌ هه‌ینی‌، پارته‌ سیاسیه‌كان، كۆمه‌ڵه‌ی‌ رۆحانییه‌كان،  كۆمه‌ڵێك له‌ مامۆستایانی‌ حه‌وزه‌ی‌ زانستی‌ قوم، ناوه‌نده‌ ئینقلابییه‌كان، میدیاكان بهێنرێت. به‌ڵام بڕیاردان له‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌دا كۆمه‌ڵێك هیراركییه‌ت و سیسته‌مێكی‌ دیاریكراوی‌ هه‌یه‌. به‌پێی‌ مادده‌ی‌ (57)ی‌ ده‌ستور، كۆماری‌ ئیسلامی‌ خاوه‌نی‌ سیسته‌مێكی‌ حكومڕانییه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای‌ جیاكردنه‌وه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاته‌كان.  

داڕشتنی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ له‌ ئیران و جێبه‌جێكردنه‌كه‌ی‌، به‌شێوه‌یه‌كی‌ سه‌ره‌كی‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ ره‌هبه‌ر، ده‌سه‌ڵاتی‌ یاسادانان و جێبه‌جێكردندایه‌ كه‌ هه‌ركامیان له‌م مه‌یدانه‌دا خاوه‌نی‌ كۆمه‌ڵێك ده‌سه‌ڵاتی‌ سنورداره‌.   

-پێگه‌ی‌ ره‌هبه‌ر: 
به‌شێكی‌ گرنگ له‌ بڕیاره‌كانی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ راسته‌وخۆ یاخود ناڕاسته‌وخۆ له‌ئه‌ستۆی‌ ره‌هبه‌ردایه‌. به‌پێی‌ مادده‌ی‌ (110)ی‌ ده‌ستور هه‌ریه‌ك له‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانی‌ ده‌ستنیشانكردنی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كانی‌ سیسته‌م، ده‌سه‌ڵاتی‌ راگه‌یاندنی‌ شه‌ڕو ئاستی‌ له‌ده‌ست ره‌هبه‌ردایه‌.
له‌لایه‌كیتره‌وه‌ گشت بڕیاره‌كانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ باڵای‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ كه‌ به‌شه‌ گرنگه‌كه‌یان په‌یوه‌سته‌ به‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌، ده‌بێ‌ ره‌هبه‌ر پشتیوانی‌ لـێ‌ بكات و ره‌هبه‌ر له‌ ده‌سه‌ڵاتیدایه‌ دوو كه‌س بۆ ئه‌نجومه‌نی‌ ناوبراو دابنێت.

-سه‌رۆك كۆمار: 
سه‌رۆك كۆمار به‌پێی‌ مادده‌ی‌ (113)ی‌ ده‌ستور، به‌رپرسیارێتی‌ جێبه‌جێكردنی‌ یاساو رێكخستنی‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ هه‌ر سێ‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌و سه‌رۆكایه‌تی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ جێبه‌جێكردنی‌ له‌ئه‌ستۆدایه‌.
له‌ پێكهاته‌ی‌ بڕیاردان له‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌دا، سه‌رۆك كۆمار به‌ده‌ستنیشانكردن و كاندیدكردنی‌ وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌، به‌هه‌ڵبژاردنی‌ باڵیۆزه‌كان و نوێنه‌رانی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ ئیران و په‌سه‌ندكردنی‌ باڵیۆزه‌كانی‌ وڵاتانی‌ بێگانه‌ له‌ تاران، له‌ ئیمزاكردنی‌ ڕێككه‌وتنامه‌كان، گرێبه‌سته‌كان، به‌خشینی‌ ره‌زامه‌ندی‌ و په‌یماننامه‌كانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئیران له‌گه‌ڵ‌ سه‌رجه‌م ده‌وڵه‌تانیتر و هه‌روه‌ها ئیمزاكردنی‌ په‌یوه‌ست به‌ یه‌كێتییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا؛ ده‌ستوه‌ردانی هه‌یه‌.

-لیژنه‌ی‌ ده‌وڵه‌ت: 
سیاسه‌تی‌ گشتی‌ زاڵ به‌سه‌ر سیسته‌می‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ ئیران به‌شێوه‌ی‌ یاساو به‌پێی‌ بڕیاره‌كانی‌ ره‌هبه‌ر له‌ڕێگه‌ی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیران و به‌له‌به‌رچاوگرتنی‌ به‌رپرسیارێتییه‌كانی‌ هه‌ریه‌ك له‌ وه‌زاره‌ته‌كان، ده‌چێته‌ قۆناغی‌ جێبه‌جێكردنه‌وه‌.
له‌سه‌ره‌تای‌ هه‌ر ساڵێكدا، ده‌وڵه‌ت به‌رنامه‌ی‌ ساڵانه‌ی‌ خۆی‌ پێشكه‌ش به‌ ئه‌نجومه‌ن ده‌كات و ئه‌نجومه‌ن به‌دانانی‌ به‌رنامه‌و ته‌رخانكردنی‌ بودجه‌، رۆڵێكی‌ گرنگی جێبه‌جێكردنی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌دا هه‌یه‌. به‌رقه‌راركردن یاخود بڕینی‌ په‌یوه‌ندییه‌ دیبلۆماسییه‌كان و هه‌روه‌ها كه‌مكردنه‌وه‌ و په‌ره‌پێدانی‌ په‌یوه‌ندییه‌كان له‌گه‌ڵ‌ وڵاتانیتریشدا له‌ڕیزی‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ جێبه‌جێكردندایه‌. 

-ئه‌نجومه‌نی‌ شورای‌ ئیسلامی: 
به‌رزترین ناوه‌ندی‌ یاسادانانی‌ وڵاته‌كه‌یه‌و له‌ گشت مه‌سه‌له‌كاندا له‌چوارچێوه‌ی‌ ده‌ستوردا و به‌له‌به‌رچاوگرتنی‌ پێوه‌ره‌كانی‌ شه‌رع و پره‌نسیپه‌كانی‌ ده‌ستور، ده‌توانێ‌ بڕیاری‌ یاسایی‌ ده‌ربكات. 
ئه‌نجومه‌نی‌ شورای‌ ئیسلامی له‌ڕێگه‌ی‌ دانانی‌ گشت په‌یماننامه‌كان، گرێبه‌سته‌كان و ره‌زامه‌ندبوونه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان ده‌ستوره‌ربداته‌ سساسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌. هه‌روه‌ها هه‌ر جۆره‌ گۆڕانێكی‌ لاوه‌كی‌ له‌ هێڵه‌ سه‌رسنورییه‌كان، گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ دادگا، وه‌رگرتن یاخد به‌خشینی‌ قه‌رزو خستنه‌گه‌ڕی‌ پسپۆڕانی‌ بێگانه‌ له‌ئه‌ستۆی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ شورای‌ ئیسلامیدایه‌.

-ئه‌نجومه‌نی‌ باڵای‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌: 
مادده‌ی‌ (176)ی‌ ده‌ستور، ئه‌ركه‌كانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ باڵای‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ ده‌خاته‌ ئه‌ستۆی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ كۆمار بۆ ده‌ستنیشانكردنی‌ سیاسه‌ته‌كانی‌ به‌رگریی‌- ئاسایشی‌ ئیران، هه‌ماهه‌نگكردنی‌ چالاكییه‌ سیاسی‌ و هه‌واڵگری‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و كلتوری‌ و ئابورییه‌كان و سودوه‌رگرتن له‌ توانسته‌ ماددی‌ و مه‌عنه‌وییه‌كانی‌ ئیران بۆ به‌گژداچوونه‌وه‌ی‌ هه‌ڕه‌شه‌ ناوخۆیی‌ و ده‌ره‌كییه‌كان.
به‌شی‌ سه‌ره‌كی‌ ئه‌ركه‌كانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ باڵای‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ له‌سنوری‌ په‌یوه‌ندییه‌ ده‌ره‌كییه‌كانی‌ وڵاته‌كه‌دایه‌. 

-شورای‌ نیگه‌هبان: 
ئه‌م شورایه‌ش ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ی‌ دراوه‌تێ‌ كه‌ له‌ مادده‌كانی‌ (94) و (96)ی‌ ده‌ستوردا هاتووه‌ به‌مه‌رجێ‌ له‌لایه‌ن ئه‌نجومه‌نی‌ شورای‌ ئیسلامییه‌وه‌ بڕیاری‌ كۆتایی‌ له‌سه‌ر درابێت، به‌رپرسیارێتی‌ گونجاندنی‌ یاسا بڕیار له‌سه‌ردراوه‌كانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ له‌گه‌ڵ‌ ده‌ستوردا له‌ئه‌ستۆدایه‌و ده‌توانێ‌ ڕۆڵی‌ خۆی‌ له‌ كۆنتڕۆڵكردنی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌دا بگێڕێت .
-كۆمه‌ڵه‌ی‌ ده‌ستنیشانكردنی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ نیزام: ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ ئه‌گه‌رچی‌ وه‌ك لایه‌نێكی‌ راوێژكاری‌ ره‌هبه‌ر ناسراوه‌، به‌ڵام له‌ داڕشتنی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كانی‌ سیسته‌مه‌كه‌ و هه‌روه‌ها تێڕوانینه‌كه‌ی‌ بایه‌خی‌ له‌و مه‌سه‌لانه‌دا هه‌یه‌  كه‌ له‌نێوان ئه‌نجومه‌ن و شورای‌ نیگه‌هباندا ناكۆكی تێڕوانینی‌ له‌سه‌ره‌.  

-ده‌سه‌ڵاتی‌ دادوه‌ری: 
هه‌رچه‌نده‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ دادوه‌ریی‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ راسته‌وخۆ ده‌ستوه‌ردانی‌ له‌ بڕیاره‌كانی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئیراندا نییه‌، به‌ڵام له‌دوو بواردا بوونی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ دادوه‌ریی‌ گرنگه‌.  
یه‌كه‌میان په‌یوه‌سته‌ به‌ئاڵوگۆڕه‌ دادوه‌رییه‌كانی‌ وڵاته‌كه‌و ئیلتیزامه‌كانی‌ وه‌زاره‌تی‌ كاروباری‌ ده‌ره‌وه‌ بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ له‌هه‌مبه‌ر ناوه‌نده‌كانی‌ مافی‌ مرۆڤدا وه‌ك كۆمیسیۆنی‌ مافه‌كانی‌ مرۆڤی‌ رێكخراوی‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان یاخود رێكخراوی‌ مافی‌ مرۆڤ كه‌ باره‌گاكه‌ی‌ له‌ جنێڤه‌. 
دووه‌میان ده‌سه‌ڵاتی‌ دادوه‌ریی‌ به‌بوونی‌ دوو بازووی‌ چاودێریكردن واتا دیوانی‌ دادوه‌ریی‌ كارگێڕیی‌ و رێكخراوی‌ پشكنینی‌ گشت وڵاته‌كه‌، چاودێریی‌ به‌سه‌ر چالاكییه‌كانی‌ وه‌زاره‌تی‌ كاروباری‌ ده‌ره‌وه‌دا ده‌كات . 
  
-وه‌زاره‌تی‌ كاروباری‌ ده‌ره‌وه‌: 
ئه‌گه‌رچی‌ به‌پێی‌ ده‌ستورو یاسای‌ شیكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌ركه‌كانی‌ وه‌زاره‌تی‌ كاروباری‌ ده‌ره‌وه‌ كه‌ له‌ (9ی‌ نیسانی‌ 1985)، وه‌زاره‌تی‌ كاروباری‌ ده‌ره‌وه‌ جێبه‌جێكردنی‌ سیاسه‌ته‌ ده‌ره‌كییه‌كانی‌ له‌ئه‌ستۆدایه‌ ، به‌ڵام ڕۆڵی‌ ئه‌م وه‌زاره‌ته‌ له‌به‌ر دوو هۆكار له‌ڕووی‌ جێبه‌جێكردنه‌وه‌ پێگه‌ی‌ به‌رزتره‌. یه‌كه‌میان زۆرینه‌ی‌ ناوه‌نده‌كانی‌ بڕیار وه‌ك ئه‌نجومه‌نی‌ باڵای‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ و ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیران و وه‌زیری‌ كاروباری‌ ده‌ره‌وه‌ تیایدا ئه‌ندامن و له‌ناوه‌نده‌كانیتردا وه‌ك ئه‌نجومه‌نی‌ شورای‌ ئیسلامی‌ و یاخود كۆمه‌ڵه‌ی‌ ده‌ستنیشانكردنی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌ نیزام، مه‌سه‌له‌ی‌ بوونی‌ نوێنه‌ر له‌ وه‌زاره‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ شرۆڤه‌ ده‌كه‌ن.  

دووه‌میان هه‌ندێ‌ كات پێشهاته‌كان هێنده‌ خێراو چاوه‌ڕوان نه‌كراوه‌ كه‌ نوێنه‌رایه‌تییه‌كان و ناوه‌ندی‌ وه‌زاره‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ ناتوانن چاوه‌ڕوانی‌ هه‌ڵسوڕانی‌ كارێك له‌و ژینگه‌ بۆرۆكراتییه‌ی‌ بڕیاردانی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌دا بكه‌ن.  له‌م چه‌شنه‌ بارودۆخه‌دا، وه‌زیری‌ كاروباری‌ ده‌ره‌وه‌ راسته‌وخۆ بڕیار ده‌دات و پاشان بۆ قۆناغه‌كانی دواتر راپۆرت ده‌داته‌ به‌رپرسه‌كانیتر. به‌ده‌رله‌مه‌ش، ئه‌وه‌ی‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ وه‌زاره‌تی‌ كاروباری‌ ده‌ره‌وه‌دایه‌،   

كاری‌ كۆنتڕۆڵكردن و چاودێریی‌ و دروستكردنی‌ په‌یوه‌ندی‌ و دابینكردنی‌ نوێنه‌رایه‌تییه‌كان و هه‌روه‌ها ئاماده‌كردن و كۆكردنه‌وه‌ی‌ زانیارییه‌ بۆ لایه‌نه‌ بڕیارده‌ره‌كان و جێبه‌جێكارانی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌.

له‌م ڕووه‌وه‌ ئه‌ركه‌كانی‌ وه‌زاره‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ بریتین له‌:

ا: له‌به‌رچاوگرتن و چاودێریی‌ هه‌میشه‌یی‌ ده‌رباره‌ی‌ رووداوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان و كاروباری‌ ناوخۆی‌ وڵاتان و ئاماده‌كردنی‌ راپۆرت.
ب: شرۆڤه‌كردن، سه‌قامگیركردن و پاراستن و گه‌شه‌پێدانی‌ په‌یوه‌ندییه‌ ده‌ره‌كییه‌كانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئیران له‌گه‌ڵ‌ ده‌وڵه‌تانیتر و رێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا.
ج: ئه‌نجامدانی‌ دانوستاندن و ئاڵوگۆڕی‌ نوسراوه‌ ره‌سمییه‌كان له‌گه‌ڵ‌ وڵاتانی‌ بێگانه‌ و رێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا.
د: به‌ڕێوه‌بردنی‌ كاروباره‌ سیاسییه‌كان و كونسوڵگاكانی‌ وه‌زاره‌تی‌ كاروباری‌ ده‌ره‌وه‌ و چاودێریكردن به‌سه‌ر نوێنه‌رایه‌تییه‌كانی‌ ده‌وڵه‌تی ئیران له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ وڵاته‌كه‌دا.
ه: ئه‌نجامدان و دابینكردنی‌ په‌یوه‌ندیی‌ له‌نێوان ئۆرگانه‌ جۆربه‌جۆره‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت له‌گه‌ڵ‌ وڵاتانی‌ ده‌ره‌وه‌دا.

نوسینی: عه‌باس مه‌له‌كی‌
وه‌رگێڕانی: محه‌مه‌د هاشمیان

سەرچاوەکان:
  -Kaarbo, Juliet; "Prime Minister Leadership Styles in Foreign Policy Decision Making: A Framework for Research", Political psychology; Vol. 18, No. 3, 1997, Pp. 553-81.
  -Kaarbo (1997), P. 560.
  - برای مگالعه اهمیت ایران در جهان معاصر بنگرید:
-گراهام فولر، ایران، قبله عالم، تهران: نشر مرکز، 1372.
 - Maleki, Abbas; "Who determines the Iran's Boundaries in the Caspian Sea", delivered in "Symposium on Modern Boundaries of Iran: The Problems and Practices of Iranian Boundaries"; School of Oriental and African Studies (SOAS), University of London;  London, October 9 & 10, 2002. 
 - ملكی، عباس، "سیاست خارجی ایران"، مجله ایتالیایی ماركوپولو، ناپل: انستیتو روابط بین الملل ایتالیا، 1997، صص21-25.   
 - محمدی، منوچهر، انقلاب اسلامی در مقایسه با انقلاب های فرانسه و روسیه، تهران: مولف، 1374، ص. 82.
 - ایزدی، بیژن، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، تهران: مركز انتشارات حوزه علمیه قم، 1371، صص. 107-130.
 - نیرێ‌بادی، حمید، ساختار رسمی تصمیم گیری در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، تهران: دانشكده روابگ بین الملل وزارت امور خارجه، 1375، ص. 174.
 - وزارت امور خارجه، سیاستگژاران و رجال سیاسی در روابگ خارجی ایران، تهران: دفتر مگالعات سیاسی و بین المللی، 1369، ص. 153.
 - محمدی، منوچهر، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران: اصول و مسائل، تهران، نشر دادگستر، 1377، صص. 95-98.


ئه‌م بابه‌ته 172 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر