بەغداد: پایتەختی کەوتنە مێژووییەکان

PM:07:39:02/01/2020
دۆسیە: عیراقناسی


چۆمان تەقیەدین

شاری بەغداد کە ئێستا پایتەختی عێراقە، لە ساڵی (762ز) دەست کراوە بە دروستکردنی لەلایەن خەلیفە ئه‌بو جه‌عفه‌ر مه‌نسوور (754-775ز) دووەم خەلیفەی دەوڵەتی خەلافەتی عەباسییەکان و لە ساڵی (766ز) کۆتایی بە دروستکردنی هاتووە، لە هەمان ساڵدا کراوەتە پایتەختی دەوڵەتی خەلافەتی عەباسییەکان. سەرەتا بە بەغداد وتراوە (مەدینە سەلام) واتا شاری ئاشتی، بەڵام دواتر گۆڕا بە بەغداد و تا ئێستا ئەو ناوە بەکاردێت.

ناوی بەغداد لە دوو وشەی لێکدراوی دێرینی کوردی پێکهاتووە، وشەکە پەیوەندی بە دینی میترا (مێهر_بەغ مێهر)ی دیێرینی کوردەوە هەیە، بەمەش وشەی بەغداد بە مانای خوڵقێنراوی یەزدان-یان پێ بەخشراو لەلایەن خواوەندەوە، دێت.

شاری بەغداد  لە مێژووی دروستبوونیەوە بووەتە پایتەختی کۆمەڵێک دەسەڵات کە فەرمانڕەوایی وڵاتیان کردووە ، دەسەڵاتەکانیش ئەمانە بوون:

یەکەم/ پایتەختی دەوڵەتی خەلافەتی عەباسییەکان بووە لەنێوان ساڵانی (836_766ز)، لە ساڵی (836ز) خەلیفە موعته‌سم بیڵا (833-842ز) هەشتەم خەلیفە دەوڵەتی عەباسییەکان پایتەختی لە بەغداد گواستەوە بۆ شاری سامەرا.

دووەم/ پایتەختی دەوڵەتی خەلافەتی عەباسییەکان بووە لەنێوان ساڵانی (1258_892ز). لە ساڵی (892ز) لەلایەن خەلیفە موعته‌زد بیڵا (892-902ز) پانزدەم خەلیفەی دەوڵەتی خەلافەتی عەباسییەکان بەغداد کرایەوە بە پایتەختی دەوڵەتی خەلافەتی عەباسییەکان تا کۆتایی ئەو دەوڵەتە.

سێیەم/ پایتەختی ویلایەتی عێراق بووە لە نێوان ساڵانی (1340_1258ز) کە سەربە ئیمپراتۆریای مەغۆلەکان بووە.

چوارەم/ پایتەختی دەوڵەتی جەلائیرییەکانی مەغۆلی بووە لەنێوان ساڵانی (1393_1340ز) بۆ جاری یەکەم.

پێنجەم/ پایتەختی دەوڵەتی جەلائیرییەکانی مەغۆلی بووە لەنێوان ساڵانی (1401_1395ز) بۆ جاری دووەم.

شەشەم/ پایتەختی دەوڵەتی قەرە قۆنللوو (بەرخی ڕەش) بووە لەنێوان ساڵانی (1411_1406ز).

حەوتەم/ پایتەختی ویلایەتی بەغداد بووە لەنێوان ساڵانی (1535_1411ز) کە سەربە دەوڵەتەکانی ئاق قۆنللوو (بەرخی سپی) و دەوڵەتی سەفەوییەکان و دەوڵەتی خەلافەتی عوسمانییەکان.

هەشتەم/ پایتەختی ئیالەتی بەغداد بووە لە نێوان ساڵانی (1864_1535ز) کە سەر بە دەوڵەتی خەلافەتی عوسمانییەکان بووە.

نۆیەم/ پایتەختی ویلایەتی بەغداد بووە لەنێوان ساڵانی (1920_1864ز) کە سەربە دەوڵەتی خەلافەتی عوسمانییەکان بووە.

دەیەم/ پایتەختی شانشینی عێراق بووە لەنێوان ساڵانی (1958_1920ز).

یانزدەم/ پایتەختی کۆماری عێراق لە ساڵی (1958ز) تا ئێستا.


کەوتنەکانی شاری بەغداد لەنێوان ساڵانی (2003_1258ز)

یەکەم/ داگیرکردنی بەغداد لە ساڵی (1258ز) لەلایەن سوپای ئیمپراتۆریای مەغۆلییەکان بە سەرکردایەتی هۆڵاکۆ و لەناوبردنی مو‌عتەسیم بیڵا (1242ز-1258ز) سی و حەوتەم و دوایین خەلیفەی دەوڵەتی خەلافەتی عەباسییەکان بووەو هەروەها کۆمەڵکۆژکردنی نزیکەیی (800.000) کەس یان (1.800.000) کەس لە خەڵکی شاری بەغداد بەوەش دەوڵەتی خەلافەتی عەباسییەکان کۆتایی پێهات.

دووەم/ داگیرکردنی بەغداد لەساڵی (1393ز) لەلایەن سوپای ئیمپراتۆریای تیمورییەکان بە سەرکردایەتی سوڵتان تیموری لەنگ (1405_1370ز)و لەناوبردنی خەڵکێکی زۆری شاری بەغداد. دواجار سوڵتان ئەحمەد (1410_1382ز) چوارەم سوڵتانی دەوڵەتی جەلائیرییەکانی مەغۆلی هەڵهات.

سێیەم/ داگیرکردنی بەغداد لەساڵی (1401ز) لەلایەن سوپای ئیمپراتۆریای تیمورییەکان بە سەرکردایەتی سوڵتان تیموری لەنگ (1410_1382ز)و لەناوبردنی خەڵکی زۆری شاری بەغداد. سوڵتان ئەحمەد (1410_1382ز) چوارەم سوڵتانی دەوڵەتی جەلائیرییەکانی مەغۆلی دووبارە هەڵهات.

چوارەم/ داگیرکردنی بەغداد لە ساڵی (1411ز) لەلایەن سوپای دەوڵەتی  قەرە قۆنللوو (بەرخی ڕەش)  بە سەرکردایەتی شا محەمەد کوڕی سوڵتان قەرە یوسف (1400_1390ز) (1420_1405ز)ی سێیەم سوڵتانی دەوڵەتی  قەرە قۆنللوو (بەرخی ڕەش). شا محمد بووە بە والی ویلایەتی بەغداد لە نێوان ساڵانی (1434_1411ز).

پێنجەم/ داگیرکردنی بەغداد لە ساڵی (1434ز) لەلایەن سوپای دەوڵەتی  قەرە قۆنللوو (بەرخی ڕەش) بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ ئیسبیند میرزا و لەناوبردنی شا محەمەدی برای و خەڵکی زۆری بەغداد، دوای شای محەمەدی برای بووە بە والی بەغداد لەنێوان ساڵانی (1445_1434ز).
 
شەشەم/ داگیرکردنی بەغداد لەساڵی (1445ز) لەلایەن سوپای دەوڵەتی  قەرە قۆنللوو (بەرخی ڕەش) بە سەرکردایەتی سوڵتان جیهان شا (1467_14391ز)ی پێنجەم سوڵتانی دەوڵەتی  قەرە قۆنللوو کە ئەوە بوو فولاز (1445ز)ی والی ویلایەتی بەغدادی گرت و خستیە زیندان و پیر بوداقی کوڕی کردە والی ویلایەتی بەغداد.

حەوتەم/ داگیرکردنی بەغداد لە ساڵی (1466ز) لە لایەن سوپای دەوڵەتی  قەرە قۆنللوو (بەرخی ڕەش) ی تورکمانی  بە سەرکردایەتی سوڵتان جیهان شا (1467_1439ز) ی پێنجەم سوڵتانی دەوڵەتی  قەرە قۆنللوو (بەرخی ڕەش) ی تورکمانی ، کە ئەوە بوو پیر بوداق (1466_1445ز) کوڕی کە والی ویلایەتی بەغداد بوو گرت و لە سێدارەی دا و ئەوەش لە پاش ئەوەی بۆ ماوەی ساڵێک گەمارۆی خستە سەر بەغداد بەوەش خەڵکەکەی زۆری شاری بەغداد لە ناوچوون.

هەشتەم/ داگیرکردنی بەغداد لە ساڵی (1508) لەلایەن سوپای دەوڵەتی سەفەوییەکان بە سەرکردایەتی شا ئیسماعیلی یەکەم (1524_1501)ی یەکەم و دامەزرێنەری سوپای دەوڵەتی سەفەوییەکان،  ژمارەیەکی زۆری خەڵکی بەغداد بەتایبەتی سووننەکان لەناوبران و گۆڕی ئیمامەکانی سووننە شێوێنران، ناوبراو کەسێکی کردە والی ویلایەتی بەغداد بەناوی (خادم بەگ) (1508ز)و نازناوی (خەلیفەی خەلیفانی ئیسلام) لێنا و کەسێکی تر بەناوی لۆی لۆی حوسێن (1515_1508ز)و دواتر کەسێک بەناوی ئیبراهیم خانی مووسلۆی کەڵهوڕی کوردی لەنێوان ساڵانی (1527_1515ز) بوو بە والی بەغداد.

نۆیەم/ داگیرکردنی بەغداد لە ساڵی (1533ز) لەلایەن سوپای دەوڵەتی سەفەوییەکان بە سەرکردایەتی شا تۆماسپی یه‌که‌م (1524_1576ز) ی دووەم شای ده‌وڵه‌تی سه‌فه‌وییه‌کان، ئەوەش پاش ئەوەی کە بۆ ماوەی سێ ساڵ گەمارۆی بەغدادی دا و والی بەغداد زولفقار خانی مووسڵووی که‌ڵهوڕی کوردی (1533_1527ز)  زۆر ئازایانە بەرگری دەکرد، بەڵام بە خیانەتی براکانی بە ناوەکانی عه‌لی به‌گ و ئه‌حمه‌د به‌گ توانرا  زولفقار خانی مووسڵووی که‌ڵهوڕی کوردی (1533_1527ز) لەناوبرێت و شا تۆماسپی یه‌که‌م (1524_1576ز)ی دووەم شای ده‌وڵه‌تی سه‌فه‌وییه‌کان عەلی بەگی کردە والی ویلایەتی بەغداد بەناوی (سوڵتان عەلی بەگ زولفقار خانی کش)و ژمارەیەکی زۆری خەڵکی بەغداد بەتایبەتی سووننەکان لە ناوبران.

دەیەم/ داگیرکردنی بەغداد لەساڵی (1534ز) لەلایەن سوپای دەوڵەتی خەلافەتی عوسمانییەکان بە سەرکردایەتی سوڵتان سلێمانی قانوونی (یەکەم) (1566_1520ز)ی دەیەم سوڵتانی دەوڵەتی خەلافەتی عوسمانییەکان ژمارەیەکی زۆری خەڵکی بەغداد بەتایبەتی شیعەکان و لەگەڵ تەواوی سەربازانی سوپای دەوڵەتی سەفەوییەکان لە بەغداد ناوبران و کەسێک کرایە والی ئیالەتی بەغداد بەناوی (سلێمان پاشای ئەلتەویل).

یانزدەم/ داگیرکردنی بەغداد لە ساڵی (1623ز) لە لایەن سوپای دەوڵەتی سەفەوییەکان بە سەرکردایەتی شا عەباسی یەکەم (گەورە) (1629_1588ز)ی پێنجەم شای ده‌وڵه‌تی سه‌فه‌وییه‌کان، پاش ئەوەی توانی لە ڕێگەی خیانەتی محەمەد کوڕی بەکر سۆباشی (1623_1621ز) والی ئیالەتی بەغداد گرت و بە ئەشکەنجە کۆشتی و ژمارەیەکی زۆری خەڵکی بەغداد و سەربازانی دەوڵەتی خەلافەتی عوسمانییەکانی لەناوبردو کەسێکی فارسی بەناوی سەفیدین قالی خان (1631_1623ز)ی کردە والی ئیالەتی بەغداد.

دوانزدەم/ داگیرکردنی بەغداد لە ساڵی (1638ز) لەلایەن سوپای دەوڵەتی خەلافەتی عوسمانییەکان بەسەرکردایەتی سوڵتان مواردی چوارەم (1640_1623ز) ی حەڤدەم سوڵتانی دەوڵەتی خەلافەتی عوسمانییەکان کە ئەوەش پاش ئەوە دێت کە چەندین جار هەوڵی شکستخواردوو درا بۆ داگیرکردنەوەی و هەروەها والی بەغدادی دەوڵەتی سەفەوییەکان کە ناوی بەکتاش خانی میریمانیدزی (1638_1631ز) خۆی ڕادەستی سوڵتان مواردی چوارەم (1640_1623ز)ی حەڤدەم سوڵتانی دەوڵەتی خەلافەتی عوسمانییەکان کرد و بەڵام دواتر بە ژەهرخواردن لە ناوبرا و خەڵکێکی زۆری بەغدادیش لەناوبران لەگەڵ تەواوی سەربازانی سوپای دەوڵەتی سەفەوییەکان لە بەغداد، کەسێک بەناوی (کاشیک حەسەن) (1639_1638ز) کرایە والی ئیالەتی بەغداد لەلایەن سوڵتان مواردی چوارەم (1640_1623ز).

سیانزدەم/ داگیرکردنی بەغداد لە ساڵی (1831ز) لەلایەن سوپای دەوڵەتی خەلافەتی عوسمانییەکان بە سەرکردایەتی عەلی ڕەزا پاشا (1842_1831ز) بەوەش کۆتایی هات بە سەردەمی دەسەڵاتی مەمالیکەکان کە لەنێوان ساڵانی (1831_1749ز) دەسەڵاتی ئیالەتی بەغداد و بەشێوەیەکی ناڕاستەوخۆ ئیالەتەکانی (بەسڕە لە خوارووی عێراق و شارەزوور و موسڵ لە باشووری کوردستان) بەرێوەیان دەبرد ، و داود پاشا (1831_1817ز) دوایین والی مەمالیکەکان لە ئیالەتی بەغداد لەلایەن عەلی ڕەزا پاشا (1842_1831ز) والی نوێ لە ناوبرا، ئەوەش هاوکات بوو لەگەڵ بڵاوبوونەوەی نەخۆشی تاعون لە ئیالەتی شارەزوور و موسڵ لە باشووری کوردستان، دواتر پەتاکە ئیالەتی بەغدادشی گرتووەو بووە هۆی لە ناوبردنی ژمارەیەکی زۆری خەڵکی ئیالەتی شارەزوور و موسڵ و بەغداد، هەرووەها عەلی ڕەزا پاشا (1842_1831ز) والی نوێ کەوتە لەناوبردنی مەمالیکەکانی عێراق بەتەواوی کە سەرەتا لە کۆبوونەوەیەکی گشتییەوە دەستی پێکرد و دواتر ئەو مەمالیکانەی مابوونەوە ئەوانیش لەناوبران، دەست گیرا بەسەر موڵک و سامانەکاندا.

چواردەم/ داگیر کردنی بەغداد لە ساڵی (1917ز) لەلایەن سوپای بەریتانیا بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ سیر ستانلیی ماودی لە ویلایەتی بەسڕەوە، دواتر بەرەو ویلایەتی موسڵ (هەرێمی باشووری کوردستان) کشان و داگیریان کرد بەوەش فەرەمانڕەوایی دەوڵەتی عوسمانییەکان لە هەرسێ ویلایەتەکەی عێراقی ئێستا (بەسرە و بەغداد و موسڵ)یان کۆتایی پێهێنا و عێراق کەوتە ژێر داگیرکاری بەریتانیا و ڕژێمی ئینتیداب (ماندات)ی بەریتانیا لەسەر عێراق جێبەجێ کرا.

پانزدەم/ داگیرکردنی بەغداد لە ساڵی (2003ز) لەلایەن سوپای ئەمریکاوە، کە ئەوەش لە میانەی شەڕی عێراق بوو لەنێوان سوپاکانی هاوپەیمانان و هێزی پێشمەرگەی کوردستان لەگەڵ سوپای عێراق، بەوەش کۆتایی هات بە فەرمانڕەوایی حزبی بەعس، عێراق کەوتە ژێر فەرمانڕەوایی دەسەڵاتی مەدەنی ئەمریکاو دواتر دەسەڵات درایەوە بە عێراقییەکان.

سه‌رچاوه‌کان:
1_نۆیل باربه‌ر: فه‌رمانڕه‌وایانی قۆچی زێرین/ له‌ سوڵتان سلێمانی قانوونییه‌وه‌ تا ئه‌تاتورک، و: رێبوار که‌ریم وه‌لی-هه‌ولێر2001ز.
_2یاسین صابرصاڵح: ئینسایكۆپیدیای گشتی-سلێمانی ساڵی2005ز.
_3میرشه‌ره‌ف خانی بدلیسی: شه‌ره‌فنامه‌-مێژووی ماڵه ‌میرانی کوردستان، و: م.هه‌ژار- هه‌ولێر2006ز.
_4قه‌ره‌چه‌له‌بی زاده‌: هاتنی سوڵتان سوله‌یمانی قانونی بۆ گرتنی به‌غداد، و: ئه‌حمه‌د تاقانه‌-هه‌ولێر2006ز.
_5ڕاجر سێڤیری: ئێرانی سه‌رده‌می سه‌فه‌ویی- وه‌رگێڕانی بۆ کوردی: سه‌ڵاحه‌ددین ئاستی-سلێمانی2006ز.
6_کۆمه‌ڵێ نووسه‌ر: عوسمانیه‌کان، و: سه‌لام عه‌بدولکه‌ریم-سلێمانی2007ز.
_7د.یوسف العش: عه‌باسییه‌کان ، مێژووی سه‌رده‌می خه‌لافه‌ت، و:رووپاک کاخدرحه‌مه‌د-چاپی یه‌که‌م-چاپخانه‌ی رۆژهه‌ڵات-هه‌ولێر2010ز.
_8د.مه‌حمه‌د سهێل ته‌ققوش: مێژووی ده‌وڵه‌تی سه‌فه‌ویی، و: سالار مه‌حمه‌د (شاخه‌وان)-هه‌ولێر2012ز.
_9چارلز تریب: چەند لاپەڕریەک لە مێژووی عێراق، و: محەمەد حوسێن ئەحمەد و عەبدولقادر کەلهور-هەولێر2013ز.
10-د.محمه‌مه‌د سوهه‌یل ته‌قوش: عوسمانییه‌کان/ له ‌دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ تا کوده‌تا به ‌سه‌ر خه‌لافه‌تدا، و:د.نه‌ریمان خۆشناو ومه‌سته‌فا سه‌ید مینه‌-هه‌ولێر2014ز.
_11د.مه‌یمونه‌ هه‌مزه‌ مه‌نسوور: مێژووی ده‌وڵه‌تی عوسمانی، و: هۆگر ڕه‌حمان قادر-هه‌ولێر2014ز. 
12-بێرنارد لویس: رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، و: عه‌بدوڵڵای ڕه‌سوڵی-سلێمانی2014ز.
13-د.محمدسیهل گقوش: مێژووی ده‌وڵه‌تی عه‌باسی، و: هێمن ئه‌حمه‌د-سلێمانی2015ز.
_14باقر یاسین: ڕیشەکێشکردن و دیکتاتۆریی تاکباوەڕی لە عێراقدا، و: سەباح ئیسماعیل-سلێمانی2015ز.
_15د.موفید زەیدی: ئینسایکلۆپیدیای مێژووی ئیسلام/ سەردەمی عوسمانییەکان، و:بەختیار عەزیز ئەحمەد-سلێمانی2015ز.
_16باقر یاسین: کەسێتیی تاکی عێراقی، و: سەباح ئیسماعیل-سلێمانی2016ز.
17_کارڵ برۆکلمان: مێژووی گەلانی موسڵمان-وە: عومەر عەلی غەفوور-تاران2017ز.
18_علا‌و موسا کاڤم نورس: فەرمانڕەوایی مەملوکەکان لە عێراقدا، و: عوسما عەزیز عەللاف-تاران2017ز.
19_باقر یاسین: مێژووی خوێنڕێژی لە عێراقدا، و: سەباح ئیسماعیل-تاران2019ز.
20_ستێفێن هێمسلێی لۆنگریگ: چوار سەدە لە مێژووی عێراقی نوێ، و: رەسوڵ بەختیار-هه‌ولێر2019ز.


ئه‌م بابه‌ته 464 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر