عیراق، له‌ نوری‌ سه‌عیده‌وه‌ تا نوری‌ مالیكی‌

له‌دوای‌ روخانی‌ رژێمی‌ به‌عس له‌ به‌هاری‌ (2003)، ئیبراهیم جه‌عفه‌ری‌ كرایه‌ سه‌رۆك وه‌زیران، به‌ڵام لایه‌نه‌ عێراقییه‌كان رێگه‌یان نه‌دا بۆ جاری‌ دووه‌م ببێته‌وه‌ سه‌رۆك وه‌زیران، به‌ فشاری‌ ئه‌مه‌ریكا له‌ وه‌رگرتنی‌ پۆستی‌ سه‌رۆك وه‌زیران بۆ ماوه‌ی‌ چوار ساڵی‌ داهاتوو بێبه‌ش كرا.
PM:05:08:07/12/2019
دۆسیە: عیراقناسی
نوری‌ سه‌عید، له‌ ئابی‌ (1954) پارله‌مانی‌ هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌، له‌كاتێكدا ته‌نها كۆبونه‌وه‌یه‌كی‌ كردبوو، ژماره‌یه‌كی‌ كه‌م پارله‌مانتاری‌ ئۆپۆزسیۆنی‌ تێدابوو.

یه‌كه‌ی وه‌رگێڕان
ماڵپەڕی چاوی کورد

له‌ سه‌رده‌می‌ پاشایه‌تیدا به‌ فشاری‌ باڵێوزی‌ به‌ریتانیا، نوری‌ سه‌عید ده‌كرێته‌ سه‌رۆك وه‌زیران. له‌دوای‌ روخانی‌ رژێمی‌ به‌عس له‌ ساڵی‌ (2003)، به‌ هه‌وڵی‌ باڵێوزی‌ ئه‌مه‌ریكا، نوری‌ مالیكی‌ ده‌كرێته‌ سه‌رۆك وه‌زیران. چۆن ئه‌م دوو نورییه‌ كرانه‌ سه‌رۆك وه‌زیر، له‌ماوه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتیاندا چ كارێكیان كرد؟ ئه‌م راپۆرته‌ به‌پشت به‌ستن به‌ بیره‌وه‌ری‌ چه‌ند كه‌سایه‌تییه‌كی‌ سیاسی‌ ئاگادارو بڕیاربه‌ده‌ست، ورده‌كاری‌ ئه‌و باسانه‌ ده‌خاته‌ڕوو.

نوری‌ سه‌عید له‌ به‌ریتانیاوه‌ بۆ عێراق
ئه‌حمه‌د موختار بابان كه‌ له‌ده‌ورانی‌ پاشایه‌تیدا، بۆ ماوه‌یه‌كی‌ كورت سه‌رۆك وه‌زیرانی‌ عێراق بووه‌، له‌ لاپه‌ڕه‌ (109)ی بیره‌وه‌رییه‌كانیدا، به‌م جۆره‌ باس له‌ دانانه‌وه‌ی‌ نوری‌ سه‌عید بۆ جاری‌ یازده‌هه‌م به‌ سه‌رۆك وه‌زیران ده‌كات:

كاتێك باڵێوزی‌ به‌ریتانیا له‌ عێراق داوای‌ دیدارێكی‌ كرد، شازاده‌ عه‌بدولئیلاه سه‌ری سوڕما، دیداره‌كه‌ ئه‌نجامدرا. باڵێوزی‌ به‌ریتانیا داوای‌ له‌ شازاده‌ عه‌بدولئیلاه كرد ناكۆكییه‌كانی‌ له‌گه‌ڵ نوری‌ سه‌عید نه‌هێڵێت. 
عه‌بدولئیلاه وتی‌: هیچ ناكۆكییه‌ك له‌نێوانماندا نییه‌. 
باڵێوزه‌كه‌ وتی‌: به‌ڵێ‌ ناكۆكی‌ هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر ناكۆكی‌ نه‌بوایه‌ ئه‌وا ئه‌مڕۆ جگه‌له‌ نوری‌ سه‌عید، كه‌سێكی‌ دیكه‌ سه‌رۆك وه‌زیران نه‌ده‌بوو. عه‌بدولئیلاه نیگه‌رانی‌ ده‌ربڕی‌‌و وتی‌: گه‌لی‌ عێراق رقیان له‌ نوری‌ سه‌عیده‌. مافی‌ كه‌سانی‌ دیكه‌شه‌ ئه‌و به‌رپرسیارێتیه‌ له‌ئه‌ستۆ بگرن، هه‌روه‌كو چۆن نوری‌ سه‌عید له‌ ئه‌ستۆی‌ گرت. 
پاشان عه‌بدولئیلاه وتی‌: نوری‌ سه‌عید ته‌ندروستی‌ زۆر خراپه‌‌و به‌باشی‌ نابیستێت‌و به‌رده‌وام هه‌ڵده‌چێت، هه‌روه‌كو منداڵ به‌خێرایی‌ هه‌ڵده‌چێت‌و به‌خێراییش ژیر ده‌بێته‌وه‌. 
باڵێوزه‌كه‌ پێكه‌نی‌‌و وتی‌: هه‌موو ئه‌مانه‌ پاساو نین بۆ به‌رده‌وامبوونی‌ ناكۆكی‌ نێوان به‌ڕێزت‌و ئه‌و. 
عه‌بدولئیلاه وه‌ڵامیدایه‌وه‌: ده‌ته‌وێ‌ من چی‌ بكه‌م؟ 
باڵێوزه‌كه‌ وتی‌: بانگی‌ بكه‌ره‌وه‌ بۆ به‌غدا‌و داوای‌ لێ‌ بكه‌ حكومه‌ت دروست بكات. 
عه‌بدولئیلاه هاواریكرد: من بانگی‌ ناكه‌مه‌وه‌، ئه‌گه‌ر خۆی‌ دێته‌وه‌ با بێته‌وه‌، من ملكه‌چی‌ ئه‌و و هیچ كه‌سێكی‌ دی‌ نابم. 
باڵێوزه‌كه‌ وتی‌: به‌ڵام شازاده‌ی‌ خاوه‌نشكۆ، به‌رژه‌وه‌ندی‌ عێراق وات لێده‌خوازێت قوربانی‌ بده‌یت. 
عه‌بدولئیلاه وتی‌: چۆن؟ 
باڵێوزه‌كه‌ به‌هێمنی‌ وه‌ڵامیدایه‌وه‌: سبه‌ینێ‌ به‌ یه‌كه‌م فڕۆكه‌ به‌ره‌و ئه‌وروپا گه‌شت بكه‌، له‌وێ‌ نوری‌ سه‌عید ببینه‌و رازی‌ بكه‌و له‌گه‌ڵ خۆتدا بیهێنه‌ره‌وه‌ بۆ به‌غدا.
عه‌بدولئیلاه قسه‌كانی‌ پێبڕی‌‌و وتی‌: داواشی‌ لێبكه‌م كابینه‌یه‌كی‌ نوێ‌ پێكبهێنێت، وانییه‌؟ 
باڵێوزی‌ به‌ریتانیا به‌جۆرێك پێداگرییه‌وه‌ وه‌ڵامیدایه‌وه‌: به‌ڵێ‌ گه‌وره‌م، كتومت ئه‌وه‌ داخوازییه‌كه‌یه‌. 
شازاده‌ وتی‌: پارله‌مان‌و حكومه‌تی‌ نوێ‌ ته‌نها یه‌ك مانگیان به‌سه‌ردا تێپه‌ڕیوه‌‌و ته‌نها یه‌كجار كۆبونه‌ته‌وه‌.
باڵێوزه‌كه‌ وتی‌: نوری‌ پاشا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌‌و هه‌موو پارته‌كان هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه‌، له‌نێویاندا پارتی‌ یه‌كێتی‌ ده‌ستوری‌. 
عه‌بدولئیلاه وتی‌: بۆچی‌ سورن له‌سه‌ر گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ نوری‌ سه‌عید؟ 
باڵێوزه‌كه‌ وتی‌: چونكه‌ شازاده‌ی‌ خاوه‌نشكۆ وڵاته‌كه‌تان له‌به‌رده‌م رووداوگه‌لێكی‌ ده‌ره‌كی‌ مه‌ترسیداردایه‌.
عه‌بدولئیلاه به‌ باڵێوزه‌كه‌ی‌ وت: ده‌تانه‌وێ‌ كه‌ی‌ گه‌شت بكه‌م؟ 
باڵێوزه‌كه‌ وتی‌: له‌نزیكترین ده‌رفه‌تدا، شازاده‌ی‌ خاوه‌نشكۆ ئه‌گه‌ر بگونجێت سبه‌ینێ‌. 
باڵێوزه‌كه‌ رۆیشت. عه‌بدولئیلاه بۆ یه‌كه‌مجار هه‌ستیكرد نوری‌ سه‌عید له‌ سه‌پاندنی‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانیدا بۆڕی‌ داوه‌‌و جه‌نگه‌گه‌ی‌ پێ‌ دۆڕاندوه‌.

گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ نوری‌ سه‌عید
نه‌صیر چادرچی‌، كوڕی‌ كامیل چادرچی‌ یه‌، كه‌ له‌و سه‌روه‌خته‌دا باوكی‌ سه‌رۆكی‌ پارتێكی‌ ئۆپۆزسیۆن بووه‌و ئه‌ندامی‌ پارله‌مان بووه‌. له‌دوای‌ روخانی‌ رژێمی‌ به‌عس (نه‌صیر) بووه‌ ئه‌ندامی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ حوكم، له‌ بیره‌وه‌رییه‌كانیدا به‌م جۆره‌ باس له‌ قۆناغی‌ ده‌ستبه‌كاربونه‌وه‌ی‌ نوری‌ سه‌عیدو كارو كرده‌وه‌كانی‌ ده‌كات:

نوری‌ سه‌عید له‌ (3/ئاب/1954) كابینه‌كه‌ی‌ پێكهێنا، له‌ (22/8/1954) مه‌رسومه‌كانی‌ ژماره‌ (16و 17‌و 18)ی‌ ده‌ركرد كه‌ تایبه‌ت بوون به‌ (هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ پارله‌مان‌و حیزبه‌كان، داخستنی‌ رۆژنامه‌و سه‌ندیكاكان، وه‌رگرتنه‌وه‌ی‌ ره‌گه‌زنامه‌ له‌و كه‌سانه‌ی‌ بیروباوه‌ڕی‌ شیوعیان هه‌یه‌)، له‌كاتێكدا ره‌گه‌زنامه‌ مافێكی‌ ئاسایی‌ هه‌ر هاوڵاتیه‌كه‌‌و ناكرێت ده‌ستی‌ بۆ ببرێت، چونكه‌ دیاری‌ هیچ كه‌سێك نیه‌‌و لێسه‌ندنه‌وه‌ی‌ به‌ ئیهانه‌كردنی‌ خودی‌ مرۆڤ داده‌نرێت. ژماره‌یه‌كی‌ زۆر فه‌رمانبه‌رو مامۆستای‌ قوتابخانه‌كان‌و مامۆستایانی‌ زانكۆ له‌ كاره‌كانیان دورخرانه‌وه‌. هه‌روه‌ها ژماره‌یه‌ك رێكه‌وتننامه‌و هاوپه‌یمانێتی‌ ئه‌نجامدا كه‌ له‌ناوخۆو ئاستی‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بیدا په‌سه‌ندكراو نه‌بوون. عێراقی‌ كرده‌ ئه‌ندام له‌ هاوپه‌یمانێتیه‌كی‌ سه‌ربازی‌ له‌گه‌ڵ به‌ریتانیاو توركیاو ئێران‌و پاكستان، كه‌ دواتر به‌ هاوپه‌یمانی‌ به‌غدا ناسرا.

نوری‌ سه‌عید، له‌ ئابی‌ (1954) پارله‌مانی‌ هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌، له‌كاتێكدا ته‌نها كۆبونه‌وه‌یه‌كی‌ كردبوو، ژماره‌یه‌كی‌ كه‌م پارله‌مانتاری‌ ئۆپۆزسیۆنی‌ تێدابوو. هه‌ڵبژاردنێكی‌ نوێ‌ كراو له‌كۆی‌ (135) ئه‌ندام (121) ئه‌ندام به‌ ته‌زكیه‌ بوونه‌ پارله‌مانتارو له‌ سه‌رانسه‌ری‌ عێراقدا هه‌ڵبژاردن ته‌نها بۆ چوارده‌ پارله‌مانتار كرا. به‌و هۆیه‌وه‌ پارله‌مان بووه‌ جێگه‌ی‌ گاڵته‌جاڕی‌‌و خه‌ڵكی‌ به‌بێڕێزییه‌وه‌ تێیانده‌ڕوانی‌.
 
جه‌عفه‌ری‌ یان مالیكی‌؟
له‌دوای‌ روخانی‌ رژێمی‌ به‌عس له‌ به‌هاری‌ (2003)، ئیبراهیم جه‌عفه‌ری‌ كرایه‌ سه‌رۆك وه‌زیران، به‌ڵام لایه‌نه‌ عێراقییه‌كان رێگه‌یان نه‌دا بۆ جاری‌ دووه‌م ببێته‌وه‌ سه‌رۆك وه‌زیران، به‌ فشاری‌ ئه‌مه‌ریكا له‌ وه‌رگرتنی‌ پۆستی‌ سه‌رۆك وه‌زیران بۆ ماوه‌ی‌ چوار ساڵی‌ داهاتوو بێبه‌ش كرا.

وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌وكاتی‌ ئه‌مه‌ریكا (كۆندالیزا رایس) له‌ بیره‌وه‌رییه‌كانیدا باس له‌ سه‌ردانێكی‌ خۆی‌‌و (جاك سترۆ)ی‌ وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ به‌ریتانیا له‌ (نیسانی‌ 2006) بۆ به‌غدا ده‌كات. ئه‌و له‌باره‌ی‌ جه‌عفه‌ری‌ ده‌ڵێت: "هه‌موو ئه‌وه‌ی‌ ئێستاو پێشتریش گومانم پێده‌برد، ئه‌وه‌ بوو كه‌ جه‌عفه‌ری‌ ئه‌وه‌نده‌ی‌ كه‌سێكی‌ گونجاوه‌ بۆ پۆسته‌كه‌ی‌ له‌ زانكۆدا، ئه‌وه‌نده‌ بۆ سه‌ركرده‌یه‌كی‌ سیاسی‌ نه‌ده‌گونجا".
 
رایس ئاشكرای‌ ده‌كات له‌گه‌ڵ جاك وا رێكه‌وتون، جاك باس له‌ پێویستی‌ ده‌ستبه‌رداربونی‌ جه‌عفه‌ری‌ له‌ هه‌وڵه‌كانی‌ بۆ گه‌یشتن به‌ پۆستی‌ سه‌رۆك وه‌زیران بكات. دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ جه‌عفه‌ری‌ سه‌رسه‌ختانه‌ هه‌موو هۆكارو پاساوه‌كان ره‌ت ده‌كاته‌وه‌، رایس پێی‌ ده‌ڵێت: "تۆ نابیته‌ سه‌رۆك وه‌زیران، پێویسته‌ ده‌ستبه‌رداری‌ ئه‌و خواسته‌شت ببیت. ئه‌مه‌ش نه‌وه‌كو له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كان تۆی‌ ناوێت، به‌ڵكو عێراقییه‌كان تۆیان ناوێت. له‌كاتێكدا وه‌رگێڕه‌كه‌ به‌رده‌وام بوو له‌ وه‌رگێڕانه‌كه‌ی‌، بۆم ده‌ركه‌وت جه‌عفه‌ری‌ له‌و قسه‌یه‌م بێزاربووه‌و ئازاری‌ پێگه‌یشتوه‌. من ده‌مویست له‌كاتی‌ قسه‌كردنمدا له‌گه‌ڵ جه‌عفه‌ری راشكاو بم، به‌ڵام ئه‌و له‌سه‌ر هه‌ڵوێستی‌ خۆی‌ مایه‌وه‌".

دوای‌ ته‌واوبونی‌ كۆبونه‌وه‌كه‌یان له‌گه‌ڵ جه‌عفه‌ری‌، رایس‌و سترۆ له‌گه‌ڵ سه‌ركرده‌ عێراقییه‌كان كۆده‌بنه‌وه‌. پاشان بۆ جاری‌ دوه‌م ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌و له‌گه‌ڵ جه‌عفه‌ری‌ كۆده‌بنه‌وه‌. رایس ده‌ڵێت: "له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ نه‌مانتوانی‌ جه‌عفه‌ری‌ قایل بكه‌ین، بۆیه‌ دووباره‌ گه‌ڕاینه‌وه‌ بۆلای‌. ئه‌مجاره‌یان ته‌نها یه‌ك وه‌رگێڕ له‌ ژوره‌كه‌دا هه‌بوو، سه‌رله‌نوێ‌ په‌یامه‌كه‌مانی‌ پێگه‌یانده‌وه‌. هه‌رچه‌نده‌ ره‌خنه‌ی‌ گرت‌و به‌ره‌نگارمان بوویه‌وه‌، به‌ڵام زانیمان ئه‌مجاره‌یان له‌ كاره‌كه‌ماندا سه‌ركه‌وتوو بووین. ئه‌و ئاشكرایكرد به‌ ناچاری‌ پێشنیاری‌ كشانه‌وه‌ی‌ خۆی‌ راده‌گه‌یه‌نێت، دوای‌ سێ‌ هه‌فته‌ له‌ سه‌ردانه‌كه‌مان، واته‌ له‌ (20/نیسان)دا جه‌عفه‌ری‌ كشانه‌وه‌ی‌ خۆی‌ له‌ داواكردنی‌ پۆستی‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیران راگه‌یاند. له‌ (21/نیسان)دا هاوپه‌یمانی‌ شیعه‌كان كاندیدكردنی‌ (نوری‌ مالیكی‌)یان راگه‌یاند‌و پارله‌مانیش په‌سه‌ندی‌ كرد".
 
زاڵمای‌ خه‌لیلزاد كه‌ له‌و ده‌مه‌دا باڵێوزی‌ ئه‌مه‌ریكا بووه‌ له‌ عێراق، دیوێكی‌ دیكه‌ی‌ ئه‌م باس‌و خواسه‌ ده‌خاته‌ڕوو. زاد له‌ بیره‌وه‌رییه‌كانیدا ده‌ڵێت: "جه‌عفه‌ری‌ پێداگرانه‌ هه‌وڵیده‌دا له‌ كورسی‌ ده‌سه‌ڵات بمێنێته‌وه‌. رۆژێك بۆ سه‌ردانی‌ رۆیشتمه‌ ماڵه‌كه‌ی‌. سه‌ره‌تا هه‌وڵمدا سه‌رنج به‌وه‌ بدات چیتر عێراقیه‌كان ئه‌و به‌ سه‌رۆك وه‌زیرێكی‌ شیاو نازانن، به‌ڵام كاریگه‌ری‌ له‌سه‌ر نه‌كراو بێ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌نجامێك به‌ده‌ست بێنم گه‌ڕامه‌وه‌. رایس‌و وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ به‌ریتانیا جاك سترۆ له‌ به‌غداد له‌گه‌ڵ جه‌عفه‌ری‌ كۆبونه‌وه‌. ئه‌وانیش ئاماژه‌یان به‌وه‌دا ناتوانێت پشتیوانی‌ پێویست له‌لایه‌ن كورده‌كان‌و عه‌ره‌بی‌ سوننه‌وه‌ به‌ده‌ست بهێنێت‌و دوو له‌سه‌ر سێی‌ ده‌نگی‌ پارله‌مان بۆ خۆی‌ ببات، به‌ڵام سودی‌ نه‌بوو. داوام له‌ سه‌رۆك بۆش كرد نامه‌یه‌ك بۆ سیستانی‌ بنوسێت‌و داوای‌ لێبكات له‌م كێشه‌یه‌ی‌ جه‌عفه‌ریدا ده‌ستوه‌ردان بكات. ماوه‌یه‌ك دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ نامه‌كه‌ نێردرا، سیستانی‌ داوایكرد ئه‌م كێشه‌ سیاسییه‌ به‌ یه‌كێتی‌ گه‌لی‌ عێراق كۆتایی‌ پێ‌ بهێنرێت، ئه‌مه‌ په‌یامێكی‌ راشكاو بوو كه‌ كاندیدێكی‌ تازه‌ی‌ بۆ سه‌رۆك وه‌زیران ده‌ویست".

مالیكی‌ چۆن هه‌ڵبژێردرا؟
خه‌لیلزاد له‌ بیره‌وه‌رییه‌كانیدا به‌م شێوه‌یه‌ باس له‌ هه‌ڵبژاردنی‌ مالیكی‌‌و یه‌كه‌م گفتوگۆی‌ نێوانیان له‌باره‌ی‌ دیاریكردنی‌ بۆ پۆستی‌ سه‌رۆك وه‌زیرانی‌ عێراق ده‌كات: "له‌ باڵێوزخانه‌ ده‌سته‌یه‌كی‌ بچوكم راسپارد لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ دۆسیه‌ی‌ ده‌یان كه‌سایه‌تی‌ سیاسی‌ عێراقی‌ بكه‌ن‌و كه‌سێكی‌ شیاو بدۆزنه‌وه‌. ئێمه‌ پێویستمان به‌ شیعه‌یه‌كی‌ عه‌ره‌ب بوو كه‌ له‌لایه‌ن سوننه‌‌و كورده‌كانه‌وه‌ پشتیوانی‌ بكرێت، به‌ڵام كه‌سێكی‌ له‌م شێوه‌یه‌ ده‌ست نه‌ده‌كه‌وت. به‌یانییه‌ك (جیف بێڵز) یه‌كێك له‌ فه‌رمانبه‌رانی‌ گه‌نج‌و به‌توانای‌ وه‌زاره‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ له‌گه‌ڵ چه‌ند دۆسیه‌ی‌ تازه‌ هاته‌ نوسینگه‌كه‌م. پرسیاری‌ كرد نوری‌ مالیكی‌ چۆنه‌؟ منیش به‌سه‌رهاته‌كه‌یم خوێنده‌وه‌. له‌ سوریا ژیابوو، به‌ڵام به‌ڕواڵه‌ت كاری‌ بۆ دیمه‌شق نه‌ده‌كرد. له‌كاتی‌ خزمه‌تكردنی‌ له‌ لیژنه‌ی‌ به‌رگری‌ له‌ پارله‌مان پێشینه‌یه‌كی‌ باشی‌ هه‌بوو. ته‌نیا خاڵی‌ نیگه‌رانكه‌ر به‌ڕواڵه‌ت پێداگری‌ سه‌رسه‌ختانه‌ی‌ بوو له‌سه‌ر سڕینه‌وه‌ی‌ شوێنه‌واره‌كانی‌ به‌عس".

دوای‌ ئه‌م گفتوگۆیه‌ی‌ نێوان خه‌لیلزادو بێڵز، زاد ده‌چێته‌ پارله‌مانی‌ عێراق‌و له‌گه‌ڵ مالیكی‌ كۆده‌بێته‌وه‌. له‌وكاته‌دا باڵێوزی‌ به‌ریتانیاش لای‌ مالیكی‌ ده‌بێت، پاش هه‌ندێك قسه‌وباس، خه‌لیلزاد داوا له‌ باڵێوزی‌ به‌ریتانیا ده‌كات بڕوات، تاوه‌كو ته‌نها خۆی‌‌و مالیكی‌ بمێننه‌وه‌. له‌و دانیشتنه‌ دوو قۆڵییه‌دا، زاد به‌ مالیكی‌ ده‌ڵێت: له‌ هه‌ندێك بابه‌ت نیگه‌رانم، ئه‌گه‌ر بتوانیت ره‌زامه‌ندی‌ ئه‌مه‌ریكا به‌ده‌ست بهێنیت، ئه‌وا من ده‌توانم هانی‌ عێراقیه‌كان بده‌م پشتیوانیت بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی‌ ببیته‌ سه‌رۆك وه‌زیران.

له‌و كاته‌دا مالیكی‌ ده‌پرسێت: كام بابه‌تانه‌؟ زاد ده‌ڵێت: وتم ده‌وڵه‌ته‌كه‌ت ده‌بێ‌ به‌جدی‌ نه‌ك به‌ قسه‌ كار بۆ ئاشته‌وایی‌ بكات، له‌ رووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی‌ یاخیبوان‌و میلیشیاكان هاوسه‌نگ بێت، ده‌بێت وه‌زیرانی‌ ناوخۆو به‌رگری‌ سه‌ر به‌هیچ لایه‌نێكی‌ تائیفی‌‌و میلیشیایی‌ نه‌بن. ئه‌مه‌ریكا ده‌بێت كاندیده‌ وه‌زارییه‌كان په‌سه‌ند بكات. ده‌بێت سه‌رۆك وه‌زیر هاوكاری‌ جیهانی‌ عه‌ره‌بی‌ به‌تایبه‌تی‌ سعودییه‌ بكات. ده‌بێت له‌باره‌ی‌ داهاتی‌ نه‌وت‌و سڕینه‌وه‌ی‌ شوێنه‌واره‌كانی‌ به‌عس‌و ئه‌و بابه‌ته‌ گرنگانه‌ی‌ كێشه‌یان له‌سه‌ره‌، له‌گه‌ڵ لایه‌نه‌كانی‌ دیكه‌ بگاته‌ رێككه‌وتن.

سه‌باره‌ت به‌وه‌ڵامی‌ مالیكی‌ بۆ ئه‌و مه‌رجانه‌، زاد ده‌ڵێت: مالیكی‌ ده‌ستبه‌جێ‌ ره‌زامه‌ندی‌ بۆ چوار خاڵی‌ یه‌كه‌م پیشاندا، وتی‌ ئه‌و خاڵانه‌ له‌گه‌ڵ بۆچونی‌ من یه‌كده‌گرنه‌وه‌. به‌ڵام سڕینه‌وه‌ی‌ شوێنه‌واره‌كانی‌ به‌عس پێویستی‌ به‌ گفتوگۆی‌ زیاتره‌.

سه‌رده‌می‌ حكومڕانی‌ مالیكی‌
دوای‌ پێنج مانگ له‌ ئه‌نجامدانی‌ هه‌ڵبژاردن، له‌ رۆژی‌ (20/5/2006) پارله‌مانی‌ عێراق متمانه‌ی‌ به‌ كابینه‌كه‌ی‌ مالیكی‌ به‌خشی‌، مالیكی‌ بۆ ماوه‌ی‌ هه‌شت ساڵ له‌و پۆسته‌دا مایه‌وه‌. له‌باره‌ی‌ خه‌سڵه‌ته‌كانی‌ كه‌سێتی‌ مالیكیه‌وه‌، رایس ده‌ڵێت: "به‌ بۆچونی‌ دۆناڵد رامسفێڵدو من، مالیكی‌ كه‌سێكی‌ جێگه‌ی‌ متمانه‌ بوو، به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ سه‌رنجم له‌باره‌ی‌ مالیكیه‌وه‌ باش بوو. ئه‌و پیاوێكی‌ واقیعی بوو. ماوه‌ی‌ دور وڵاتییه‌كه‌ی‌ له‌ سوریا به‌سه‌ربردبوو نه‌وه‌كو له‌ تاران، بۆیه‌ پێموابوو به‌ ئێرانییه‌كان ده‌وره‌ نادرێت. كه‌سێك بوو له‌ قسه‌كردندا حه‌زی‌ به‌ راشكاوی‌‌و توندی‌ ده‌كرد، منیش به‌و خه‌سڵه‌ته‌ی‌ سه‌رسام بووم".

هه‌ر له‌باره‌ی‌ مالیكیه‌وه‌، خه‌لیلزاد ده‌ڵێت: "مالیكی‌ خواستی‌ ده‌سه‌ڵاتخوازی‌‌و تائیفی‌ هه‌بوو. گرنگترین شت كه‌ سه‌باره‌ت به‌ مالیكی‌ ده‌ركم پێكرد ئه‌وه‌ بوو تاڕاده‌یه‌ك له‌ كوده‌تایه‌كی‌ به‌عسی‌ ده‌ترسا. پێموت زیاتر له‌ (150) هه‌زار سه‌ربازی‌ هاوپه‌یمانان له‌ عێراق هه‌یه‌. گومان ده‌كه‌ی‌ له‌ كام وڵاتی‌ جیهان به‌بوونی‌ ئه‌م هێزه‌ گه‌وره‌یه‌ی‌ ئه‌مه‌ریكا كوده‌تایه‌ك ده‌توانێت سه‌ركه‌توو بێت؟ گوێی‌ گرت، به‌ڵام ترسه‌كه‌ی‌ هه‌رگیز نه‌ڕه‌وییه‌وه‌. ده‌ستخۆشی‌ بۆ مالیكی‌ كه‌ هه‌رگیز به‌ ئاشكرا باسی‌ تێڕوانینی‌ ره‌گه‌زپه‌رستانه‌ی‌ نه‌كرد".

رایس له‌ به‌شێكی‌ دیكه‌ی‌ بیره‌وه‌رییه‌كانیدا، باس له‌ دیدارێكی‌ خۆی‌‌و مالیكی‌ ده‌كات‌و ره‌خنه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ لێده‌گرێت كه‌ ده‌ستیكردوه‌ به‌ خۆپێچانه‌وه‌ به‌ عه‌بای‌ تایه‌فی‌‌و پێی‌ ده‌ڵێت: "پێویسته‌ تۆ كۆنترۆڵی‌ سوپاو پۆلیس بكه‌یت. بیستوومه‌ كه‌سانێك هه‌ن له‌سه‌ر كوشتنی‌ شیعه‌ سزادراون، به‌ڵام له‌و شیعانه‌ ناپێچیته‌وه‌ كه‌ سوننه‌كان ده‌كوژن. ناكرێت ئه‌م دۆخه‌ به‌رده‌وام بێت. قسه‌كانت له‌گه‌ڵ كرده‌وه‌كانت نایه‌نه‌وه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌م دۆخه‌ باش نه‌كه‌یت، ئه‌وا ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كان ناتوانن لێره‌ بمێننه‌وه‌". پاشان ده‌ڵێت: "مالیكی‌ به‌شێوازی‌ لوتبه‌رزانه‌ی‌ سه‌ركردایه‌تی‌‌و به‌ ناكارامه‌یی‌ له‌ به‌دیهێانی‌ ده‌ستكه‌وكاندا، هیچ دۆستێكی‌ بۆ خۆی‌ نه‌هێشتبوه‌وه‌".

له‌ به‌رانبه‌ردا، باڵێوز خه‌لیلزاد هۆكاری‌ گۆڕانی‌ مالیكی‌ ده‌خاته‌ ئه‌ستۆی‌ ئه‌مه‌ریكا، ره‌خنه‌ له‌ باراك ئۆبامای‌ سه‌رۆكی‌ دواتری‌ ئه‌مه‌ریكا ده‌گرێت، به‌هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ بۆ هێشتنه‌وه‌ی‌ به‌شێك له‌ سوپای‌ ئه‌مه‌ریكا له‌ عێراق گوێی‌ به‌ پێشنیاری‌ مالیكی‌ نه‌داوه‌. بۆیه‌ خه‌لیلزاد ده‌ڵێت: "كاتێك مالیكی‌ گه‌یشته‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی‌ ناتوانێت پشت به‌ ئه‌مه‌ریكا ببه‌ستێت، بوو به‌و كه‌سه‌ی‌ من به‌ مالیكی‌ دووه‌م ناوی‌ ده‌به‌م. رێگه‌یدا هه‌ستی‌ تائیفی‌ به‌سه‌ریدا زاڵ بێت‌و كه‌وته‌ له‌ناوبردنی‌ نه‌یاره‌كانی‌.. ئه‌مڕۆ ئه‌و گومانه‌ هه‌ڵه‌یه‌ هه‌یه‌ كه‌ مالیكی‌ له‌ سه‌رانسه‌ری‌ ده‌ورانی‌ سه‌رۆكایه‌تیه‌كه‌ی‌، هێزێكی‌ سیاسی‌ نه‌رێنی‌ بووه‌. من دژی‌ ئه‌و تێڕوانینه‌م، چونكه‌ ئه‌مه‌ریكا به‌و كرده‌وانه‌ی‌ ئه‌نجامیدا مالیكی‌ یه‌كه‌می‌ بۆ مالیكی‌ دووه‌م گۆڕی‌".

سه‌رچاوه‌كان:
1. نه‌صیر چادرچی‌: بیره‌وه‌رییه‌كانم، له‌ بڵاوكراوه‌كانی‌ ده‌زگای‌ ئه‌لمه‌دا، چاپی‌ دووه‌م، به‌غدا، 2018.
2. كۆندالیزا رایس: لوتكه‌ی‌ شه‌ره‌فمه‌ندی‌: بیره‌وه‌رییه‌كانی ساڵانی‌ ژیانم له‌ واشنتۆن، وه‌رگێڕانی‌ بۆ عه‌ره‌بی‌: وه‌لید شه‌حاده‌، له‌ بڵاوكراوه‌كانی‌ (دار الكتاب العربی‌)، به‌یروت، چاپی‌ یه‌كه‌م، 2012.
3. زاڵمای‌ خه‌لیلزاد: نێرده‌: گه‌شته‌كه‌م له‌جیهانێكی‌ پڕ له‌گێژاو له‌ كابوڵ بۆ كۆشكی‌ سپی‌، وه‌رگێڕانی‌ بۆ كوردی‌: زانه‌ر محه‌مه‌د، له‌ بڵاوكراوه‌كانی‌ خانه‌ی‌ چاپ‌و بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ چوارچرا، سلێمانی‌، چاپی‌ یه‌كه‌م، 2019.


ئا: بارام سوبحی‌


ئه‌م بابه‌ته 273 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر