رۆڵی‌ ماڵباتی‌ ئه‌سه‌د له‌ چه‌وساندنه‌وه‌ی‌ كورد دا

هیچ كوردێك بۆی‌ نه‌بوو له‌ ته‌واوی‌ ناوچه‌ كوردییه‌كاندا زه‌وییه‌كی‌ كشتوكاڵی‌ یان نیشته‌جێبوون بكڕێت، به‌ڵكو هه‌مان ئه‌و یاسایانه‌ی‌ به‌سه‌ردا په‌یڕه‌وده‌كرا كه‌ له‌ ناوچه‌ سنورییه‌كانی‌ ئیسرائیل جێبه‌جێ‌ ده‌كرا
PM:07:08:18/12/2019
دۆسیە: کتێب
سه‌رۆكی‌ كوڕ بۆ رازیكردنی‌ به‌عسی‌‌و ره‌گه‌زپه‌رسته‌كان له‌سه‌ر رێچكه‌ی‌ باوكی‌ رۆیشت، به‌ ئامانجی‌ كۆتایهێنان به‌ بوونی‌ كورد له‌ سوریا له‌سه‌ر هه‌مان سیاسه‌ته‌كانی‌ پێشوو به‌رده‌وامبوو

عەبدولباقی یوسف
سیاسەتمەدارو ڕوناکبیری ڕۆژئاوای کوردستان

بنه‌ماڵه‌ی‌ ئه‌سه‌د بۆ نیو سه‌ده‌ ده‌چێت ده‌سه‌ڵاتی‌ سوریایان به‌ده‌سته‌وه‌یه‌. له‌و ماوه‌یه‌شدا ئه‌وه‌ی‌ له‌ده‌ستیان هاتبێت بۆ چه‌وساندنه‌وه‌و سه‌ركوتكردنی‌ كورد ئه‌نجامیانداوه‌. حافز ئه‌سه‌د له‌ (1970) تاوه‌كو مردنی‌ له‌ ساڵی‌ (2000) سه‌رۆكی‌ سوریا بوو. له‌وكاته‌شه‌وه‌ تائێستا به‌شاری‌ كوڕی‌ سه‌رۆكی‌ سوریایه‌.

نوسه‌رو سیاسه‌تڤانی‌ كوردستانی‌ رۆژئاڤا (عه‌بدولباقی‌ ساڵح یوسف) له‌ لاپه‌ڕه‌ (197 - 216) كتێبی (الانفجار السوری‌)دا، باس له‌ هه‌ڵوێست‌و بڕیاره‌كانی‌ ماڵباتی‌ ئه‌سه‌د ده‌رهه‌ق به‌كورد ده‌كات‌و ده‌ڵێت: سه‌رده‌می‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ سه‌رۆكی‌ پێشوی‌ سوریا حافز ئه‌سه‌د درێژترین‌و سه‌ختترین قۆناغه‌كانی‌ دیكتاتۆرییه‌ته‌ كه‌ سوریای‌ پێدا تێپه‌ڕیوه‌.

سیاسه‌تی‌ ئه‌سه‌د له‌هه‌مبه‌ر دۆزی‌ كورد له‌ناوچه‌كه‌دا
نوسه‌ر له‌سه‌ره‌تادا باس له‌هه‌ڵوێستی‌ حافز ئه‌سه‌د له‌هه‌مبه‌ر هه‌ر چوار پارچه‌ی‌ كوردستان ده‌كات. سه‌ره‌تا به‌ كوردستانی‌ عێراق ده‌ست پێده‌كات‌و ده‌ڵێت: به‌ ئامانجی‌ به‌كارهێنانیان وه‌كو كارتی‌ فشار، ئه‌سه‌د ده‌ستیكرد به‌ كرانه‌وه‌ به‌رامبه‌ر پارته‌ كوردستانییه‌كان له‌ عێراق، به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌هه‌مبه‌ر دۆزی‌ كوردی‌ ئه‌وێدا بكرێته‌وه‌.

بۆ به‌ڵگاندنی‌ وته‌كانیشی‌ دوو نمونه‌ ده‌هێنێته‌وه‌، یه‌كه‌میان ره‌تكردنه‌وه‌ی‌ به‌یاننامه‌ی‌ (11/ئازار/1970) نێوان حكومه‌تی‌ عێراق‌و شۆڕشی‌ كوردییه‌ له‌لایه‌ن سه‌رۆكایه‌تی‌ سوریاوه‌. دووه‌میان له‌ ساڵی‌ (1982) له‌ده‌می‌ بڵاوبونه‌وه‌ی‌ هه‌واڵی‌ گفتوگۆی‌ نهێنی‌ نێوان حكومه‌تی‌ عێراق‌و یه‌كێتی‌ نیشتیمانی‌ كوردستان. به‌فشاری‌ ئه‌سه‌د، سی‌‌و هه‌شت پارت‌و رێكخراوی‌ سیاسی‌ له‌ناو سوریاو ده‌وڵه‌تانی‌ هاوسێ‌ كه‌ په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ رژێمی‌ سورییدا هه‌بوو، له‌گه‌ڵ پارته‌ كوردییه‌كانی‌ لوبنان‌و سوریا به‌و پارتانه‌شی‌ له‌ یه‌كێتی‌ نیشتیمانی‌ كوردستانه‌وه‌ نزیكبوون، به‌یاننامه‌یه‌ك ده‌رده‌كه‌ن‌و سه‌ركۆنه‌ی‌ گفتوگۆكردن له‌گه‌ڵ رژێمی‌ سه‌دام حسێندا ده‌كه‌ن. 

له‌ هه‌شتاكانی‌ سه‌ده‌ی‌ رابردودا وه‌كو كارتێكی‌ فشار له‌سه‌ر ده‌وڵه‌تی‌ توركیا، سه‌ركرده‌و كادره‌كانی‌ پارتی‌ كرێكارانی‌ كوردستانی‌ داڵده‌دا. كاتێكیش ته‌نگ به‌ رژێمی‌ حافز ئه‌سه‌د هه‌ڵچنرا، سه‌رۆكی‌ پارتی‌ كرێكارانی‌ كوردستان عه‌بدوڵا ئۆجه‌لانی‌ له‌ سوریا ده‌ركرد. هه‌روه‌ها رژێمی‌ ئه‌سه‌د، به‌هۆی‌ په‌یوه‌ندی‌‌و به‌رژه‌وه‌ندی‌ هه‌رێمی‌‌و مه‌زهه‌بیه‌كانیه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئێراندا، ده‌یویست به‌ ئامانجی‌ خزمه‌تكردنی‌ ده‌ستوه‌ردان له‌ كاروباری‌ ناوخۆیی‌ پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران بكات، عه‌ڕابی‌ ئه‌و بابه‌ته‌ش له‌وكاته‌دا سه‌ڵاح به‌دره‌دین بوو.

له‌ كوردستانی‌ رۆژئاڤا، حافز ئه‌سه‌د كاریده‌كرد بۆ له‌باربردنی‌ بزاڤی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ كوردی‌ له‌سوریا. ئه‌وه‌ش له‌ڕێگه‌ی‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌وپارچه‌ پارچه‌كردنی‌ پارته‌ كوردییه‌كانه‌وه‌. به‌جۆرێك به‌ر له‌وه‌ی‌ ئه‌سه‌د بگاته‌ كورسی‌ ده‌سه‌ڵات، ته‌نها سێ‌ پارتی‌ كوردی‌ هه‌بوون. كاتێك له‌ حوزه‌یرانی‌ (2000) حافز ئه‌سه‌د مرد، ژماره‌ی‌ پارته‌ كوردییه‌كان ده‌گه‌یشته‌ نزیكه‌ی‌ یازده‌ پارت كه‌ هه‌موویان له‌ژێر عه‌بای‌ پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستان له‌ سوریاوه‌ هاتبوون. 

داواكارییه‌كان بۆ وه‌رگرتنه‌وه‌ی‌ ره‌گه‌زنامه‌
له‌ ساڵانی‌ شه‌سته‌كاندا ناسنامه‌ی‌ سوری‌ له‌ ژماره‌یه‌كی‌ زۆری‌ هاوڵاتیانی‌ كوردستانی‌ رۆژئاڤا وه‌رگیرایه‌وه‌. له‌سه‌رده‌می‌ ئه‌سه‌ددا، سه‌رباری‌ چه‌ندین داواكاری‌ بزاڤی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ كوردو سه‌ردانی‌ چه‌ند جاره‌ی‌ وه‌فده‌ كوردییه‌كان بۆ دیمه‌شق‌و پێشكه‌شكردنی‌ یاداشت، به‌ڵام ره‌گه‌زنامه‌یان هه‌ر بۆ نه‌گه‌ڕێنرایه‌وه‌.

كاتێك له‌ ساڵی‌ (1990) چه‌ند نوێنه‌رێكی‌ كورد بوونه‌ ئه‌ندامی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ گه‌ل، توانییان ده‌نگی‌ (47) نوێنه‌ر كۆبكه‌نه‌وه‌، داوایان له‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ كرد بابه‌تی‌ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی‌ ره‌گه‌زنامه‌ بۆ كوردان بخاته‌ به‌رنامه‌ی‌ كاری‌ ئه‌نجومه‌نه‌كه‌وه‌، به‌ڵام نه‌خرایه‌ به‌رنامه‌ی‌ كاره‌وه‌. 

له‌ ئازاری‌ (1992)دا (32) نوێنه‌ر به‌بۆنه‌ی‌ نوێكردنه‌وه‌ی‌ ماوه‌ی‌ سه‌رۆكایه‌تیه‌كه‌ی‌، نامه‌یه‌كیان پێشكه‌شی‌ حافز ئه‌سه‌د كرد‌و داویانكرد ره‌گه‌زنامه‌ بدرێته‌وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ لێیان سه‌نراوه‌ته‌وه‌. هه‌ر له‌ ساڵی‌ (1992) دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ سێ‌ پارتی‌ كوردی‌ به‌ناوی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ هاوبه‌شه‌وه‌ به‌یاننامه‌یه‌كیان ده‌ركرد به‌بۆنه‌ی‌ یادی‌ سی‌ ساڵه‌ی‌ لێسه‌ندنه‌وه‌ی‌ ره‌گه‌زنامه‌وه‌، به‌یاننامه‌كه‌یان له‌ زۆربه‌ی‌ پارێزگاكان بڵاوكرده‌وه‌‌و داوای‌ كۆتایهێنان به‌ نه‌هامه‌تی‌ بێ‌ ره‌گه‌زنامه‌كانیان ده‌كرد. له‌بری‌ ئه‌وه‌ی‌ رژێم ئه‌و گرفته‌ چاره‌سه‌ر بكات، هه‌ڵمه‌تێكی‌ فراوانی‌ ده‌ستگیركردنی‌ ئه‌نجامدا‌و (358) كه‌سی‌ له‌ سه‌ركرده‌و ئه‌ندامان‌و دۆستانی‌ ئه‌و سێ‌ پارته‌ ده‌ستگیركرد، به‌توندترین شێوه‌ ئه‌شكه‌نجه‌ دران، نزیكه‌ی‌ سی‌ كه‌سیان ره‌وانه‌ی‌ دادگای‌ ئاسایشی‌ ده‌وڵه‌ت كران، له‌نێو ئه‌و تۆمه‌تانه‌ی‌ به‌گوێره‌ی‌ مادده‌ی‌ (267) تاوانكاری‌ ئاراسته‌یان كرابوو "هه‌وڵی‌ دابڕینی‌ به‌شێك له‌ خاكی‌ سوریاو لكاندنی‌ به‌ ده‌وڵه‌تێكی‌ بیانیه‌وه‌ بوو".

بڕیاره‌كانی‌ چه‌وساندنه‌وه‌ی‌ كورد
هه‌ر له‌سه‌رده‌می‌ رژێمی‌ حافز ئه‌سه‌ددا، له‌كارخستن‌و ده‌ركردنی‌ زۆره‌ملێیانه‌و ئاره‌زومه‌ندانه‌ی‌ كرێكاران‌و فه‌رمانبه‌رانی‌ كورد له‌ فه‌رمانگه‌ حكومییه‌كان زیاتر په‌ره‌ی‌ سه‌ند. هه‌روه‌ها له‌ڕێگه‌ی‌ فه‌سڵكردنی‌ هه‌زاران خوێندكاری‌ كورد له‌ قوتابخانه‌و په‌یمانگاو زانكۆكان، هه‌وڵی‌ له‌ناوبردنی‌ كه‌رتی‌ فێركردن له‌ناوچه‌ كوردییه‌كان درا، ئه‌و بڕیارانه‌ش به‌ چڕی‌ له‌سه‌ر كورده‌ بێ‌ ره‌گه‌زنامه‌كان جێبه‌جێ ده‌كرا.

له‌ (18/شوبات/1974) وه‌زیری‌ په‌روه‌رده‌ بڕیاری‌ ژماره‌ (443/453) ده‌ركرد، به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی‌ په‌روه‌رده‌ی‌ (حه‌سه‌كه‌) ئه‌و بڕیاره‌ی‌ به‌نوسراوی‌ ژماره‌ (532/ب)له‌ (21/شوبات/1974) به‌سه‌ر هه‌موو قوتابخانه‌كاندا گشتاند، كه‌ تیایدا هاتبوو: به‌ڵگه‌نامه‌ نه‌درێت به‌هیچ خوێندكارێكی‌ بێ‌ ره‌گه‌زنامه‌، ئه‌گه‌ر به‌فه‌رمی‌ تۆمارنه‌كرابن رێگه‌یان نه‌درێت له‌ پۆلێكه‌وه‌ بچنه‌ پۆلێكی‌ تر".

له‌ سه‌رده‌می‌ ئه‌ودا درێژترین ماوه‌ی‌ ده‌ستبه‌سه‌ركردنی‌ سه‌ركرده‌و كادری‌ حیزبه‌ كوردییه‌كان روویدا، هه‌ندێكیان گه‌یشته‌ نۆ ساڵ به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ دادگایی‌ بكرێن. هه‌روه‌كو له‌ (1973) به‌سه‌ر سه‌ركردایه‌تی‌ (ئه‌لپارتی‌)و كادره‌كانی‌ پارتی‌ چه‌پڕه‌وی‌ كورد روویدا. پاشان به‌ئامانجی‌ سنورداركردنی‌ توانای‌ ئابوری‌ كوردان‌و زیادكردنی‌ رێژه‌ی‌ هه‌ژاری‌ له‌نێویاندا‌و ناچاركردنیان به‌ كۆچكردن به‌ره‌و شاره‌كانی‌ ناوخۆو وڵاتانی‌ ئه‌وروپا بۆ داواكردنی‌ كار، سیاسه‌تێكی‌ به‌رنامه‌ڕێژ په‌یڕه‌وكرا.

هه‌روه‌ها له‌ناوچه‌ كوردییه‌كان دیارده‌ی‌ به‌رتیل به‌شێوه‌یه‌كی‌ ئابڕوبه‌رانه‌ له‌لایه‌ن فه‌رمانبه‌رانی‌ حكومه‌ته‌وه‌ به‌تایبه‌تی‌ له‌ سلكی‌ ئه‌منی‌ په‌ره‌یسه‌ند‌و ره‌هه‌ندی‌ مه‌ترسیداری‌ وه‌رگرت. له‌ (25/ئازار/1993) دانیشتوانی‌ پارێزگای‌ حه‌سه‌كه‌ به‌ بیستنی‌ هه‌واڵی‌ مردنی‌ شه‌ست زیندانی‌‌و برینداربوونی‌ سی‌ دیكه‌ سه‌رسام بوون، كه‌ له‌ده‌ره‌نجامی‌ سوتاندنی‌ زیندانی‌ حه‌سه‌كه‌ له‌چوارچێوه‌ی‌ پرۆسه‌یه‌كی‌ به‌رتیلدانی‌ پیسدا روویداو زۆرینه‌ی‌ قوربانییه‌كانیش كورد بوون.

نه‌ورۆز یان جه‌ژنی‌ دایك؟
له‌سه‌رده‌می‌ ئه‌سه‌ددا ده‌رچونی‌ كوردان بۆ ئاهه‌نگ گێڕان به‌بۆنه‌ی‌ نه‌ورۆزه‌وه‌ قه‌ده‌غه‌كرا. هه‌موو ساڵێك به‌هۆی‌ ده‌رچونیان بۆ ئاهه‌نگ گێڕان به‌بۆنه‌ی‌ نه‌ورۆزه‌وه‌، زۆرێك له‌ قوتابیانی‌ قوتابخانه‌و په‌یمانگاكان فه‌سڵ ده‌كران، كرێكاران له‌ كار ده‌رده‌كران‌و چالاكوانانیش ده‌ستگیر ده‌كران.

له‌ (21/ئازار/1986) له‌ دیمه‌شق ته‌قه‌ له‌ خۆپیشانده‌رانی‌ كورد كرا، دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ رێگه‌یان نه‌درا ده‌ربچن‌و ئاهه‌نگی‌ نه‌ورۆز بگێڕن‌و به‌و هۆیه‌وه‌ گه‌نجێك كوژراو ژماره‌یه‌كی‌ دیكه‌ش بریندار بوون. هه‌مان رۆژ له‌ ناوچه‌ی‌ عه‌فرین به‌هۆی‌ ئاهه‌نگی‌ نه‌ورۆزه‌وه‌، ژماره‌یه‌ك كه‌س برینداربوون كه‌ منداڵیشیان له‌نێودا بوو.

له‌ ده‌ره‌نجامی‌ ئه‌و ناڕه‌زاییانه‌دا حافز ئه‌سه‌د له‌ (21/ئازار/1986) مه‌رسومێكی‌ ده‌ركرد، رۆژی‌ (21/ئازار)ی‌ له‌ژێر ناونیشانی‌ (جه‌ژنی‌ دایك)دا كرده‌ پشوی‌ فه‌رمی‌ له‌وڵاتدا. مه‌رسومه‌كه‌ جه‌ژنه‌كه‌ی‌ به‌ناوی‌ راسته‌قینه‌ی‌ خۆی‌ ناونه‌بردوو، به‌ڵكو ناوی‌ نابوو "جه‌ژنی‌ دایك"، ئه‌مه‌ش وه‌كو جه‌ختكردنه‌وه‌ی‌ رژێمه‌كه‌ی‌ له‌سه‌ر نكۆڵیكردن له‌هه‌ر بابه‌تێك كه‌ هێما بێت بۆ حه‌قیقه‌تی‌ كورد له‌ سوریادا.

هه‌ڵمه‌تی‌ سڕینه‌وه‌ی‌ كورد
هه‌ڵمه‌ته‌كانی‌ حكومه‌ت بۆ سڕینه‌وه‌ی‌ حه‌قیقه‌تی‌ كورد توندتر بوویه‌وه‌، ناتوانرێت له‌م بابه‌ته‌دا ته‌واوی‌ فه‌رمان‌و بڕیاره‌كان‌و گشتاندنه‌كانی‌ دامه‌زراوه‌ جیاوازه‌كانی‌ رژێم له‌ وه‌زاره‌ت‌و پارێزگارو به‌ڕێوه‌به‌ره‌كانی‌ وه‌كو به‌ڕێوه‌به‌ری‌ په‌روه‌رده‌، كۆبكرێنه‌وه‌. بۆیه‌ ته‌نها هه‌ندێك نمونه‌ باس ده‌كه‌ین:

* له‌ (26/نیسان/1987)، ئیداره‌ی‌ ناوچه‌یی‌ له‌ حه‌سه‌كه‌ ئاگاداری‌ ژماره‌ (13/61) بڵاوكرده‌وه‌، كه‌ تیایدا رێگه‌ به‌ خاوه‌ن دوكانه‌ كورده‌كان نادرێت جگه‌له‌ ناوه‌ عه‌ره‌بیه‌كان دوكانه‌كانیان ناوبنێن، هه‌روه‌ها له‌پێناوی‌ ناونانی‌ دوكانه‌كانیاندا ده‌بێت ره‌زامه‌ندی‌ ئاسایشی‌ سیاسی‌ وه‌ربگرن.

* له‌ (21/11/1989) پارێزگاری‌ حه‌سه‌كه‌ مسته‌فا میرۆ گشتاندنی‌ ژماره‌ (5259) بڵاوكرده‌وه‌، كه‌ تیایدا هاتوه‌: سه‌رباری‌ چه‌ندین گشتاندن‌و له‌نێویاندا گشتاندنی‌ ژماره‌ (/2013/ص/25) له‌ (11/11/1986)، تائێستاش هه‌ندێك له‌ كارمه‌ندانی‌ لایه‌نه‌ فه‌رمییه‌كان له‌كاتی‌ قسه‌كردن له‌گه‌ڵیان هاوڵاتیاندا زمانی‌ جگه‌له‌ عه‌ره‌بی‌ به‌كارده‌هێنن.

* له‌ (3/10/1996) پارێزگاری‌ حه‌سه‌كه‌ بینا له‌سه‌ر نوسراوی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ لقی‌ حیزبی‌ به‌عس له‌ حه‌سه‌كه‌ ژماره‌ (380/ص/د/و) له‌ (29/9/1996)، گشتاندنێكی‌ ده‌ركرد له‌باره‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ قسه‌كردن ته‌نها به‌ زمانی‌ عه‌ره‌بی‌ ده‌بێت‌و جگه‌له‌وه‌ قه‌ده‌غه‌یه‌. (لێره‌دا مه‌به‌ستی‌ قسه‌كردن بوو به‌ زمانی‌ كوردی‌).

به‌ سه‌رنجدان له‌م بڕیارانه‌ی‌ كه‌ ئاماژه‌ی‌ پێكرا‌و په‌یوه‌ستن به‌ قه‌ده‌غه‌كردنی‌ زمانی‌ كوردییه‌وه‌، ده‌توانرێ‌ تێبینی‌ ئه‌وه‌ بكرێت كه‌ رژێم بۆ خۆدورخستنه‌وه‌ له‌ ئاماژه‌دان به‌ بوونی‌ كورد، په‌نای‌ بردۆته‌ به‌ر به‌كارهێنانی‌ ده‌سته‌واژه‌ی‌ (زمانه‌ ناعه‌ره‌بیه‌كان)‌و هه‌رگیز (زمانی‌ كوردی‌) به‌كارنه‌هێناوه‌.

ته‌عریبكردنی‌ ناوچه‌ كوردییه‌كان
له‌سه‌رده‌می‌ ئه‌سه‌ددا، له‌چوارچێوه‌ی‌ جێبه‌جێكردنی‌ پشتێنه‌ی‌ عه‌ره‌بیدا، كۆمه‌ڵگای‌ نیشته‌جێبونی‌ عه‌ره‌بی‌ له‌ ناوچه‌ كوردییه‌كان دروستكرا. هه‌موو گوندو شاره‌دێ‌ كوردییه‌كان ته‌عریب كران‌و ناوه‌كانیان گۆڕدرا به‌ناوی‌ گوندو شاره‌دێیه‌كانی‌ فه‌له‌ستین (حه‌یفا، یافا، غه‌ززه‌)، ته‌نانه‌ت به‌ ناوی‌ عه‌ره‌بی‌ هه‌ندێك له‌ شاره‌كانی‌ ئیسپانیا.
 
به‌گوێره‌ی‌ ناوه‌ڕۆكی‌ بڕیاری‌ ژماره‌ (580)ی‌ ساڵی‌ (1977) كه‌ له‌لایه‌ن وه‌زیری‌ (ئیداره‌ محه‌لی‌) ده‌رچو، ناوی‌ (152) گوندو شاره‌دێی‌ كوردی‌ له‌ ناوچه‌ی‌ عه‌فرین ته‌عریب كرا. له‌ بیستی‌ كانونی‌ دووه‌م‌و پاڵپشت به‌ مه‌رسومی‌ یاسایی‌ ژماره‌ (36) له‌ مانگی‌ ئابی‌ ساڵی‌ (1979) ناوی‌ (108) گوندو شاره‌دێی‌ كوردی‌ له‌ پارێزگای‌ حه‌سه‌كه‌ ته‌عریب كرا. له‌ ساڵی‌ (1998) پارێزگاری‌ حه‌سه‌كه‌ (سوبحی‌ حه‌رب) بڕیاری‌ ژماره‌ (334) ده‌ركرد، له‌لایه‌ن به‌ڕێوه‌به‌رێتی‌ په‌روره‌ده‌ی‌ حه‌سه‌كه‌وه‌ به‌ نوسراوی‌ ژماره‌ (140/2) له‌ (27/7/1998) گشتاندنی‌ بۆ كرا، كه‌ تایبه‌ت بوو به‌ گۆڕینی‌ ناوی‌ (209) قوتابخانه‌ی‌ پارێزگاكه‌ به‌ناوی‌ عه‌ره‌بی‌.

سه‌دان مامۆستاو وانه‌بێژی‌ كوردیان له‌ سلكی‌ وه‌زاره‌تی‌ په‌روه‌رده‌وه‌ بۆ سه‌ر وه‌زاره‌ته‌كانی‌ دیكه‌ گواسته‌وه‌، به‌ پاساوی‌ ئه‌وه‌ی‌ بوونه‌ته‌ مه‌ترسی‌ له‌سه‌ر ئاسایشی‌ ده‌وڵه‌ت‌و پێداویسته‌كانی‌ په‌روه‌رده‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌. جێگه‌شیان به‌ مامۆستایانی‌ عه‌ره‌ب پڕده‌كرایه‌وه‌ كه‌ زۆرینه‌یان به‌وه‌كاله‌ت بوون‌و لێهاتویی‌ فێركاری‌‌و په‌روه‌رده‌ییان نه‌بوو، ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆی‌ دابه‌زینی‌ ئاستی‌ فێربوون له‌ كوردستانی‌ سوریا.

له‌ (26/4/1993) ژماره‌یه‌ك خوێندكاری‌ كورد به‌رمه‌بنای‌ نوسراوی‌ وه‌زیری‌ په‌روه‌رده‌ ژماره‌ (603/3 ع ص 14/4)، له‌ په‌یمانگا حكومییه‌كان فه‌سڵكران. ئه‌م رێكارانه‌ش هیچ په‌یوه‌ندییه‌كیان به‌ ره‌فتاری‌ ئه‌و خوێندكارانه‌وه‌ نه‌بوو، به‌ڵكو له‌سه‌ر بنه‌مای‌ راپۆرته‌كانی‌ ئاسایشی‌ سیاسی‌ له‌ پارێزگای‌ حه‌سه‌كه‌ بوو كه‌ بڕیاری‌ له‌م جۆره‌ رێكارانه‌ ده‌دا.

قۆناغی‌ به‌شار ئه‌سه‌د
كاتێك به‌شار ئه‌سه‌د بوو به‌ سه‌رۆكی‌ سوریا، خه‌ڵكی‌ سوریا به‌گشتی‌‌و كوردان به‌تایبه‌تی‌ چاوه‌ڕوانی‌ گۆڕانكاری‌ بوون، به‌و پێیه‌ی‌ به‌شار له‌ هه‌ناوی‌ دامه‌زراوه‌ی‌ سه‌ربازییه‌وه‌ نه‌هاتبوو، له‌ ئه‌وروپاش خوێندنی‌ ته‌واوكردبوو. به‌ڵام هه‌رزوو ئومێده‌كان پوكانه‌وه‌. چونكه‌ سه‌رۆكی‌ كوڕ بۆ رازیكردنی‌ به‌عسی‌‌و ره‌گه‌زپه‌رسته‌كان له‌سه‌ر رێچكه‌ی‌ باوكی‌ رۆیشت، به‌ ئامانجی‌ كۆتایهێنان به‌ بوونی‌ كورد له‌ سوریا له‌سه‌ر هه‌مان سیاسه‌ته‌كانی‌ پێشوو به‌رده‌وامبوو. ئه‌و سیاسه‌تانه‌ش به‌تایبه‌تی‌ له‌بواری‌ هه‌ژاركردنی‌ ناوچه‌كه‌ توندبویه‌وه‌، ته‌نگ به‌ چالاكییه‌ ئابورییه‌كان هه‌ڵچنرا‌و هیچ دامه‌زراوه‌ی‌ به‌رهه‌مهێنان دروستنه‌كرد. به‌و هۆیه‌وه‌ بێكاری‌ زیادیكردو خه‌ڵكی‌ ناچار به‌ كۆچكردن بوون.

به‌شار ئه‌سه‌د، له‌ (10/9/2008) مه‌رسومی‌ ژماره‌ (49) بڵاوكرده‌وه‌. ئه‌م مه‌رسومه‌ به‌داخستنی‌ دوایین ده‌رگا داده‌نرێت له‌به‌رده‌م كه‌رتێكی‌ فراوانی‌ كورددا. ئه‌م مه‌رسومه‌ مادده‌كانی‌ قانونی‌ ژماره‌ (41)ی‌ (26/10/2004) هه‌مواركرده‌وه‌، به‌گوێره‌ی‌ ئه‌و بڕیاره‌ هیچ كوردێك بۆی‌ نه‌بوو له‌ ته‌واوی‌ ناوچه‌ كوردییه‌كاندا زه‌وییه‌كی‌ كشتوكاڵی‌ یان نیشته‌جێبوون بكڕێت، به‌ڵكو هه‌مان ئه‌و یاسایانه‌ی‌ به‌سه‌ردا په‌یڕه‌وده‌كرا كه‌ له‌ ناوچه‌ سنورییه‌كانی‌ ئیسرائیل جێبه‌جێ‌ ده‌كرا. 

به‌گوێره‌ی‌ مه‌رسومه‌كه‌، له‌كاتی‌ كڕینی‌ هه‌ر زه‌وییه‌كدا ده‌بوو ره‌زامه‌ندی‌ هه‌ردوو وه‌زاره‌تی‌ ناوخۆو به‌رگری‌ وه‌ربگیرێت، ئه‌م دوو وه‌زاره‌ته‌ش به‌بێ‌ ره‌زامه‌ندی‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌ ئاسایشی‌ سیاسی‌‌و سه‌ربازی‌‌و ئاسایشی‌ ده‌وڵه‌ت، مۆڵه‌تیان به‌ كه‌سی‌ داواكار نه‌ده‌دا. ئه‌گه‌ر لێكۆڵینه‌وه‌كان ده‌ریانخستایه‌ داواكاره‌كه‌ كورده‌ ئه‌وا یه‌كسه‌ر داواكه‌ی‌ ره‌تده‌كرایه‌وه‌. 

ئه‌م سیاسه‌ته‌ ژیانی‌ ئابوری‌ له‌ كه‌رتێكی‌ فراوانی‌ ناوچه‌ كوردییه‌كان په‌كخست. جیاوازییه‌كه‌ لێره‌دا ئه‌وه‌ بوو قوڵایه‌تی‌ ناوچه‌ سنورییه‌كانی‌ ئیسرائیل به‌ (25) كیلۆمه‌تر دیاریكرابوو. هه‌رچی‌ ناوچه‌ كوردییه‌كانه‌ به‌گوێره‌ی‌ قانونه‌كه‌ هه‌موی‌ به‌ ناوچه‌ی‌ سنوری‌ دانرابوو، ته‌نانه‌ت ئه‌و ناوچانه‌شی‌ كه‌ قوڵاییان له‌ سنوری‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌ زیاتر له‌ سه‌د كیلۆمه‌تر بوو. هه‌ر بۆ زانیاری‌ نزیكترین ناوچه‌ی‌ كوردی‌ له‌ سنوری‌ ئیسرائیله‌وه‌ (500) كیلۆمه‌تر دوور بوو.

له‌لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ یه‌كێتی‌ ئه‌وروپا له‌ ساڵی‌ (2003) كۆمه‌كێكی‌ دارایی‌ به‌گوژمه‌ی‌ شه‌ست ملیۆن پێشكه‌ش به‌ سوریا كرد كه‌ بۆ كه‌رتی‌ په‌روه‌رده‌و كشتوكاڵ ته‌رخانكرابوون. كه‌چی‌ لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كانی‌ حكومه‌ت، ده‌یان مامۆستای‌ كوردیان له‌ كاره‌كانیان ده‌ركرد هه‌رچه‌نده‌ هه‌ندێكیان چه‌ندین ساڵ به‌سه‌ر خزمه‌تكردنیاندا تێپه‌ڕیبوو، له‌بری‌ ئه‌وان مامۆستای‌ ناوچه‌ عه‌له‌وی‌ نشینه‌كان (لازقیه‌و ته‌ڕتوس) دانران‌و بۆ هاندانیان له‌ژێر ناوی‌ خه‌رجی‌ گواستنه‌وه‌دا، موچه‌ی‌ زیاتریان پێده‌درا.
به‌شار ئه‌سه‌د ته‌نها به‌ زیندانینردنی‌ تێكۆشه‌ران وازی‌ نه‌هێنا، به‌ڵكو په‌نای‌ برده‌ به‌ر تیرۆكردن‌و ته‌قه‌كردنی‌ راسته‌وخۆ له‌ هاوڵاتیانی‌ كورد. به‌نمونه‌ له‌ مانكی‌ ئازاری‌ (2004)دا له‌یاریگای‌ تۆپی‌ پێی‌ قامیشلی‌، به‌ فه‌رمان‌و به‌شداری‌ پارێزگاری‌ حه‌سه‌كه‌ سه‌لیم كه‌بول، ته‌قه‌ له‌ هانده‌رانی‌ تیپی‌ وه‌زرشی‌ جیهادی‌ شاری‌ قامیشلی‌ كرا، به‌و هۆیه‌وه‌ هه‌شت هانده‌ری‌ ئه‌و تیپه‌ كوژران.

كوژرانی‌ ئه‌و هه‌شت گه‌نجه‌ بووه‌ هۆی‌ سه‌رهه‌ڵدانی‌ خۆپیشاندانێكی‌ ده‌ رۆژه‌، كه‌ ته‌واوی‌ شارو شارۆچكه‌ كوردییه‌كان‌و ته‌نانه‌ت دیمه‌شق‌و حه‌ڵه‌بیشی‌ گرته‌وه‌. له‌ خۆپیشاندانه‌كه‌ی‌ قامیشیلدا نزیكه‌ی‌ (400) هه‌زار كه‌س به‌شداربوون. به‌هۆی‌ خۆپیشاندانه‌كانیشه‌وه‌ نزیكه‌ی‌ سی‌ گه‌نج له‌هه‌ردوو ره‌گه‌ز كوژران‌و زیاتر له‌ (150) كه‌سیش بریندار بوون، له‌ ناوچه‌ كوردییه‌كان زیاتر له‌ شه‌ش هه‌زار كه‌س ده‌ستگیركران. ئه‌وه‌ی‌ مایه‌ی‌ سه‌رنج بوو، له‌ ئاستی‌ ئه‌م روداوانه‌دا شه‌قامی‌ عه‌ره‌بی‌ له‌ سوریا هاوشانی‌ رژێم وه‌ستا.

له‌رووداوێكی‌ دیكه‌داو له‌ رۆژی‌ (20/3/2008)، كاتێك كۆمه‌ڵێك خه‌ڵكی‌ قامیشلۆ به‌بۆنه‌ی‌ نه‌ورۆزه‌وه‌و بۆ خاوێن راگرتنی‌ ژینگه‌ی‌ شاره‌كه‌یان، له‌بری‌ ئاگركردنه‌وه‌ مۆمیان هه‌ڵكرد، ده‌زگا ئه‌منیه‌كان ته‌قه‌یان كردو سێ‌ كه‌سیان كوشت‌و چه‌ندین كه‌سیان برینداركرد. به‌و هۆیه‌وه‌ رۆژی‌ پاشتر زیاتر له‌ سه‌د هه‌زار كه‌س له‌ قامیشلی‌ خۆپیشاندانیان كرد.

ئایا ئۆپۆزسیۆن جیاوازه‌؟
له‌كۆتایی‌ بابه‌ته‌كه‌یدا، نوسه‌ر ده‌ڵێت: حكومه‌ته‌كانی‌ سوریا مكوڕ بوون له‌سه‌ر سڕینه‌وه‌ی‌ بوونی‌ كورد وه‌كو گه‌لێك‌و گۆڕینی‌ دیمۆگرافیای‌ خاكه‌ مێژوییه‌كه‌ی‌. ئه‌مه‌ش ته‌نها هه‌ڵوێستی‌ حكومه‌ته‌كان نه‌بووه‌، به‌ڵكو ته‌نانه‌ت ئه‌و هێزانه‌شی‌ گرتۆته‌وه‌ كه‌ خۆیان ناوناوه‌ "ئۆپۆزسیۆنی‌ دیموكراتی‌"، چونكه‌ هه‌ڵوێستی‌ ئه‌وانیش له‌هه‌مبه‌ر سیاسه‌ت‌و كارو كرده‌وه‌ سته‌مكارییه‌كانی‌ رژێمه‌ جۆراوجۆره‌كان ده‌رهه‌ق به‌كورد نه‌رێنییه‌، تێڕوانیان بۆ دۆزی‌ كورد له‌وڵاتدا، دیدگای‌ رژێمی‌ به‌عسی‌ ده‌سه‌ڵاتدار تێناپه‌ڕێنێت.

ئا/ بارام سوبحی

سه‌رچاوه‌/ عبدالباقی‌ صالح یوسف: (الانفجار السوري: الهویة، الانتما‌ء، الكرد، الدولة الوطنیة والتسویة التاریخیة)، چاپی‌ یه‌كه‌م، 2017. له‌ بڵاوكراوه‌كانی‌ سه‌نته‌ری‌ ئاشتی‌ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌و توێژینه‌وه‌و خانه‌ی‌ زه‌مان بۆ چاپ‌و بڵاوكردنه‌وه‌و دابه‌شكردن.


ئه‌م بابه‌ته 290 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر