عیراق و توركیا: دراوسێ و دووژمنایەتی

PM:10:39:24/12/2019
دۆسیە: شیکار


د. کارزان محەمەد
رۆژنامەنووس و مامۆستای زانکۆ

هەڵوەشانی ئیمپراتۆرە نەخۆشەكەی عوسمانی لە گەرمەی جەنگی یەكەمی جیهانی (1914-1918)، دەستپێكی دامەزراندنی كۆمەڵێك وڵاتی وەك عیراق و توركیایە كە خاوەنی مێژووییەكی هاوبەش بەڵام پڕ لە نەتەوە و مەزهەبی ناكۆك بوون.

ڕێككەوتنامەی سایكس- پیكۆ (Sykes-Picot Agreement) لە نیسانی (1916ز) كە پەیماننامەیەكی نهێنی نێوان بەریتانیا و فەرەنسایە، دەرەنجامی زنجیرەیەك دانوستانی نهێنی (مارك سایكس 1879-1919)ی وەزیری دەرەوەی بەریتانیا و (فرانسوا جۆرج بیكۆ 1870-1951)ی فەرەنسی بوو لەپێناو دابەشكردنی میراتی ئیمپراتۆری عوسمانی. بەپێی ئەو ڕێككەوتنامەیە، فەرەنسا هەردوو وڵاتی (وڵاتانی سوریا و لوبنان)ی وەرگرت، بەریتانیاش ئینتیدابی (وڵاتانی شانشینی عیراق، ئوردن، بەشێك لە فەلەستین)ی گرتەئەستۆ، هۆكاری وەرگرتنی عیراق و فەلەستینیش لەلایەن بەریتانیاوە فاكتەرەكەی دەگەڕایەوە بۆ هۆكاری جیۆپۆلۆتیكی، چونكە ڕێگای سەرەكی دەست ڕاگەیشتنی بوو بە ئێران و هیندستانی ئەو سەروەختە. بەخشینی ویلایەتی موسڵیش (واتا هەرێمی كوردستان) بە بەریتانیا، لەهەمبەر بەخشینی كەناری چەپی (ڕووباری ڕاین) دابوو بە فەرەنسا.

پاشانیش لە ڕێككەوتنامەی سان ڕیمۆ (1920)، مافی تەواوەتی ئینتیدابی عیراق بە بەریتانیا بەخشرا، دواجار بەپێی پەیماننامەی لۆزان (١٩٢٣) كوردستان بۆ جاری دووەم بەسەر هەركام لە وڵاتانی عیراق، توركیا، ئێران، سوریا دابەش كرایەوە.

ناسەقامگیری دۆخی ناوخۆی عیراق لەلایەك و هەوڵەكانی توركیا بۆ وەرگرتنەوەی ویلایەتی موسڵ لەلایەكیترەوە، زەمینەی دەستوەردان لە كاروباری یەكتری بۆ هەردوو وڵات خۆش كرد، بەجۆرێك تائێستاش ئەو ناكۆكییە بووە بنەمایەك بۆ ململانێكان كە تائێستاش بەردەوامە.

بەشێوەیەكی گشتی مێژووی پەیوەندییەكانی عیراق و توركیا بۆ سێ قۆناغ پۆڵێن دەكرێت:

-ماوەی پاشایەتی (1921-1958): دوای پێكهێنانی دەوڵەتی عیراق لەلایەن بەریتانیا، ئەم دەوڵەتە نوێیە بەشێوەیەكی فەرمی لەلایەن ڕێكخراوی نەتەوەكان ناسێنرا، بەڵام لە ساڵی (1932ز) بە تەواوەتی سەربەخۆیی خۆی لە بەریتانیا وەرگرت.

گەورەترین گرفت لەم قۆناغەدا، چارەنووسی ولایەتی موسڵ (هەرێمی كوردستان) بوو كە هەمیشە لەلایەن توركیاوە هەوڵی گێڕانەوەی دەدرا، بەتایبەت لەدوای نائومێدبوونی (شێخ مەحمودی حەفید) لە وەرگرتنی ماف لە دەوڵەتی عیراق، ئەو ئینتیمایە بەهۆی هەوڵەكانی (ئۆزدەمیر)ی نوێنەری توركیاوە پتر بوو، چونكە شێخ مەحمود لەو بڕوایەدابوو كە گێڕانەوەی ویلایەتی موسڵ بۆسەر توركیا، دەبێتەهۆی یەكگرتنەوەی دووپارچەی كوردستان و زیادبوونی ڕێژەی كورد بە بەراورد لەگەڵ تورك لە توركیادا، بەڵام سەركوتی هەردوو شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران و ئارارات و هاتنەسەركاری ئەتاتورك، بووەمایەی پەشیمانبوونەوەی كۆمەڵەی نەتەوەكان لەو راپرسییەی كە بەنیاز بوو لەسەر چارەنووسی ولایەتی موسڵ ئەنجامی بدات.

لەهەمانكاتدا ڕێككەوتنامەی سەعد ئاباد (1937ز) بە سەرپەرشتی بەریتانیا و بە ئامادەیی وڵاتانی عیراق، ئێران، توركیا و ئەفغانستان بە ئامانجی ڕێگەگرتن لە گەشەسەندنی ئایدۆلۆژیای كۆمۆنیزم، بووە بنەمایەكی هاوبەش بۆ ئەم وڵاتانە تا دەست لە كاروباری یەكتر وەرنەدەن، تائەندازەیەكی زۆریش ئاشتەوایی نێوانیان بپارێزن.

هەروەها بە هاندانی ئەمریكا، وڵاتانی عیراق و توركیا لە ساڵی (1955ز) چوونە نێو پەیماننامەی سەنتۆوە كە ئامانجەكەی، ڕێگری لە ڕۆڵی كۆمۆنیزم و پەرەپێدانی پەیوەندییەكانی یەكتر بوو.

كێشەی كورد و ئیمتیاز و هەناردەی نەوتی عیراقیش، لەڕێگەی چەند دانوستانێكەوە لەنێوان هەردوو وڵاتدا بۆ ئاڵوگۆڕی زانیاری و دابینكردنی بەرژەوەندی یەكتر، ئۆرگانیزە كرا.

-ماوەی كۆماری (1958-2003ز): لە سەرەتای شۆڕشی عیراق بۆ كۆتایهێنان بە سیستەمی پادشایەتی (1958ز) لەلایەن عەبدولكەریم قاسم، عیراق لە پەیماننامەی سەنتۆ هاتەدەرەوە و بەرەو نزیكبوونەوە لە بلۆكی سۆڤییەت هەنگاوینا.

لە ساڵی (1972)دا بەپێی پەیماننامەیەك لەنێوان بەغداد و مۆسكۆ، بناغەی هاریكاریی هەمەلایەنەیان دامەزراند. لە ماوەی جەنگی عیراق- ئێران (1980-1988) كە رووسیای نەیاری توركیا، فرۆشیاری سەرەكی چەك بوو بە عیراق، بناغەی سەرەكی بۆ نزیكبوونەوەی عیراق لە بلۆكی سۆڤییەت و نزیكایەتی توركیا لە بلۆكی خۆرئاوا دامەزراند، ئەمەش جەنگێكی ساردی لەنێوان عیراق و توركیادا هەڵگیرساند.

زۆرجاریش بەهۆی هاتنی سوپای توركیا و بەزاندنی سنوری عیراق بە مەبەستی لێدانی گەریلاكانی پەكەكە لە دوای ساڵی (1984ز)ەوە، هەمیشە ململانێیەكی سیاسی و ئابوری لەنێوان ئەنقەرە و بەغداد بەردەوام بووە، چونكە توركیا كە ڕێگایەكی سەرەكی فرۆشتنی بەرهەمە نەوتییەكانی عیراقە، وەك كارتی گوشار لەلایەن ئەنقەرەوە بەكاردەهێنرا تا بەغداد بە ناچاریی ڕێگە بە هاتنی لەشكری توركیا بۆناو خاكی عیراق بدات.

-قۆناغی نوێ (2003-2015ز): ڕووخانی بتی سەدام حسێن لە (9ی نیسانی 2003)، زۆربەی هاوكێشەكانی نێوان بەغداد و ئەنقەرەی گۆڕی، بەتایبەت چوونی كورد بۆسەر كورسی دەسەڵاتی بەغداد و بەهێزبوونی پێگەی هەرێمی كوردستان لەلای ئەمریكا و هاوپەیمانان، هەروەها هاتنەپێشەوەی شیعەكانی عیراق كە نزیك لە ئێران و نەیاری سەرسەختی توركیا بوون، كۆمەڵێك بەرەی تازەی ململانێی بۆ توركیا كردەوە.

لەو قۆناغەوە تائێستا، گرنگترین دۆسییە هاوبەشەكانی نێوان عیراق و توركیا، دەشێ بەم چەشنە پۆڵێنبەندی بكرێن:

دۆسییەی كورد
تائێستا چەندین دانوستانی نهێنی لەنێوان ئەنقەرە و بەغداد ئەنجام دراوە، بەتایبەت لەپێناو ئاڵوگۆڕی زانیاری لەنێوان هەردوولا، ڕێگەدان بە فرۆكە و سوپای توركیا كە هەندێكجار تا قوڵایی (50كم) بێنە نێو خاكی عیراق بەمەبەستی پەلاماردانی بنكە و بارەگاكانی (PKK).

ڕەهەندێكیتری ئەم گفتوگۆ نهێنیانە، ترسی ئەنقەرەیە لە دامەزراندنی هەر قەبارەیەكی سەربەخۆ بۆ كورد لە عیراق، بەو پاساوەی دەبێتەمایەی بزوواندنی كوردانی توركیاش.

وێڕای ئەمانەش، تائێستا توركیا لەڕێگەی بەزاندنی سنوری هەرێمی كوردستانەوە، دەیەوێ كێشەی ویلایەتی موسڵ ببوژێنێتەوە كە لەمێژە چاوی تەماعی تێبڕیوە.

هەرچەندە ئاڵوگۆری كاڵای بازرگانی كوردستان و توركیا نزیكەی (11) ملیارد دۆلارە، وێڕای قازانجی هێڵی فڕۆكەوانی توركیش ئێرلاین و هەناردەی نەوتی هەرێم لە رێگەی توركیاوە كە قازانجێكی زۆر بە ئابوری توركیا دەگەیەنێ، بەڵام ئەنقەرە هەمیشە لە هەوڵدایە ئەم بەرژەوەندییە ئابوریانە وەك كارتێكی گوشار بۆ ناچاركردنی هەرێمی كوردستان بەكاربهێنێ تا وێڕای مۆڵەت بەخشین بە ئەنقەرە بۆ بەزاندنی سنوری ئاسمانی و زەمینی بەمەبەستی بۆردومان و لەشكركێشی، ڕێگاش لەوە بگرێت كە ئەم پەیوەندییە ئابورییانە ببێتەمایەی پتەوبوونی ژێرخانی ئابوری كورد تا هەمیشە بۆ دابینكردنی بچوكترین كاڵا تا دەگاتە پەیوەندییە دیبلۆماسییەكان، هەر وابەستە و مەمنونی ئەنقەرە بێت.

ئەمڕۆش كە بەغداد ناڕازییە لە ڕێگەدان بە فرۆشی نەوتی كورد، ئەنقەرە لەبەردەم دووڕییاندایە، بەڵام هەوڵیداوە لەڕێگەی دانوستاندنەوە كات بەسەر ببات تا هەردوولا رەزامەند بكات، دەیەوێ دڵی كورد ڕابگرێت تا قازانج لە نەوت و لێدان لە پەكەكە بكات، هەم دڵنەوایی بەغدادیش لەپێناو بەرژەوەندی ئابوری و ڕێگانەدان بە گەشەسەندنی كورد بكات.

گەمەی بلۆكی ڕووسیا و ناتۆ
عیراق و توركیا بەشێوەیەكی گشتی پەیوەندییەكانیان لەژێر هەژموونی هاوكێشە نێودەوڵەتییەكاندایە، زۆرجار لەنێوان بلۆكی خۆرهەڵاتی و خۆرئاوایی وەك كارتی گەمە، لەهەمبەر یەكتردا بەكارهێنراون. ئێستا توركیا گەورەترین جێ پێی ناتۆیە لە ناوچەكەدا، بەڵام عیراق بەهۆی ناسەقامگیری ناوخۆییەوە، چەندین ئاراستەی تێدایە. شیعەكان ئینیتمایان بۆ بەرەی ئێران- ڕووسیایە، بەشێكی زۆری كوردیش لە خولیای هاوپەیمانێتی لەگەڵ ئەمریكا و ئەوروپادان، داعش و سوننەكانیش هاوپەیمانێنی نهێنی توركیا و سعودییەن.

داعش... هاوپەیمان و دووژمن
هاتنەئارای داعش وەك پێكهاتەیەك لە پاشماوەكانی ڕێكخراوی ئەلقاعیدە و حیزبی بەعس، بەتایبەت لە ناوچەی سوننەنشینی ناوەڕاستی عیراق، كارتێكی گرنگی دا بە دەست توركیاوە دژ بە بەغداد. لەڕووی ئابورییەوە، داعش نەوتی خاوی بە نیوەی بەهای ڕاستەقینەی خۆی بە توركیا دەفرۆشێت، لە ڕوانگەی سیاسیشەوە داعش وەك هێزێكی سوننە كارتێكی بەهێز بوو بە دەست ئیسلامییە دەسەڵاتدارەكانی توركیا بەتایبەت ئەردۆگان تا دژ بە شیعە (وەك دەسەڵاتداری سەرەكی عیراق) و كورد لە هەرێمی كوردستان بەكاریبهێنێ.

لەهەمانكاتدا ئەوەی هاوكێشەی هاوپەیمانێتی رانەگەیەنراوی توركیا و داعشی ئاڵۆز كردووە، ئەنقەرە ناتوانێ تاسەر گەمە لەسەر ئەو پەتەی نێوان (دۆستایەتی داعش) لەلایەك و (ئەمریكا و ئەوروپا وەك نەیاری داعش) لەلایەكیترەوە بكات.

هەناردەی نەوت
توركیا ڕێڕەوی سەرەكی هەناردەی نەوتی عیراقە، بەتایبەت دوای شاڕێی لولەنەوتی كەركوك- جەیحان كە نزیكەی (970كم) درێژە، ئەنقەرە داهاتێكی زۆری لەو بۆرییەوە دەستكەوتووە. لەهەمانكاتدا چەندینجار ئەو بۆرییانە لەلایەن گەریلاكانی پەكەكە و هەندێك هێزیترەوە تەقێنراونەتەوە، ئەمەش گرفتی بۆ ئەنقەرە خوڵقاندووە، چونكە هەر كردەوەیەكی لەو چەشنە بەپێی یاسای نێودەوڵەتان، مادام لەناو سنوری توركیایە و پاراستنی لولەكانی لەئەستۆدایە، دەبێ خۆی زیانەكانی بدات.

توركیا وێڕای وەرگرتنی داهات لەو بۆرییە نەوتانە، وەك كارتی گوشاریش دژی عیراق بەكاریهێناوە تا لەكاتی لەشكركێشی بۆ هەرێمی كوردستان، بەغداد نەرمی بنوێنێ ئەگەرنا ڕێگری لە هەناردەی نەوت دەكات.

كێشەی توركمان
بوونی كەمینەی توركمان لە عیراق و بەتایبەت لە شاری كەركوك و تەلعەفەر كە زۆربەیان پاشماوەی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانین، هەمیشە كارتێكی بەهێز بووە بۆ توركیا تا بەشێوەی گوشار لەهەمبەر هەرێمی كوردستان و عیراقیشدا بەكاریانبهێنێ.

ڕێژەی توركمان لە شاری كەركوك بەپێی ئاماری (1947%) بەڕێژەی (9.5%)ی دانیشتوان و لە ئاماری (1957%)دا بەڕێژەی (6%) شارەكە بوون. لەكاتێكدا چڕترین ڕێژەی دانیشتوانی توركمانیش لەو شارەدایە، ئەم ڕێژە راستەقینەیە زۆری جیاوازە لەگەڵ ئامارە قەبەكانی خۆیان. لەسەر ئاستی عیراقیش، كۆمەڵێك خەمڵاندنی جیاواز بۆ ڕێژەی توركمان هەیە كە دەریدەخات ڕێژەكەیان لە (2% تا 7%)دایە.

هەرچەندە توركمان تاكە كەمینەن لەسەرتاسەری جیهاندا، بەبێ خەباتی خوێناوی لەژێر سایەی حكومڕانی كورد لە هەرێمی كوردستان بە زۆربەی  مافە سەرەكییەكانیان شاد بووبن، لەكاتێكدا كورد لە توركیا باجی كەمینە بوون دەدەن و دوای پتر لە (90) ساڵ خەباتی خوێناوی، هێشتا نەیانتوانیوە مافەكانیان لە تورك وەربگرن، ئەمەش بەراوردێكی واقیعییە لەسەر مەسەلەی ژێردەستەیی و سەردەستەیی لای هەردوو نەتەوە. وێڕای ئەم ڕاستیانەش، زۆرجار حیزبە توركمانەكان لەگەڵ هەولێر و بەغداد لە كێشەدان، چونكە دەیانەوێ هەرێمی سەربەخۆ پێكبهێنن.

قەیرانی سوریا
دەستوەردانی توركیا لە كاروباری سوریا، بەتایبەت بۆ بەهێزكردنی داعش و لێدان لە پێگەی كورد، مایەی نیگەرانی هەرێمی كوردستان و بەغدادە.

شیعە دەسەڵاتدارەكانی عیراق ترسێكی زۆریان لە پەرەسەندنی داعش لە سوریادا هەیە، بەتایبەت كە زۆرجار هێزەكانی داعش لەڕێگەی سنوری هاوبەشی هەردوو وڵاتەوە لە هاتوچۆ و ئاڵوگۆڕی هێزدان.

ئێستا سوریا بۆتە مەیدانی ساغ كردنەوەی كارتی وڵاتان، (توركیا و داعش) دژ بە (كورد) و (ڕژێمی ئەسەد) لە یەك بەرەدان. هەروەها ڕووسیا و عیراقیش دژ بە داعشن، ئێرانیش لەگەڵ مانەوەی رژێمی بەشار ئەسەدە، كەواتە تەنها لایەنێ كە تەنها پشتی بە ئیرادەی خۆی بەستووە، بریتیە لە كورد. وێڕای ئەمانەش بۆردومانەكانی ڕووسیا و ناتۆ بۆسەر داعش و یەكگرتوویی كوردیش لەو پارچەیەی كوردستان، دەرفەتێكی زێڕینی بۆ كورد ڕەخساندووە تا لەناو بازنەیەكی داخراودا، بۆ ماوەیەكی دیاریكراو بتوانێ كانتۆنی سەربەخۆ بۆ خۆی دابمەزرێنێ، دواقسەش لەوەدایە ئایا كورد لەنێو ئەو هەموو ناكۆكی و بەرداشەدا، دەبێتەوە قوربانی و كۆڵۆنییەكی نێودەوڵەتی، یاخود دەرفەتی تەواوەتی بۆ دەڕەخسێ؟.

دواگوتەش لەوەدایە كە ڕەخساندنی دەرفەتیش، وابەستە بە خودی ئیرادەی كوردو یەكڕیزییەوە كە ئێستا بۆتە كێشەیەكی سەرەكی لەبەردەم چارەنووسدا.


ئه‌م بابه‌ته 215 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر