ناتۆ "ژنه‌ پیره‌كه‌" خۆی‌ گه‌نج ده‌كاته‌وه‌

زۆربه‌ی‌ مێژوونوسان سورن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ ناتۆ سه‌ركه‌وتوو بووه‌ له‌ پاراستنی‌ ئاشتی‌ له‌ناو ئه‌وروپا‌و تێكشكانی‌ یه‌كێتی‌ سۆڤییه‌تی‌ پێشوو
PM:07:42:27/12/2019
دۆسیە: نێودەوڵەتی
هه‌ندێك له‌ چاودێران پێشبینی‌ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن، ناتۆ كه‌ له‌ ناوه‌نده‌ سیاسییه‌كاندا به‌"ژنه‌ پیره‌كه‌" ناو ده‌برێت، به‌م نزیكانه‌ خانه‌نشین بكرێ‌

یه‌كه‌ی وه‌رگێڕان
ماڵپەڕی چاوی کورد

"جێنشین".. "مێشك وه‌ستاو".. "بێ‌ سوود". به‌م شێوه‌یه‌ هه‌ریه‌ك له‌ (دۆناڵد تره‌مپ) سه‌رۆكی‌ ئه‌مریكا‌و (ئیمانوئێل ماكرۆن) سه‌رۆكی‌ فه‌ره‌نسا‌و (ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگان) سه‌رۆكی‌ توركیا، وه‌سفی‌ هاوپه‌یمانی‌ باكوری‌ ئه‌تڵه‌نتیك "ناتۆ" ده‌كه‌ن.

له‌ ئاهه‌نگی‌ یادی‌ (70) ساڵه‌ی‌ ناتۆدا كه‌ له‌ (واتفۆرد)ی‌ له‌نده‌ن به‌سترا‌و له‌میانه‌ی‌ كۆبونه‌وه‌ی‌ لوتكه‌ی‌ سه‌رانی‌ ناتۆدا، ئه‌و سێ‌ سه‌ركرده‌یه‌ به‌و شێوه‌یه‌ (ناتۆ)یان ناوزه‌ند كرد.

له‌ سۆنگه‌ی‌ ئه‌و لێدوانانه‌وه‌، هه‌ندێك له‌ چاودێران پێشبینی‌ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن، ناتۆ كه‌ له‌ ناوه‌نده‌ سیاسییه‌كاندا به‌"ژنه‌ پیره‌كه‌" ناو ده‌برێت، به‌م نزیكانه‌ خانه‌نشین بكرێ‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌و كۆبونه‌وه‌ لوتكه‌یه‌دا‌و له‌لایه‌ن زۆربه‌ی‌ وڵاته‌ ئه‌ندامه‌كانه‌وه‌‌و به‌ رۆحێكی‌ حه‌ماسییه‌وه‌ چه‌ندین دیاری‌ زه‌به‌لاح پێشكه‌شی‌ ژنه‌ پیره‌كه‌ كرا، یه‌كێك له‌و دیارییانه‌ دابینكردنی‌ (150) ملیار دۆلار بوو بۆ مانه‌وه‌‌و به‌رگریكردن لێی‌.

هه‌ر له‌و كۆبونه‌وه‌یه‌دا به‌كۆی‌ ده‌نگ رێككه‌وتن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ پێویسته‌ هه‌وڵی‌ نوێ‌ بدرێت بۆ دابینكردنی‌ لایه‌نی‌ كه‌م (2%)ی‌ كۆی‌ داهاتی‌ ناوخۆی‌ وڵاته‌كان بۆ به‌رگریكردن له‌و "ژنه‌ پیره‌"، كه‌ له‌ئێستادا ته‌نها (ئه‌مریكا‌و به‌ریتانیا‌و یۆنان) پابه‌ندن به‌م خاڵه‌وه‌.

هه‌رچه‌نده‌ پێشبینییه‌كان بۆ ئه‌وه‌ ده‌چوون كه‌ ئه‌مریكا هێزه‌كانی‌ له‌ كیشوه‌ری‌ ئه‌وروپا كه‌م بكاته‌وه‌، به‌لاَم له‌و كۆبوه‌نه‌وه‌یه‌دا ئاماژه‌ به‌وه‌درا كه‌ ژماره‌ی‌ هێزه‌كانی‌ ئه‌مریكا له‌ ئه‌وروپا له‌ساڵی‌ (2000)ه‌وه‌ به‌رێژه‌ی‌ (14.000) چوارده‌ هه‌زار زیادی‌ كردووه‌.

پێشتریش رێكه‌وتن له‌سه‌ر هه‌مواركردنی‌ ئامانج‌و ستراتیژییه‌تی‌ ناتۆ كرابوو، كه‌ پێده‌چێت راسته‌وخۆ به‌شداری‌ شه‌ڕ بكه‌ن یان لایه‌نی‌ كه‌م چاوپۆشی‌ له‌و وڵاتانه‌ نه‌كرێت كه‌ پشتگیری‌ له‌ تیرۆری‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ ده‌كه‌ن، ئه‌م خاڵه‌ ئه‌رۆدۆگان وروژاندنی‌‌و زۆر به‌حه‌ماسه‌وه‌ پشتگیری‌ لێده‌كرد.

به‌ندی‌ پێنج له‌ رێكه‌وتننامه‌ی‌ ناتۆ هه‌موو وڵاتانی‌ ئه‌ندام پابه‌ند ده‌كات به‌كاری‌ هاوبه‌ش له‌گه‌ڵ یه‌كدا، له‌كاتێكدا ئه‌گه‌ر یه‌كێك له‌ ئه‌ندامان هێرشی‌ بكرێته‌ سه‌ر، تاكه‌ جاریش كه‌ ئه‌م به‌نده‌ كاری‌ پێكراوه‌، دوای‌ رووداوه‌كه‌ی‌ 11ی‌ سێپته‌مبه‌ر بوو كه‌ هێرشكرایه‌ سه‌ر نیویۆرك‌و واشنتۆن، له‌ به‌رامبه‌ردا هه‌موو وڵاتانی‌ ئه‌ندامی‌ ناتۆ نه‌ك هه‌ر پشتگیرییان له‌ ئه‌مریكا كرد، به‌ڵكو به‌شداریش بوون له‌ شه‌ڕی‌ دژی‌ تیرۆر‌و شه‌ڕه‌كه‌ش كۆتایی‌ به‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ "ئیماره‌تی‌ ئیسلامییه‌كان" هێنا كه‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ تاڵیبان له‌ ئه‌فغانستان رابه‌رایه‌تی‌ ده‌كرد.

هه‌ر سه‌باره‌ت به‌ پابه‌ندبوونیان به‌ رووبه‌رووبونه‌وه‌ی‌ "گروپه‌كان‌و وڵاته‌ تیرۆریسته‌كان"، ناتۆ ئه‌ركێكی‌ نوێ‌ به‌ ئه‌ندامانی‌ سپارد كه‌ سنوری‌ ئامانجه‌كانی‌ تێپه‌ڕاند له‌ماوه‌ی‌ جه‌نگی‌ سارددا‌و تایبه‌ت به‌ به‌رگریكردن له‌ ئه‌وروپای‌ رۆژئاوا‌و رووبه‌رووبونه‌وه‌ی‌ هه‌ر كارێكی‌ دوژمنكارییانه‌ی‌ سۆڤییه‌ت.

زۆربه‌ی‌ مێژوونوسان سورن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ ناتۆ سه‌ركه‌وتوو بووه‌ له‌ پاراستنی‌ ئاشتی‌ له‌ناو ئه‌وروپا‌و تێكشكانی‌ یه‌كێتی‌ سۆڤییه‌تی‌ پێشوو، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا دوای‌ كۆتاییهاتنی‌ جه‌نگی‌ سارد‌و ته‌ماعی‌ فراوانبون له‌ ناخیاندا، هه‌ندێك به‌ڵگه‌ ئاشكرای‌ ده‌كات كه‌ سۆڤییه‌ت كه‌لوپه‌لی‌ سه‌ربازی‌‌و ئابوری‌ وه‌ك پێویست نه‌بووه‌ بۆ روبه‌رووبونه‌وه‌ی‌ شه‌ڕ دژی‌ ئه‌وروپا.

له‌ چوارچێوه‌ی‌ گۆنگره‌ی‌ یاڵتا‌و بۆتسدام (1945) له‌نێوان یه‌كێتی‌ سۆڤییه‌ت‌و ئه‌مریكا‌و به‌ریتانیا، وڵاته‌كانی‌ یه‌كێتی‌ سۆڤییه‌ت رۆژهه‌ڵات‌و ناوه‌ڕاستی‌ ئه‌وروپای‌ گرته‌وه‌‌و ئه‌و وڵاتانه‌شی‌ وه‌ك (ئێران‌و یۆنان) كه‌ نه‌چوونه‌ چوارچێوه‌ی‌ ئه‌و رێككه‌وتنه‌وه‌، هێزه‌كانی‌ سۆڤییه‌ت لێی‌ كشانه‌وه‌، له‌ناو ئه‌وروپاش مۆسكۆ هه‌وڵی‌ كۆنترۆڵكردنی‌ راسته‌وخۆی‌ ئه‌و وڵاتانه‌ی‌ نه‌دا كه‌ شیوعین‌و ناچنه‌ رێكه‌وتنه‌كه‌ی‌ یاڵتا‌و بۆتسدام وه‌كو (رۆمانیا‌و یۆگۆسلافیا).

ناتۆ زۆر به‌باشی‌ رۆڵی‌ نه‌گێڕاوه‌ له‌ زۆرێك له‌و شه‌ڕانه‌ی‌ ئه‌ندامه‌كانی‌ به‌ته‌نها كردویانه‌، دیارترینی‌ ئه‌و شه‌ڕانه‌ش، شه‌ڕه‌ داگیركارییه‌كانی‌ فه‌ره‌نسا له‌ هند‌و چین‌و جه‌زائیر، هه‌روه‌ها ئۆپراسیۆنه‌كانی‌ به‌ریتانیا دژی‌ یاخییه‌كانی‌ مالایا‌و عه‌ده‌ن، هه‌روه‌ك هێرشه‌ سێقۆڵییه‌كه‌ی‌ (فه‌ره‌نسا- به‌ریتانیا- ئیسرائیل) بۆ سه‌ر میسر له‌ شه‌ڕی‌ كه‌ناڵی‌ سویس دا، كه‌ له‌مه‌ی‌ دواییاندا‌و له‌شه‌ڕی‌ جه‌زائیردا، ئه‌مریكا به‌ئاشكرا رایگه‌یاند كه‌ هه‌موو ناتۆ به‌شدار بوون.

به‌پێچه‌وانه‌وه‌، ئه‌مریكا بۆ شه‌ڕی‌ نیمچه‌ دورگه‌ی‌ كۆریا‌و هند‌و چین، ناچار بوو هاوپه‌یمانییه‌كی‌ ئه‌لته‌رناتیف پێكبهێنێت، هه‌روه‌ك ئه‌مه‌شی‌ بۆ شه‌ڕی‌ گراندا‌و كوه‌یت‌و عیراق دووباره‌ كرده‌وه‌، له‌لایه‌كی‌ تره‌وه‌ به‌ریتانییه‌كان شه‌ڕی‌ دورگه‌ی‌ (فۆكلاندز)یان دژی‌ ئه‌رجه‌نتین به‌بێ‌ پشتگیری‌ ناتۆ كرد، له‌م دواییانه‌شدا ناتۆ رۆڵێكی‌ باشی‌ بینی‌ له‌ (به‌ڵقان) كه‌ بووه‌ هۆی‌ لێكترازانی‌ یۆگۆسلافیا.

هه‌روه‌ها ناتۆ ئاماده‌ نه‌بوو به‌شداری‌ له‌ شه‌ڕی‌ هه‌ردوو ئه‌ندامه‌كه‌ی‌ (یۆنان‌و توركیا)دا بكات كه‌ له‌ساڵی‌ 1974دا له‌سه‌ر (قوبرس) به‌رپایانكرد.

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ كوتله‌ی‌ سۆڤییه‌تی‌ له‌ (هاوپه‌یمانێتی‌ وارسۆ)دا نه‌ماوه‌‌و سڕاوه‌ته‌وه‌، له‌ ئێستادا وتارێكی‌ نوێ‌ ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ له‌ (نییه‌تێكی‌ دوژمنكاریانه‌)دا بۆ روسیا خۆی‌ ده‌بینێته‌وه‌، كه‌ به‌شێكی‌ بیانووه‌ بۆ به‌رده‌وامی‌ ناتۆ.

سیاسه‌ته‌كانی‌ ئۆباما سه‌رۆكی‌ پێشووی‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكا، وای‌ له‌ هه‌ندێك لایه‌نی‌ ئه‌وروپی‌ كرد گفتوگۆ له‌سه‌ر دروستكردنی‌ هێزێكی‌ سه‌ربازی‌ ئه‌وروپی‌ سه‌ربه‌خۆ له‌ناو ناتۆدا بكه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ش شوێنكه‌وتوانی‌ (دیگۆل) له‌ فه‌ره‌نسا زۆر په‌رۆشی‌ ئه‌و بۆچوونه‌ بوون.

له‌ سه‌رده‌می‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ سه‌رۆك (شارل دیگۆل)دا، فه‌ره‌نسا له‌ڕووی‌ سه‌ربازییه‌وه‌ له‌ ناتۆ كشایه‌وه‌‌و هه‌موو بنكه‌كانی‌ ناتۆش له‌ناو خاكی‌ فه‌ره‌نسادا داخران، له‌ سه‌رده‌می‌ سه‌رۆك (جاك شیراك)دا، فه‌ره‌نسا ئه‌ندامێتی‌ خۆی‌ له‌ ناتۆدا ده‌ستپێكرده‌وه‌.

بۆ ناساندنه‌وه‌ی‌ رۆڵی‌ خۆی‌ له‌ ئاینده‌دا، ناتۆ هه‌وڵی‌ چوار رێگه‌ ده‌دات:

١/ زیندووكردنه‌وه‌ی‌ باوه‌ڕی‌ نیكسۆن، به‌و مانایه‌ی‌ دروستكردنی‌ هاوپه‌یمانییه‌كی‌ ئیقلیمی‌ كه‌ پابه‌ند بێت به‌ پارێزگاریكردن له‌ سیستمێكی‌ جیهانی‌، ئه‌م جۆره‌ هاوپه‌یمانێتییه‌ له‌ هه‌ندێ‌ شوێن هه‌یه‌ به‌تایبه‌ت له‌ وڵاتانی‌ ئه‌سیا كه‌ له‌سه‌ر (زه‌ریای‌ ئارام)ن له‌گه‌ڵ ئوستورالیا‌و نیوزله‌ندا‌و یابان‌و كۆریای‌ باشوور.

٢/ وابڕیاره‌ بۆ په‌ره‌پێدانی‌ توانا سه‌ربازییه‌كان له‌ شه‌ڕه‌كاندا شتومه‌كی‌ زیاتر دابین بكرێت، هه‌روه‌ك له‌ كه‌مكردنه‌وه‌شدا هه‌ندێ‌ بنكه‌ی‌ ته‌قلیدی‌ دابخرێن، كه‌ دیارترینیان بنكه‌ی‌ (ئه‌نجه‌رلیك)ه‌‌و بنكه‌ی‌ بچوكتر دروست بكرێت كه‌ په‌ره‌ی‌ زیاتری‌ پێ‌ بدرێت له‌وانه‌ دوو بنكه‌ له‌ ئه‌لبانیا.

٣/ ئاماده‌كاری‌ بۆ شه‌ڕی‌ ئه‌لیكترۆنی‌‌و ئینه‌ته‌رنێت، ئه‌مه‌ش گرنگی‌ زۆری‌ پێ‌ ده‌درێت‌و ئاماده‌كاریشی‌ بۆ كراوه‌‌و یه‌كه‌‌و ئیداره‌ی‌ تایبه‌تی‌ بۆ دانراوه‌، دیارترینیان له‌ (لیتوانیا)یه‌.

٤/ دروستكردن‌و راهێنانی‌ چه‌ندین یه‌كه‌ی‌ گه‌ڕۆك بۆ نه‌هێشتنی‌ تیرۆری‌ نێوده‌وڵه‌تی‌، به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ پابه‌ندبن به‌ هێزه‌ نیزامییه‌كانه‌وه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌مریكا تاقیكردۆته‌وه‌ له‌ گۆڕینی‌ یه‌كه‌ سه‌ربازییه‌ ئاساییه‌كانی‌ له‌سوریا.

په‌ندێكی‌ ئینگلیزی‌ هه‌یه‌ ده‌ڵێت: "ژنه‌ پیره‌كه‌ هه‌رگیز نامرێت"، ئه‌مه‌ بۆ ناتۆ پێده‌چێت وابێت، ئه‌وه‌تا ئێستا خۆی‌ گه‌نج ده‌كاته‌وه‌‌و توانای‌ راكێشانی‌ (29) داواكاریی‌ هه‌یه‌.

و/ كاوان ئه‌بوبه‌كر
سه‌رچاوه‌/ Aawsat.com


ئه‌م بابه‌ته 182 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر