شه‌ڕه‌ قسه‌ی‌ ماكرۆن و ئه‌ردۆگان

له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌ی‌ فه‌ره‌نسا‌و توركیا بۆ به‌دیهێنانی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ هاوبه‌شه‌كانیان پێویستیان به‌ یه‌كتر هه‌یه‌، به‌ڵام شه‌ڕه‌ قسه‌كانی ئه‌م دواییه‌یان به‌رده‌وامی‌ داوه‌ به‌ ناكۆكییه‌كانیان
PM:02:29:18/12/2019
دۆسیە: نێودەوڵەتی
فه‌ره‌نسا دژی‌ توركیایه‌ له‌خاكی‌ سوریا‌و ناوچه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ند‌و پێیوایه‌ ئه‌و ره‌فتاره‌ی‌ توركیا سه‌باره‌ت به‌ دۆسییه‌ هه‌ڵواسراوه‌كان كارێكی‌ تاك لایه‌نه‌یه‌‌و هه‌ڕه‌شه‌ له‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ ئارامی‌ ناوچه‌كه‌ ده‌كات

یه‌كه‌ی وه‌رگێڕان
ماڵپەڕی چاوی کورد

ئه‌و ره‌خنانه‌ی‌ ماكرۆن سه‌رۆكی‌ فه‌ره‌نسا كه‌ له‌هێرشه‌كانی‌ توركیا بۆ كوردانی‌ رۆژئاوای‌ كوردستان له‌ئۆكتۆبه‌ری‌ رابردوودا ده‌یگرت، رووبه‌رووی‌ هێرشی‌ توندی‌ توركیای‌ كرده‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ توركه‌كان (ماكرۆن)یان به‌وه‌ وه‌سف ده‌كرد كه‌ "له‌حاڵه‌تی‌ بێ‌ مێشكیدایه‌"، ئه‌و قسه‌یه‌ش بۆ فه‌ره‌نسییه‌كان ئیهانه‌یه‌ك بووه‌‌و به‌هۆیه‌وه‌ باڵوێزی‌ توركیایان له‌پاریس بۆ لێپرسینه‌وه‌ بانگ كرد.

لێدوان‌و دژه‌ لێدوانه‌كان قه‌باره‌ی‌ ناكۆكی‌ نێوان ئه‌و دوو وڵاته‌یان ئاشكراكرد، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌شی‌ ئاشكرا كرد كه‌ چاره‌سه‌ری‌ دۆسییه‌ هه‌ڵواسراوه‌كانیشیان ناگه‌نه‌ بنبه‌ست، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌هه‌ڵوێستی‌ پاریس كه‌ هه‌میشه‌ پشتگیری‌ له‌پرسی‌ كورد كردووه‌‌و ره‌خنه‌ی‌ توندی‌ له‌سه‌ر دۆسیه‌ی‌ دیموكراتی‌‌و ئازادییه‌كان له‌توركیا هه‌بووه‌.

دۆسییه‌ هه‌ڵپه‌سێردراوه‌كان
ناتوانین بڵێین كه‌ ره‌خنه‌كانی‌ ماكرۆن له‌هێرشه‌كانی‌ توركیا بۆ سه‌ر كورده‌كان ته‌نها هۆكاری‌ ناكۆكی‌ ئه‌و دوو وڵاته‌یه‌، به‌ڵكو چه‌ندین دۆسییه‌ی‌ هه‌ڵپه‌سێردراو هه‌یه‌ كه‌ دیسانه‌وه‌ هۆكارن، وه‌ك دۆسییه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ند، كه‌ به‌مشێوه‌یه‌یه‌:

1ـ قه‌یرانی‌ سوریا: قه‌یرانی‌ ئیداری‌ سوریا یه‌كێكه‌ له‌و دۆسییانه‌ی‌ كه‌ زۆرترین ناكۆكی‌ خستۆته‌ نێوان په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ فرنسا- توركیاوه‌، به‌تایبه‌ت كه‌ هه‌ڵوێستی‌ فه‌ره‌نسا روونه‌ بۆ ره‌تكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و هێرشه‌ی‌ توركیا بۆ باكوری‌ فورات، ماكرۆن جه‌ختی‌ له‌وه‌ كرده‌وه‌ كه‌ پێویسته‌ ئۆپراسیۆنی‌ (كانی‌ ئاشتی‌) رابگیرێت‌و به‌كارێكی‌ "شێتانه‌" وه‌سفی‌ كرد، هه‌روه‌ك ئۆپراسیۆنی‌ (چڵه‌ زه‌یتون) كه‌ توركیا به‌رپای‌ كرد دژی‌ عه‌فرین له‌سوریا به‌داگیركاری‌ وه‌سفكرد.

2ـ راوه‌دونانی‌ داعش: فه‌ره‌نسا له‌كه‌یسی‌ داعشه‌ بیانییه‌كاندا له‌لایه‌ك ئه‌و ره‌فتاره‌ی‌ ئه‌نقه‌ره‌ ره‌تده‌كاته‌وه‌ كه‌ وه‌ك كارێكی‌ وه‌به‌رهێنان‌و بۆ ده‌ستكه‌وتنی‌ پاره‌یه‌ك مامه‌ڵه‌ی‌ پێوه‌ده‌كات، له‌لایه‌كی‌ تره‌وه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی‌ ئاسانكاری‌ بۆ داعش كه‌ بگه‌نه‌ ئه‌وروپا له‌لایه‌ن توركیاوه‌ به‌ئامانجی‌ ره‌زامه‌ندی‌ یه‌كێتی‌ ئه‌وروپا بۆ پێشنیاری‌ دروستكردنی‌ ناوچه‌ی‌ ئارام له‌باكوری‌ سوریا‌و كپكردنی‌ ئه‌و ده‌نگه‌ ناڕازییانه‌ی‌ بۆ پرۆسه‌ی‌ گۆڕینی‌ دیموگرافی‌ له‌شاره‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ فوراتیش ره‌تده‌كاته‌وه‌.

له‌كاتێكدا توركیا ده‌ستیكردووه‌ به‌گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ چه‌كداره‌ توندره‌وه‌كانی‌ داعش بۆ وڵاته‌كانی‌ خۆیان، فه‌ره‌نسا سوره‌ له‌سه‌ر دۆزینه‌وه‌ی‌ میكانیزمێك بۆ دادگایكردنی‌ داعشه‌ فه‌ره‌نسییه‌كان له‌ناو خاكی‌ عیراق، فه‌ره‌نسا ئه‌وه‌نده‌ی‌ به‌سه‌ كه‌ 100 منداڵی‌ داعشی‌ وه‌رگرتۆته‌وه‌ كه‌ له‌ئیداره‌ی‌ خۆجێیه‌تی‌ هێزه‌كانی‌ سوریای‌ دیموكرات به‌ند بوون.

3ـ سه‌ربازگه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ند: تائێستا توركیا به‌نایاسایی‌ له‌ناوچه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌نددا چالاكییه‌كانی‌ خۆی‌ له‌گه‌ڕان به‌دوای‌ گاز‌و وزه‌دا به‌بێ‌ رێككه‌وتنێكی‌ یاسایی‌ ئه‌نجامده‌دات.

له‌وباره‌یه‌شه‌وه‌ فه‌ره‌نسا رایگه‌یاند كه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ك ئه‌و گه‌ڕانه‌ی‌ توركیا له‌رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌نددا ره‌تده‌كاته‌وه‌، هاوكات به‌نایاسایش وه‌سفی‌ كرد، ئه‌مه‌ش له‌ئاگادار كردنه‌وه‌ی‌ ماكرۆندا ده‌ركه‌وت كه‌ رۆژی‌ 22ی‌ ئابی‌ ئه‌مساڵ‌ جه‌ختی‌ لێكرده‌وه‌ ‌و وتی‌: "وڵاته‌كه‌م‌و یه‌كێتی‌ ئه‌وروپاش ئه‌و بابه‌ته‌مان فه‌رامۆش نه‌كردووه‌"، پێشتریش له‌مانگی‌ حوزه‌یراندا ‌و له‌كاتی‌ كۆبونه‌وه‌ی‌ لوتكه‌ی‌ سه‌رۆكه‌كانی‌ وڵاتانی‌ باشوری‌ ئه‌وروپا له‌ماڵتا وتی‌: "له‌وبابه‌ته‌دا یه‌كێتی‌ ئه‌وروپا به‌شێوه‌یه‌كی‌ لاواز ده‌رناكه‌وێ‌".

له‌ شه‌شی‌ ئۆكتۆبه‌ری‌ ئه‌مساڵیشدا‌و دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ توركیا كه‌شتییه‌كی‌ نوێی‌ گه‌ڕان به‌دوای‌ گاز‌و وزه‌دا نارده‌ ناوچه‌ی‌ ئابوری‌ قوبرسه‌وه‌، وه‌زاره‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ فه‌ره‌نسا به‌یاننامه‌یه‌كی‌ ده‌ركرد‌و تیایدا جه‌ختی‌ له‌وه‌ كرده‌وه‌ كه‌ ئه‌و ره‌فتاره‌ی‌ توركیا پێشێلكردنی‌ سیاده‌ی‌ كۆماری‌ قوبرس‌و یاسا نێوده‌وڵه‌تییه‌كانه‌.

4ـ ئاستی‌ ئازادییه‌كان: ترسی‌ فه‌ره‌نسا له‌داكشانی‌ ئازادی‌ را ده‌ربڕن‌و رۆژنامه‌نووسی‌‌و مافه‌كانی‌ مرۆڤ له‌توركیا زیادی‌ كرد، ئه‌وه‌ش وای‌ له‌ماكرۆن كرد كه‌ له‌ 2ی‌ ئۆكتۆبه‌ری‌ ئه‌مساڵدا وتارێك له‌وباره‌یه‌وه‌ له‌به‌رده‌م كۆمه‌ڵه‌ی‌ پارله‌مانی‌ له‌ئه‌نجومه‌ی‌ ئه‌وروپا بخوێنێته‌وه‌، له‌وتاره‌كه‌یدا ماكرۆن وتی‌: "دوای‌ 30 ساڵ‌ تێپه‌ڕین به‌سه‌ر روخاندنی‌ دیواری‌ به‌رلیندا، وڵاتی‌ ئه‌وروپی‌ هه‌یه‌ تا ئێستا پێشێلكاری‌ به‌رامبه‌ر مافه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ مرۆڤدا ده‌كات"، وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ توركیا.

له‌راستیدا ئه‌و ره‌خنانه‌ی‌ فه‌ره‌نسا بۆ ره‌فتاره‌ تونده‌كانی‌ توركیا نوێ‌ نییه‌، به‌ڵكو له‌مانگی‌ ئایاری‌ رابردوودا‌و دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ دادگای‌ توركیا سزای‌ زیندانی‌ بۆ (5) رۆژنامه‌نوس ده‌ركرد كه‌ یه‌كێكیان په‌یامنێری‌ رۆژنامه‌ی‌ (لیبیراسیۆن)ی‌ فه‌ره‌نسی‌ بوو، فه‌رنسا نیگه‌رانی‌ خۆی‌ به‌رامبه‌ر داكشان‌و گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ ئازادییه‌كان له‌توركیا راگه‌یاند.

ئه‌و ره‌فتار‌و وته‌ ره‌خنه‌ییانه‌ی‌ ماكرۆن به‌رامبه‌ر ئاستی‌ مافه‌كانی‌ مرۆڤ له‌توركیا، وای‌ له‌توركه‌كان كرد كه‌ تۆمه‌تباری‌ بكه‌ن به‌وه‌ی‌ كه‌ وه‌ك "كه‌ڵه‌شێر ده‌قوقێنێ‌".

ناكۆكییه‌كان به‌ره‌و هه‌ڵكشان رۆیشت به‌تایبه‌ت دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ فه‌ره‌نسا، رژێمی‌ توركیای‌ تۆمه‌تباركرد به‌قۆرخكردنی‌ ده‌سه‌ڵات بۆ ئۆردۆگان، له‌رێگه‌ی‌ هه‌مواركردنی‌ ده‌ستوره‌وه‌ له‌ساڵی‌ 2017 دا كاتێك پارله‌مانی‌ توركیا ئه‌و هه‌مواره‌ی‌ تێپه‌ڕاند كه‌ سیستمی‌ ده‌سه‌ڵات سه‌رۆكایه‌تی‌ بێت.

رووه‌ ئاشكراكان
فراوانبوونی‌ ناكۆكییه‌كانی‌ فه‌ره‌نسا‌و توركیا له‌مدواییه‌دا چه‌ندین نیشانه‌ی‌ ئاشكرا كرد.

1ـ داننان به‌جینۆسایدكردنی‌ ئه‌رمه‌نه‌كان: رۆژی‌ 13 نیسانی‌ رابردوو ماكرۆن له‌مه‌رسومێكی‌ سه‌رۆكایه‌تیدا رایگه‌یاند كه‌ (24ی‌ نیسان) رۆژی‌ یادكردنه‌وه‌ی‌ جینۆسایدكردنی‌ ئه‌رمه‌نه‌كانه‌، ئه‌وه‌ش یه‌كێك بوو له‌و دروشم‌و به‌ڵێنانه‌ی‌ كه‌ له‌كاتی‌ هه‌ڵمه‌تی‌ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ی‌ له‌ساڵی‌ 2017دا دابووی‌، ئه‌وه‌ش توركه‌كانی‌ زۆر توڕه‌كرد، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ نیشتمانی‌ فه‌ره‌نسا له‌ساڵی‌ 2011 دا دانی‌ نابوو به‌و كۆمه‌ڵكوژییه‌دا، له‌راستیدا دیاریكردنی‌ رۆژی‌ نیشتمانی‌ ئه‌رمه‌نه‌كان له‌فه‌ره‌نسا هاوكاره‌ بۆ خێرا كردنه‌وه‌ی‌ ده‌رگایه‌ك كه‌ داوای‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ موڵك‌و ماڵی‌ ئه‌رمه‌نه‌كان بكرێته‌وه‌، ئه‌وه‌ش ئه‌نقه‌ره‌ به‌ته‌واوی‌ ره‌تیده‌كاته‌وه‌‌و پێیوایه‌ دژیه‌كه‌ له‌گه‌ڵ‌ حه‌قیقه‌ته‌ مێژوویه‌كاندا.

2ـ رێگریكردن له‌وتار خوێن‌و پێشنوێژه‌كان (ئیمامه‌كان): نزیكه‌ی‌ سێ‌ ساڵ‌ ده‌بێت په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ فه‌ره‌نسا- توركیا ناكۆكی‌ به‌خۆوه‌ ده‌بینێت، به‌كرداریش ئیمامه‌ توركه‌كان له‌فه‌ره‌نسا رۆڵی‌ نه‌رێنیان له‌هه‌ڵكشاندایه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی‌ سه‌ر به‌(یه‌كێتی‌ ئیسلامی‌ توركی)ن "دیتیب"، له‌چه‌ند مانگی‌ رابردوودا‌و به‌مه‌به‌ستی‌ رێگریكردن له‌درووستبوونی‌ ئیسلامی‌ سیاسی‌ توندڕه‌و، فه‌ره‌نسا هه‌موو ئه‌و وتارخوێن‌و پێشنوێژه‌ توركانه‌ی‌ له‌مزگه‌وته‌كانی‌ وڵاته‌كه‌ی‌ بوون دوور خسته‌وه‌، به‌تایبه‌ت كه‌ له‌كاری‌ سیخوڕی‌ بۆ حكومه‌ته‌كه‌ی‌ پارتی‌ داد‌و گه‌شه‌پێدان تێوه‌گلابوون.
له‌ نیسانی‌ 2019 دا سه‌رۆكی‌ فه‌ره‌نسا به‌ڵێنیدا به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ئیهمالی‌ له‌رووبه‌روو بونه‌وه‌ی‌ ئه‌و كه‌سانه‌دا نه‌كه‌ن كه‌ ئیسلامی‌ سیاسین‌و هه‌وڵی‌ لێكترازانی‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ فه‌ره‌نسا ده‌ده‌ن.

3ـ لێدوان‌و به‌یاننامه‌ دژیه‌كه‌كان: سه‌رۆكی‌ فه‌ره‌نسا هێرشه‌كه‌ی‌ توركیا بۆ سه‌ر رۆژهه‌ڵاتی‌ فورات جارێك به‌ "داگیركاری‌"‌و جارێك به‌ "شێتی‌" ناوزه‌ند كرد، هه‌روه‌ك له‌ئۆكتۆبه‌ری‌ رابردوودا پاریس رێنمایی‌ بۆ باڵوێزه‌كانی‌ له‌ده‌ره‌وه‌ ده‌ركرد كه‌ به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ئاماده‌ی‌ رۆژی‌ نیشتمانی‌ توركیا نه‌بن.

هه‌روه‌ها ئه‌مساڵ‌ فه‌ره‌نسا، بانگهێشتی‌ توركیای‌ نه‌كرد بۆ ئاماده‌بوون له‌یادی‌ رێكه‌وتنامه‌ی‌ "كۆمبین" كه‌ ساڵانه‌ له‌ 11ی‌ نۆفه‌مبه‌ردا ده‌كرێت.

له‌به‌رامبه‌ردا ئه‌نقه‌ره‌ لێدوانی‌ دژی‌ دایه‌وه‌، كاتێك ئه‌ردۆگان له‌ 29ی‌ نۆفه‌مبه‌ری‌ ئه‌مساڵ (ماكرۆن)ی‌ به‌ "بێ‌ مێشك" ناوزه‌ند كرد، وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ توركیاش له‌لێدوانێكیدا ماكرۆنی‌ به‌كه‌ڵه‌شێر شوبهاند‌و وتی‌: "وه‌ك كه‌ڵه‌شێر ده‌قوقێنێ‌".

ئه‌گه‌ره‌كان
1ـ چڕكردنه‌وه‌ی‌ فشاره‌كان: تا ئێستاش فه‌ره‌نسا دژی‌ توركیایه‌ له‌خاكی‌ سوریا‌و ناوچه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ند‌و پێیوایه‌ ئه‌و ره‌فتاره‌ی‌ توركیا سه‌باره‌ت به‌ دۆسییه‌ هه‌ڵواسراوه‌كان كارێكی‌ تاك لایه‌نه‌یه‌‌و هه‌ڕه‌شه‌ له‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ ئارامی‌ ناوچه‌كه‌ ده‌كات.

بۆ ئه‌وه‌ش فه‌ره‌نسا كار بۆ ئابڵوقه‌دانی‌ توركیا ده‌كات له‌رێگه‌ی‌ چڕكردنه‌وه‌ی‌ فشاره‌كانی‌ له‌ده‌زگا نێوده‌وڵه‌تی‌‌و ئیقلیمییه‌كاندا، هه‌روه‌ك فشار له‌وڵاتانی‌ یه‌كێتی‌ ئه‌وروپا ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ی‌ هیچ رێگه‌پێدانێك ده‌رنه‌كه‌ن كه‌ توركیا چه‌كی‌ نوێ‌ هاورده‌ بكات.

2ـ گه‌شه‌دان به‌ لێكتێگه‌یشتنه‌كان: له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی‌‌و په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵتییه‌كان، سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ وڵاتان له‌هه‌وڵی‌ ئه‌وه‌دان ئه‌نقه‌ره‌‌و پاریس بگه‌نه‌ هه‌ڵوێستێكی‌ چونییه‌ك به‌رامبه‌ر ئه‌و روداوانه‌ی‌ له‌ناوچه‌كه‌دا هه‌یه‌.

له‌وباره‌یه‌وه‌ پاریس‌و ئه‌نقه‌ره‌ هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ پێویستیان به‌یه‌ك هه‌یه‌، فه‌ره‌نسا گرنگی‌ هاوكاریكردن له‌گه‌ڵ‌ توركیادا له‌وه‌دا ده‌بینێته‌وه‌ به‌رێگریكردن له‌و لێشاوه‌ زۆره‌ی‌ په‌نابه‌رانی‌ نایاسایی‌، به‌تایبه‌ت دوای‌ ئۆپراسیۆنی‌ (كانی‌ ئاشتی‌) كه‌ زۆرێك له‌ئه‌ندامانی‌ داعش هه‌ڵهاتن، ئه‌وه‌ش ترسێكی‌ زۆری‌ لای‌ وڵاتانی‌ یه‌كێتی‌ ئه‌وروپا به‌تایبه‌ت فه‌ره‌نسا درووستكردووه‌‌و پێیوایه‌ هێرشی‌ تیرۆریستی‌ له‌ناو خاكه‌كه‌یدا ئه‌نجام بده‌ن، بۆیه‌ به‌پێویستی‌ ده‌زانێت هه‌مئاهه‌نگی‌ له‌گه‌ڵ‌ توركیادا هه‌بێت، به‌تایبه‌ت كه‌ توركیا رێگه‌یه‌كی‌ سه‌لامه‌ته‌ بۆ هه‌ڵهاتنی‌ تیرۆریسته‌كان بۆ ئه‌وروپا.

له‌به‌رامبه‌ردا توركیا تائێستا گرنگی‌ تایبه‌ت به‌تازه‌كردنه‌وه‌ی‌ دانوستانه‌كانی‌ ده‌دات بۆ ئه‌ندامبوون له‌یه‌كێتی‌ ئه‌وروپا كه‌ فه‌ره‌نسا‌و ئه‌ڵمانیا سه‌رۆكایه‌تی‌ ده‌كه‌ن، هه‌روه‌ها توركیا پێویستییه‌كی‌ زۆری‌ به‌هاوكاری‌ مادی‌ ئه‌وروپا هه‌یه‌ تا بتوانێت قه‌یرانه‌ ئابورییه‌كانی‌ پێ‌ چاره‌سه‌ر بكات، توركیا ئه‌وه‌ باش ده‌زانێت كه‌ هاوكاری‌ مادی‌ ئه‌وروپا به‌بێ‌ ره‌زامه‌ندی‌ فه‌ره‌نسا نابێت.

له‌ كۆتاییدا ده‌توانین بڵێین له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌ی‌ فه‌ره‌نسا‌و توركیا بۆ به‌دیهێنانی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ هاوبه‌شه‌كانیان پێویستیان به‌ یه‌كتر هه‌یه‌، به‌ڵام شه‌ڕه‌ قسه‌كانی ئه‌م دواییه‌یان به‌رده‌وامی‌ داوه‌ به‌ ناكۆكییه‌كانیان.

و/ كاوان ئه‌بوبه‌كر
سه‌رچاوه‌/ futureuae


ئه‌م بابه‌ته 143 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر