كه‌ته‌لۆنیا.. (100) ساڵ خه‌بات له‌پێناوی‌ سه‌ربه‌خۆییدا

له‌ ده‌ورانی‌ فرانكۆدا له‌ نێوان ساڵانی‌ 1938-1953 زیاتر له‌ چوار هه‌زار كه‌ته‌لۆنی‌ گولله‌باران كران.
AM:11:18:25/11/2019
دۆسیە: نێودەوڵەتی
ساڵی‌ 1940 (لویس كۆمپاس) سه‌رۆكی‌ هه‌ڵبژێردراوی‌ كۆماری‌ كه‌ته‌لۆنیا له‌لایه‌ن هێزه‌كانی‌ هه‌واڵگریی هیتله‌ره‌وه‌ له‌ فه‌ره‌نسا ده‌ستگیركرا‌و ڕاده‌ستی‌ حكومه‌ته‌كه‌ی‌ فرانكۆ كرا ، هه‌مان ساڵ هێزه‌كانی‌ فرانكۆ به‌به‌رچاوی‌ خه‌ڵكه‌وه‌ گولله‌بارانیان كرد.

یه‌كه‌ی وه‌رگێڕان
ماڵپەڕی چاوی کورد

تادێت خۆپیشاندان‌و ناڕه‌زاییه‌كانی‌ خه‌ڵكی‌ كه‌ته‌لۆنیا بۆ سه‌ربه‌خۆیی‌و جیابوونه‌وه‌ له‌ ئیسپانیا فراوانتر ده‌بێت. زیاتر له‌ هه‌فته‌یه‌كه‌ خۆپیشاندان پێی‌ ناوه‌ته‌ قۆناغێكی‌ نوێوه‌و پۆلیسی‌ ئیسپانیا به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك هه‌وڵی‌ دامركاندنه‌وه‌ی‌ ده‌نگی‌ خه‌ڵكی‌ سه‌ربه‌خۆخوازی‌ هه‌رێمه‌كه‌ ده‌دات.

ئاگركردنه‌وه‌، یه‌كێكه‌ له‌ سیماكانی‌ خۆپیشاندانی‌ ئه‌م جاره‌. خۆپیشانده‌ران چه‌ند جارێك هه‌وڵیان داوه‌ گه‌مارۆی‌ دامه‌زراوه‌ حكومییه‌كانی‌ ئیسپانیا بده‌ن له‌ به‌رشه‌لۆنه‌ی‌ پایته‌ختی‌ هه‌رێمه‌كه‌دا.

خواستی‌ سه‌ربه‌خۆیی كه‌ته‌لۆنییه‌كان ریشه‌یه‌كی‌ كۆنی‌ هه‌یه‌، به‌ڵام ناڕه‌زاییه‌كانی‌ ئه‌مجاره‌ كاتێك ته‌قینه‌وه‌ كه‌ دادگای‌ ئیسپانیا فه‌رمانی‌ زیندانیكردنی‌ به‌سه‌ر (9) سه‌ركرده‌ی‌ سه‌ربه‌خۆخوازی‌ هه‌رێمه‌كه‌دا سه‌پاند. 

ئه‌گه‌رچی‌ (میرتسیل بۆدۆ) وته‌بێژی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كه‌ته‌لۆنیا رایگه‌یاندووه‌ كه‌ ئه‌وان هه‌ست به‌ هاوسۆزی‌ ده‌كه‌ن له‌گه‌ڵ خۆپیشانده‌ران، به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتدارانی‌ ئیسپانیا له‌ هه‌وڵی‌ ئه‌وه‌دان بزانن ئه‌وانه‌ كێن كه‌ له‌پشتی‌ خه‌ڵكی‌ ڕاپه‌ڕیوی‌ هه‌رێمه‌كه‌وه‌ن. 

چیرۆكی‌ هه‌رێمی‌ كه‌ته‌لۆنیا 
كه‌ته‌لۆنیا مێژوویه‌كی‌ درێژی‌ هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ سه‌ركوتكردن‌و چه‌وسانه‌وه‌ له‌سه‌ر ده‌ستی‌ زۆرینه‌ی‌ ئیسپانییه‌كان‌و، هه‌وڵی به‌رده‌وام بۆ ڕزگاربوون له‌ژێر ڕكێفی‌ حكومه‌تی‌ ناوه‌ندیی مه‌درید‌و به‌ده‌ستهێنانی‌ باشترین جۆری‌ سه‌ربه‌خۆیی به‌درێژایی سه‌ده‌كانی‌ ڕابردوو. 

هه‌رێمه‌كه‌ له‌ سه‌ده‌ی‌ بیست‌ویه‌كدا دووچاری‌ گه‌وره‌ترین شاڵاوی‌ سه‌ركوتكردن‌و چه‌وسانه‌وه‌ بووه‌ له‌ماوه‌ی‌ چه‌ند ده‌یه‌ی‌ ڕابردوودا، ته‌نانه‌ت كار گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی‌ سه‌دان هه‌زار كه‌ته‌لۆنی‌ له‌ وڵاتی‌ خۆیان هه‌ڵبێن‌و چیتر نه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ نیشتمانی‌ ڕاسته‌قینه‌ی‌ خۆیان. 

له‌ سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی‌ بیست‌ویه‌كدا كه‌ته‌لۆنیا توانیی شێوه‌ ئۆتۆنۆمییه‌ك به‌ده‌ست بهێنێت‌و له‌ڕووی‌ ئیدارییه‌وه‌ چه‌ند هه‌نگاوێك بچێته‌ پێشه‌وه‌. سه‌رۆكی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمه‌كه‌ (ئیریك پرات دی‌ لا ریبا) هه‌وڵیدا په‌یكه‌رێكی‌ ئیداریی دروست بكات بۆ هه‌ماهه‌نگی‌ له‌نێوان هه‌ر چوار كانتۆنه‌كه‌ی‌ كه‌ هه‌رێمه‌كه‌یان لێ‌ پێكهاتووه‌. ساڵی‌ 1914 ئه‌م هه‌وڵه‌ی‌ (لا ریبا) سه‌ری‌ گرت، به‌ڵام ساڵی‌ 1925 (بریمۆ دی‌ ریڤێرا) فه‌رمانڕه‌وای‌ سه‌ركوتكاری‌ ئیسپانیا ئه‌و په‌یكه‌ره‌ ئیدارییه‌ی‌ هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌. له‌ ده‌ورانی‌ ئه‌ودا، ناسیۆنالیسته‌ كۆمارییه‌كان‌و زمانی‌ كه‌ته‌لۆنی‌‌و بزوتنه‌وه‌ی‌ كرێكاریی، دووچاری‌ سه‌ركوتكارییه‌كی‌ به‌رفراوان بوون.

كۆمارێك كه‌ ته‌مه‌نی‌ دوو ڕۆژ بوو!
ساڵی‌ 1934، له‌ هه‌ڵبژاردنه‌ خۆجێیه‌كاندا (پارتی‌ كۆماریی چه‌پی‌ كه‌ته‌لۆنی‌) سه‌ركه‌وتنێكی‌ گه‌وره‌ی‌ به‌ده‌ستهێنا. سه‌رۆكی‌ پارته‌كه‌ (فرانسیس ماسیا) كۆماری‌ كه‌ته‌لۆنیای‌ ڕاگه‌یاند، به‌ڵام ته‌مه‌نی‌ كۆماره‌كه‌ درێژ نه‌بوو، ته‌نها دوای‌ سێ‌ ڕۆژ ڕه‌زامه‌ندیی نیشاندا بچێته‌وه‌ پاڵ ئیسپانیای‌ نوێ‌ له‌ به‌رامبه‌ر شێوه‌ ئۆتۆنۆمییه‌ك بۆ هه‌رێمه‌كه‌. 

دوای‌ ڕاگه‌یاندنی‌ كۆماره‌كه‌، شا ئه‌لفۆنسۆی‌ هه‌شته‌م له‌ وڵات هه‌ڵات‌و له‌ تاراوگه‌ ژیانی‌ برده‌سه‌ر. 

ساڵی‌ 1936 ژه‌نراڵ فرانكۆ سه‌ركردایه‌تی‌ یاخیبوونێكی‌ سه‌ربازیی كرد له‌دژی‌ كۆماره‌ نوێیه‌كه‌، به‌ هاوكاریی ئه‌ڵمانیای‌ نازی‌و ئیتاڵیای‌ فاشیست، له‌ خاكی‌ مه‌غریبه‌وه‌ ده‌ستیپێكرد بۆ ڕوخاندنی‌ كۆماره‌كه‌. 

له‌و ده‌مه‌دا كۆمارییه‌كان، ئه‌وانه‌ی‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌ خۆجێیه‌كاندا سه‌ركه‌وتنیان به‌ده‌ست هێنابوو، حوكمی‌ كه‌ته‌لۆنیا‌و هه‌رێمه‌كانی‌ دیكه‌یان ده‌كرد. 

یاخیبوونه‌كه‌ی‌ فرانكۆ بووه‌ مایه‌ی‌ هه‌ڵگیرسانی‌ شه‌ڕێكی‌ ناوخۆیی كه‌ سێ‌ ساڵی‌ خایاند، سه‌دان هه‌زار كه‌س كوژران‌و برینداربوون یان وڵاتیان به‌جێهێشت. شاره‌كانی‌ ئیسپانیا -كه‌ له‌ژێر كۆنترۆڵی‌ كۆمارییه‌كاندا بوون- وێران بوون به‌هۆی‌ بۆردومانی‌ فڕۆكه‌كانی‌ ئه‌ڵمانیا‌و ئیتاڵیاوه‌. نیگاركێشی‌ ناودار (پابلۆ پیكاسۆ) له‌ تابلۆ به‌ناوبانگه‌كه‌یدا (گیۆرنیكا) به‌ جوانترین شێوه‌ وێنای‌ كاولكارییه‌كانی‌ هه‌رێمی‌ (باسك)ی‌ نه‌خشاندووه‌. 

هه‌ر له‌و جه‌نگه‌دا هه‌رێمی‌ كه‌ته‌لۆنیا دژوارترین كوشتاری‌ به‌خۆوه‌ بینی‌، به‌تایبه‌ت شه‌ڕی‌ ڕووباری‌ (ئیبرۆ) كه‌ تیایدا (15) هه‌زار سه‌ربازو لایه‌نگری‌ كۆماری‌ كوژران. كۆی‌ كوژراوه‌كانی‌ كه‌ته‌لۆنیا له‌ جه‌نگی‌ ناوخۆدا (50) هه‌زار كه‌س بوو. 

به‌ كه‌وتنی‌ كۆمارییه‌كان له‌ شوباتی‌ 1939دا، نیو ملیۆن كه‌س له‌ترسی‌ كوشتن وڵاتیان به‌جێهێشت كه‌ (200) هه‌زاریان كه‌ته‌لۆنی‌ بوون. ساڵی‌ 1940 (لویس كۆمپاس) سه‌رۆكی‌ هه‌ڵبژێردراوی‌ كۆماری‌ كه‌ته‌لۆنیا له‌لایه‌ن هێزه‌كانی‌ هه‌واڵگریی هیتله‌ره‌وه‌ له‌ فه‌ره‌نسا ده‌ستگیركرا‌و ڕاده‌ستی‌ حكومه‌ته‌كه‌ی‌ فرانكۆ كرا ، هه‌مان ساڵ هێزه‌كانی‌ فرانكۆ به‌به‌رچاوی‌ خه‌ڵكه‌وه‌ گولله‌بارانیان كرد. 

چوار (ده‌یه‌) دیكتاتۆریه‌ت 
بۆ ماوه‌ی‌ چوار (ده‌یه‌) ژه‌نراڵ فرانكۆ ڕژێمێكی‌ دیكتاتۆری‌ به‌سه‌ر خه‌ڵكی‌ ئیسپانیاو كه‌ته‌لۆنیادا سه‌پاند، كاری‌ سیاسی‌‌و حزبایه‌تی‌ قه‌ده‌غه‌ كرد، خه‌ڵكی‌ له‌ ساده‌ترین ماف بێبه‌ش كرد. فرانكۆ به‌وپه‌ڕی‌ دڵڕه‌قی مامه‌ڵه‌ی‌ له‌گه‌ڵ كه‌ته‌لۆنیا كرد، زمانی‌ كه‌ته‌لۆنی‌و ته‌واوی‌ هێماكانی‌ قه‌ده‌غه‌ كرد به‌تایبه‌ت له‌ قوتابخانه‌كان‌و ژیانی‌ گشتی‌‌و ته‌نانه‌ت كتێبه‌كانیشدا. 

له‌ ده‌ورانی‌ فرانكۆدا له‌ نێوان ساڵانی‌ 1938-1953 زیاتر له‌ چوار هه‌زار كه‌ته‌لۆنی‌ گولله‌باران كران. 

ساڵی‌ 1975 فرانكۆ مرد، ئیسپانیا پێی‌ نایه‌ قۆناغی وه‌رچه‌رخانی‌ دیموكراسیه‌وه‌، پارته‌ سیاسییه‌كانی‌ كه‌ته‌لۆنیا چالاك بوونه‌وه‌. ساڵی‌ 1977 كه‌ته‌لۆنیا خۆپیشاندانێكی‌ مه‌زنی‌ به‌خۆوه‌ بینی‌، یه‌ك ملیۆن كه‌ته‌لۆنی‌ داوای‌ ئازادی‌‌و لێبوردنی‌ گشتییان كرد بۆ به‌رهه‌ڵستكاره‌ سیاسییه‌كان‌و ئۆتۆنۆمی‌ بۆ هه‌رێمه‌كه‌یان.

هه‌ر له‌و ساڵه‌دا (خۆزێ‌ تارادیلاس) سه‌رۆكی‌ حكومه‌تی‌ تاراوگه‌ی‌ كه‌ته‌لۆنیا گه‌ڕایه‌وه‌‌و گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ حكومه‌ته‌ خۆجێیه‌كه‌ی‌ ڕاگه‌یاند كه‌ كه‌ته‌لۆنیا‌و ڤالینسیای‌ ده‌گرته‌وه‌، حكومه‌تێكی‌ كاتیی پێكهێنا. 

پێش ئه‌وه‌ش به‌درێژایی ماوه‌ی‌ حوكمڕانیی ژه‌نراڵ فرانكۆ تا ساڵی‌ 1977، فه‌ره‌نسا بنكه‌ی‌ حكومه‌تی‌ كه‌ته‌لۆنیا بوو له‌ تاروگه‌. 

و/ سیڤه‌ر
سه‌رچاوه‌/ BBC


ئه‌م بابه‌ته 244 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر