راپه‌ڕینی‌ عیراقییه‌كان.. پرسیاره‌ دواخراوه‌كان

PM:11:16:16/11/2019
دۆسیە: شیکار


رۆستەم مەحموود
نووسەرو توێژەری سووری

زۆرینه‌ی‌ ده‌سته‌بژێری‌ رۆشنبیری‌‌و مه‌ده‌نی‌ عیراق هه‌ڵپه‌ی‌ دروستكردنی‌ شوناسێك ده‌كه‌ن له‌نێو ڕاپه‌ڕینی‌ ئێستای‌ عیراق‌و هاوتاكانی له‌ وڵاتانی‌ دیكه‌ی‌ ناوچه‌كه‌دا، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ به‌م دواییانه‌و له‌ماوه‌ی‌ ده‌یه‌یه‌كدا له‌ لوبنان‌و سودان‌و جه‌زائیر‌و زۆربه‌ی‌ وڵاتانی‌ دیكه‌ی‌ عه‌ره‌بیدا ڕوویدا.

ئه‌م ده‌سته‌بژێره‌ شته‌كان تێكه‌ڵ ده‌كه‌ن، له‌نێوان خواست‌و تێڕوانینه‌كانیان، له‌نێوان مۆركه‌ زه‌قه‌كان‌و سیما گشتییه‌كان‌و دینامیكی ناوخۆیی بزاوته‌ عیراقییه‌كه‌دا. بزاوته‌كه‌ی‌ عیراق موڵكی‌ خۆیه‌تی‌، هیچ سوڵتان‌و فه‌رماندارێكی‌ نیه‌‌و هیچ خواستێكی‌ ته‌بشیری‌ ناتوانێت بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی خۆی‌ ڕێچكه‌كه‌ی‌ بگۆڕێت.

بێگومان لێكچوونی زۆر هه‌یه‌ له‌نێوان راپه‌ڕینی‌ عیراقییه‌كان‌و هاوتاكانی له‌ وڵاتانی‌ دیكه‌دا، وه‌ك ئاشتیبوون‌و گردبوونه‌وه‌ی‌ گشتی‌‌و گرتنی‌ گۆڕه‌پانه‌ گشتییه‌كان‌و هه‌وڵی‌ په‌كخستنی‌ ده‌زگاكانی‌ ده‌وڵه‌ت، به‌ڵام شه‌به‌نگی‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كان كه‌ سیمای‌ ئه‌م ڕاپه‌ڕینه‌ی‌ عیراقییه‌كانه‌، جیاوازییه‌كی‌ بونیادی‌‌و جه‌وهه‌ری‌ له‌نێوان خۆی‌‌و هاوتاكانیدا نیشان ده‌دات. له‌لایه‌كه‌وه‌ ده‌یخاته‌ ڕیزی‌ جووڵانه‌وه‌ یاخییه‌كان كه‌ له‌ هه‌ندێك وڵاتی‌ وه‌ك سوریا‌و یه‌مه‌ن گۆڕاوه‌ بۆ كوشتوبڕی‌ ناوخۆیی‌و له‌به‌ریه‌ك هه‌ڵوه‌شانی‌ ده‌وڵه‌ت‌و وێرانكاری‌ فه‌زای‌ گشتی‌.    

ڕاپه‌ڕینی‌ عیراقییه‌كان ڕێك له‌دژی‌ ده‌سته‌بژێری‌ حوكمڕانی‌ عیراقه‌، به‌ سه‌ركرده‌و ڕه‌مز‌و حزبه‌ سیاسییه‌كانیه‌وه‌، به‌وانه‌شه‌وه‌ كه‌ كاركردی‌ دامه‌زراوه‌‌و ده‌زگا بیرۆكراتییه‌كانن، ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ به‌توندی‌ تۆمه‌تبارن به‌ گه‌نده‌ڵی‌‌و نامۆبوون به‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ عیراقی‌‌و زۆرینه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ ڕاپه‌ڕیو، كه‌ ئه‌و ده‌سته‌بژێره‌ ئۆلیگارشیه‌ی‌ حوكمڕان وه‌كو هێزێكی‌ داگیركه‌ر ده‌بینن.  

ئه‌مه‌ سنووری‌ ئه‌م ڕاپه‌ڕینه‌یه‌، لانیكه‌م تا ئه‌م ساته‌، ئه‌وه‌ی‌ ڕووده‌دات له‌دژی‌ ئه‌و ده‌سته‌بژێره‌یه‌‌و به‌هیچ شێوه‌یه‌ك سه‌ری‌ نه‌كێشاوه‌ بۆ خودی‌ ده‌وڵه‌تی‌ عیراق، به‌ میساق‌و شوناس‌و په‌یوه‌ندیی ده‌سه‌ڵاته‌كان‌و شێوازی‌ دابه‌شبوونی‌ هێزه‌كه‌ی‌، وه‌ك چۆن هه‌موو شۆڕشه‌كانی‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌ كردیان‌و شۆڕشی‌ ئێستای‌ لوبنانییه‌كان هه‌وڵده‌دات بیكات‌و به‌ده‌ستی‌ بێنێت.

خه‌یاڵی‌ ڕاپه‌ڕینی‌ عیراقییه‌كان سنووری‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌و تێكشكاندنی‌ ماددیی ده‌سته‌بژێری‌ حوكمڕانی‌ عیراق نابه‌زێنێت، به‌بێ‌ هیچ ده‌ستلێدانێك، له‌سه‌ر ئاستی‌ قسه‌كردن له‌و كانیاوه‌ ڕاسته‌قینه‌یه‌ی‌ كه‌ ئه‌م ده‌سته‌بژێره‌ی‌ لێ‌ هه‌ڵقوڵاوه‌و مۆركه‌ گه‌نده‌ڵه‌كه‌ی‌‌و توانستی‌ خۆدزینه‌وه‌ له‌ هه‌ر سزایه‌ك، به‌ مانایه‌كی‌ تر مه‌ركه‌زیه‌تی‌ ده‌وڵه‌تی‌ عیراقی‌‌و كه‌ڵكه‌ڵه‌ سه‌ربازییه‌كه‌ی‌ كه‌ هێشتا ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ بێده‌نگ‌و كپه‌، نیشانه‌ی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ بیركردنه‌وه‌‌و باسكردنن، هه‌ڵبه‌ت له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ تێكشكان‌و گۆڕانیشن، به‌ واتای‌ ئه‌مانه‌ پرسگه‌لی‌ پیرۆزن.

سنووری‌ دابه‌شبوونی‌ جوگرافیی خه‌ڵكی‌ ڕاپه‌ڕیوی‌ عیراق كه‌ له‌ به‌غداوه‌ درێژده‌بێته‌وه‌ بۆ ته‌واوی‌ باشوور، واته‌ ژینگه‌ی‌ شیعه‌كان، هه‌ڵگری‌ گه‌وره‌ترین لێكدانه‌وه‌یه‌ بۆ سیمای‌ ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ی‌ عیراق. ئه‌وه‌ی‌ ڕووده‌دات ڕاپه‌ڕینی‌ زۆرینه‌ی‌ دانیشتوانی‌ عیراقه‌ له‌دژی‌ ده‌سته‌بژێره‌ حوكمڕانه‌كه‌یان، نه‌ك پایه‌كانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ عیراق كه‌ له‌ ئاوه‌زیاندا ده‌وڵه‌تی‌ خۆیانه‌.

له‌م چوارچێوه‌یه‌دا، خه‌ڵكه‌ ڕاپه‌ڕیوه‌كه‌ی‌ عیراق وه‌ك زۆرینه‌ی‌ سوننه‌ مه‌زهه‌بی‌ سوریان، ئه‌وانه‌ی‌ به‌شداربوون له‌ شۆڕشی‌ سوریادا، كه‌ تێده‌كۆشان له‌پێناو ڕوخاندنی‌ ده‌سه‌لاتی‌ حوكمڕانی‌ وڵات كه‌ پێیان وابوو هی تایه‌فه‌ی‌ عه‌له‌وییه‌، به‌ڵام له‌و داواكارییه‌دا وه‌ستان، به‌بێ‌ ده‌ستبردن بۆ پایه‌كانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ سوریا، كه‌ پێیان وابوو سیماگه‌لێكی‌ سوننه‌ی‌ پێوه‌یه‌، به‌تایبه‌ت له‌ ده‌زگاو دامه‌زراوه‌كانی‌ دادوه‌ری‌‌و فێركردن‌و ڕه‌مزه‌ باڵاكانی‌ وڵاتدا. ئه‌و دژیه‌كییه‌ ڕاستترین هۆكاری‌ بۆگه‌نكردنی‌ دیوی‌ ناوه‌وه‌ی شۆڕشی‌ سوریا بوو. 

هه‌مان دابه‌شبوونی‌ جوگرافی واده‌كات سیمای‌ گشتی له‌ ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ی‌ عیراق دابماڵێت، به‌پێچه‌وانه‌ی‌ ڕاپه‌ڕینه‌كانی‌ تره‌وه‌ كه‌ له‌ جه‌وهه‌ردا گشتگیر بوون له‌دژی‌ ئه‌و ده‌وڵه‌ت‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی‌ كۆمه‌ڵگه‌یان دابه‌ش كردووه‌ بۆ چه‌ندین گرووپ‌و به‌ره‌ی‌ ڕكابه‌ر له‌ قاوغێكی‌ نیشتمانیدا.

ته‌واوی‌ شۆڕشه‌ سه‌ركه‌وتووه‌كانی‌ به‌هاری‌ عه‌ره‌بی‌ هه‌مان كاریان به‌و ئامرازی‌ دابه‌شبوونه‌ جوگرافیه‌و ڕه‌مزه‌ نیشتمانییه‌ گشتییه‌كان كرد، هه‌روه‌ها به‌و گشتگیرییه‌ زاڵبوون به‌سه‌ر ڕه‌فتاره‌ په‌رتكه‌ره‌كانی‌ ده‌وڵه‌تدا. ڕاپه‌ڕینی‌ عیراقییه‌كان نه‌ ئه‌وه‌ ده‌كات‌و نه‌ بیری‌ لێده‌كاته‌وه‌، پێداگره‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ ته‌نها ڕاپه‌ڕینی‌ شیعه‌كانه‌، ڕازییه‌و هه‌موو ژینگه‌كانی‌ دیكه‌ی‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ عیراقی‌ پشتگوێ‌ ده‌خات، پێی‌ وایه‌ كه‌ ئه‌وه‌ ئه‌ركی‌ سه‌ره‌كیی ئه‌و نیه‌.

بۆ نموونه‌ نازانرێت دواجار ئه‌م ڕاپه‌ڕینه‌ چ ڕێچكه‌یه‌ك ده‌گرێت ئه‌گه‌ر: سوننه‌كانیش بچنه‌ پاڵی‌، داواكاری‌‌و چیرۆكی‌ سته‌ملێكراویی خۆیان بخه‌نه‌ڕوو، سكاڵای‌ خۆیان بكه‌ن ده‌رباره‌ی‌ هه‌ژموونی‌ شیعه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی‌ عیراقیدا، به‌تایبه‌ت هه‌ژموونیان به‌سه‌ر دامه‌زراوه‌ ئه‌منی‌و سه‌ربازییه‌كان‌و بڕیاره‌ ئیقلیمییه‌ ستراتیژییه‌كان. كه‌واته‌ ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ چ ڕێچكه‌یه‌ك ده‌گرێت ئه‌گه‌ر سوننه‌كان داوای‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ زیاتر له‌ ناوچه‌كانی خۆیان‌و خێروبێره‌ ئابوورییه‌كه‌ی‌‌و مافه‌ داراییه‌كانیان بكه‌ن؟

بۆ كورده‌كانیش هه‌مان شته‌ ئه‌گه‌ر هه‌ر وه‌رچه‌رخانێك له‌ جیهانی‌ خه‌ڵكی‌ ڕاپه‌ڕیوی‌ عیراقدا ڕووبدات كاتێك دۆخه‌كه‌ ده‌گات به‌و ڕاده‌یه‌ی‌ كه‌ هه‌ر ژینگه‌یه‌كی‌ عیراق داوای‌ مافی‌ زیاتر بۆ خۆی‌ بكات. 

كورده‌كانی‌ عیراق له‌ په‌نجاكان‌و شه‌سته‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ ڕابردوودا له‌ هه‌مان دۆخدا ده‌ژیان. له‌كاتێكدا هێزه‌ سیاسییه‌كانی‌ عیراق‌و بنكه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیان بۆ حوكمڕانیی وڵات له‌ ململانێدا بوون، سه‌رباری‌ ململانێی‌ خوێناوی‌ له‌نێوان خۆیاندا، كه‌چی‌ هه‌موویان كۆك بوون به‌رامبه‌ر كورده‌كان‌و بزوتنه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌یان، كه‌ نابێت به‌شێك بن له‌ دینامیكی ململانێ له‌سه‌ر ده‌وڵه‌ت‌و ده‌سه‌ڵاتی‌ وڵات‌و سیاسه‌ته‌ ستراتیژییه‌كانی‌، ئه‌وپه‌ڕی‌ كۆك بوون له‌سه‌ر ڕه‌تكردنه‌وه‌ی‌ هه‌ر شێوازێكی‌ ئۆتۆنۆمی‌ بۆ كورده‌كان. ئه‌م بابه‌ته‌ لای‌ حزبه‌ عیراقییه‌ دژبه‌یه‌كه‌كان‌و بنكه‌ی‌ كۆمه‌ڵایه‌تییان یه‌كلایی كرابووه‌وه‌. 
  
گرنگترین ده‌ردی‌ ڕاپه‌ڕینی‌ عیراقییه‌كان په‌یوه‌سته‌ به‌ هه‌ڵوێستیان به‌رامبه‌ر تاقم‌و میلیشیا‌و هێزه‌ سه‌ربازییه‌كانی‌ وڵات، كه‌ ڕیشه‌ی‌ كێشه‌كانی‌ وڵاته‌. خه‌ڵكی‌ ڕاپه‌ڕیو له‌ هه‌موو كه‌س زیاتر ده‌زانن كه‌ حكومه‌تی‌ عیراق‌و سه‌رۆك وه‌زیرانه‌كه‌ی‌، ده‌سه‌ڵاتێكی‌ ڕووكه‌شی‌ ئیدارین له‌ وڵاتدا، ده‌شزانن ده‌سه‌ڵاتی‌ ڕاسته‌قینه‌ لای‌ ئه‌و گرووپه‌ چه‌كدارانه‌یه‌، له‌نێویشیاندا زۆرێك له‌ ده‌زگا ئه‌منییه‌ نیزامییه‌كان. 

خه‌ڵكی‌ ڕاپه‌ڕیوی‌ عیراق له‌م هه‌وڵه‌دا هاوشێوه‌ی‌ به‌شێك له‌ به‌رهه‌ڵستكاره‌ ڕووكه‌شه‌كانی‌ لوبنانن، ئه‌وانه‌ی‌ پێیان وایه‌ گۆڕانكاری‌ له‌ وڵاتدا له‌ڕێی‌ به‌رهه‌ڵستیكردنی‌ هه‌ندێك وه‌زیری‌ بیرۆكراته‌وه‌ دێته‌دی‌، نه‌ك له‌ڕێی‌ (حبز الله‌) كه‌ خاوه‌نی‌ هه‌ژموونی‌ ڕاسته‌قینه‌ی سه‌ربازی‌‌و ئه‌منییه‌ له‌ وڵاتدا.

دواجار، راپه‌ڕینه‌كه‌ی‌ عیراق دووچاری‌ ته‌ڵه‌زگه‌ی‌ "زوو خۆكێشان به‌ دیواردا" ده‌بێت. خه‌ڵكی‌ ڕاپه‌ڕیوی‌ عیراق وه‌ك ڕادیكاڵ ده‌رده‌كه‌ون كاتێك ده‌ڵێن "هه‌مووی‌ هه‌ڵته‌كێنه‌، هه‌موویان دزن"، به‌ڵام له‌ به‌رامبه‌ردا ئه‌وپه‌ڕی‌ بێئاگایی نیشان ده‌ده‌ن كه‌ نازانن هه‌وڵی‌ به‌ده‌ستهێنانی‌ چی‌ ده‌ده‌ن؟
 
له‌كاتێكدا ته‌واوی‌ راپه‌ڕینه‌كانی‌ به‌هاری‌ عه‌ره‌بی‌ له‌ وڵاتانێكدا به‌رپابوون كه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ی‌ له‌سایه‌ی‌ ڕژێمێكی‌ سه‌ركوتكاردا ده‌ژیان، هه‌وڵیان ده‌دا بۆ به‌دیهێنانی‌ زۆرترین ڕاده‌ی‌ ئازادییه‌ سیاسی‌و گشتییه‌كان‌و بونیادنانی‌ شێوازه‌كانی‌ سیستمی‌ دیموكراسی‌، كه‌چی‌ ڕاپه‌ڕینی‌ عیراقییه‌كان له‌ وڵاتێكدایه‌ كه‌ بێبه‌ش نیه‌ له‌ ئازادیی سیاسی‌‌و گه‌مه‌ی‌ دیموكراسی‌، با ڕێژه‌و شێوازه‌كه‌شی‌ جیاواز بێت.

له‌پێناو ئه‌و ته‌ڵه‌زگه‌یه‌دا، ڕاپه‌ڕینی‌ عیراقییه‌كان بۆ دواخستنی‌ كۆمه‌ڵێك پرسیاری‌ پێویست‌و هه‌نووكه‌یی ده‌جه‌نگێت، له‌ سه‌رووی‌ هه‌مووشیانه‌وه‌ پرسیاره‌ هه‌ره‌ قووڵ‌و ساده‌كه‌: ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ هه‌وڵده‌دات چی‌ به‌ده‌ست بێنێت؟ 

خه‌ڵكی‌ ڕاپه‌ڕیوی‌ عیراق له‌و بڕوایه‌دا نین كه‌ ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌ی‌ حكومه‌ت ببێته‌ مایه‌ی‌ به‌دیهێنانی‌ داوا سه‌ره‌كییه‌كه‌یان. هێشتا مشتومڕ ده‌رباره‌ی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ پێشوه‌خت‌و یاسایه‌كی‌ نوێ‌ بۆ هه‌ڵبژاردن نه‌خه‌مڵیوه‌، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ نه‌گه‌یشتوونه‌ته‌ ڕێژه‌ی‌ پێویستی‌ ڕه‌مزی‌‌و میللیی بۆ ئه‌وه‌ی‌ ڕاپه‌ڕین‌و شۆڕشه‌كه‌یان مۆركێكی‌ نیشتمانیی مه‌ده‌نی‌ گشتی‌ وه‌ربگرێت بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی‌ هه‌ژموونی‌ ئیقلیمیی ئێران له‌سه‌ر وڵات.

هه‌موو ئه‌و پرسانه‌ نیشانه‌ی‌ لاوازیی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ی‌ عیراقن، بۆیه‌ قابیلی‌ تێشكشانه‌، به‌ڵام تراژیدیای‌ گه‌وره‌ توانای‌ سه‌رله‌نوێ‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ هێزه‌ حوكمڕانه‌كانی‌ ئێستایه‌ بۆ سه‌ر ده‌سه‌ڵات به‌ هه‌مان گوڕو تینه‌وه‌، ئه‌گه‌ر به‌م نزیكانه‌ هه‌ڵبژاردنێكی‌ گشتی‌ ئه‌نجام بدرێت!

و/ سیڤه‌ر
سه‌رچاوه‌/ Alhurra.com



ئه‌م بابه‌ته 223 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر