سيناریۆكانی‌ عیراق‌و لوبنان: ته‌نگژه‌ی‌ درێژخایه‌ن

PM:10:26:15/11/2019
دۆسیە: شیکار


جۆیس کەرەم
نووسەر، مامۆستا لە زانکۆی جۆرج واشنتۆن

شۆڕشی‌ ئۆكتۆبه‌ر له‌ عیراق ‌و لوبنان شتێك نه‌بوو به‌ خه‌یاڵی‌ ده‌سه‌ڵات ‌و پشتیوانه‌ ده‌ره‌كییه‌كانیاندا بێت له‌ ئێران ‌و ئه‌مریكاو وڵاتانی‌ عه‌ره‌بیدا. شۆڕشه‌كه‌ی‌ عیراق وا پێده‌نێته‌ مانگی‌ سێهه‌مه‌وه‌، ئه‌وه‌ی‌ لوبنانیش وا ده‌بێته‌ سێ‌ هه‌فته‌، به‌ڵام ئاسۆی‌ هیچ چاره‌سه‌رێكی‌ تۆكمه‌ به‌دیناكرێت كه‌ حكومه‌ت‌و پشتیوانه‌كانیان په‌سه‌ندی‌ بكه‌ن، بۆیه‌ ئێستا له‌به‌رده‌م ته‌نگژه‌یه‌كی‌ درێژخایه‌نداین له‌نێوان ده‌سه‌ڵات ‌و شه‌قام ‌و سیناریۆكانی‌ داهاتوودا.
 
ده‌بوو (ئۆكتۆبه‌ر) مانگی‌ میوانداریكردنی‌ (عادل عه‌بدولمه‌هدی‌) سه‌رۆك وه‌زیرانی‌ عیراق بووایه‌ له‌ كۆشكی‌ سپی‌، هه‌روه‌ها ده‌بوو مانگی‌ دانوستانی‌ نه‌وت‌و گاز بوایه‌ كه‌ (سه‌عد حه‌ریری‌) سه‌رۆك وه‌زیرانی‌ ده‌ست له‌كاركێشاوه‌ی‌ لوبنان له‌گه‌ڵ وڵاتانی‌ په‌یوه‌ندیدار ئه‌نجامی‌ بدایا. كه‌چی‌ كۆشكی‌ سپی‌ خه‌نده‌یه‌كی‌ ئه‌وتۆی‌ نیه‌ به‌رامبه‌ر عه‌بدولمه‌هدی‌. سه‌باره‌ت به‌ حكومه‌تی‌ كاربه‌ڕێكه‌ری‌ لوبنانیش، هیچ رێكه‌وتنێكی‌ پێویست له‌ئارادا نیه‌ بۆ به‌شكردن ‌و پشكداری‌ له‌ گرێبه‌سته‌كانی‌ نه‌وت‌و گازدا. 

له‌باتی‌ ئه‌وانه‌، مانگی‌ ئۆكتۆبه‌ر، ڕاپه‌ڕینی‌ شه‌قامی‌ پێبوو، ڕاپه‌ڕینی‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌ی‌ كه‌ متمانه‌ی‌ به‌ ده‌سه‌ڵات نه‌ماوه‌و بێزاربووه‌ له‌ به‌ڵێن ‌و قسه‌ی‌ بریقه‌دار، شه‌قام له‌ڕێی‌ ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ قۆناغی‌ گۆڕانی‌ ده‌ستپێكردووه‌، ئه‌گه‌رچی‌ هێشتا ئه‌نجامه‌كانی‌ نادیارن.
 
خۆپیشاندانی‌ عیراقیه‌كان تایبه‌تمه‌ندیی خۆی‌ هه‌یه‌و جیاوازه‌ له‌ نموونه‌ لوبنانییه‌كه‌، هه‌رچه‌نده‌ هه‌ردووكیان ده‌سه‌ڵاتی‌ حوكمڕانیان كردووه‌ته‌ ئامانج‌و ده‌خوازن مێزه‌كه‌ به‌ڕووی‌ سه‌رله‌به‌ری‌ سیستمی‌ ئه‌منی‌ ‌و دادوه‌ری‌‌و سیاسیی وڵاتدا هه‌ڵگێڕنه‌وه‌، به‌ڵام گه‌مارۆی‌ توندی‌ ئه‌منیی له‌ عیراق‌و ده‌سته‌پاچه‌یی عه‌بدولمه‌هدی‌ له‌ وازهێنان -به‌پێچه‌وانه‌ی‌ سه‌عد حه‌ریری‌- هه‌ردوو نموونه‌كه‌ ده‌خاته‌ به‌رده‌م سیناریۆگه‌لی‌ جیاجیاوه‌.
 
سه‌باره‌ت به‌ عیراق، دوای‌ كوژرانی‌ زیاتر له‌ 260 خۆپیشانده‌ر‌و گه‌یشتنی‌ كاروانی‌ خۆپیشانده‌ران له‌ به‌سره‌و بۆ به‌غدا، چیتر هه‌مواری‌ ده‌ستوور‌و چاكسازیی ڕووكه‌شانه‌ –كه‌ ده‌سه‌ڵات به‌ڵێنێكی‌ وای‌ داوه‌- به‌س نیه‌ بۆ بێده‌نگكردنی‌ شه‌قام.    

به‌ڵێنه‌كانی‌ عه‌بدولمه‌هدی‌ له‌ شه‌قامی‌ ره‌شید‌و له‌ شاری‌ كه‌ربه‌لا، به‌ گولله‌ی‌ هێزه‌كانی‌ ئاسایش‌و نیشان شكێنه‌كان له‌باربران. چاكسازییه‌كانی‌ سه‌رۆك به‌رهه‌م ساڵح به‌هۆی‌ بۆمبی‌ فرمێسكڕێژو هه‌ڵمه‌تی‌ ڕه‌شبگیری‌‌و ڕفاندنی‌ چالاكوانان –له‌نێویشیاندا سه‌با ئه‌لمه‌هداوی‌- به‌ دیواردا كێشران.

ناكرێت باسی‌ دیالۆگێكی‌ جدی‌ بكرێت له‌نێوان ده‌سه‌ڵات ‌و شه‌قامی‌ عیراقیدا له‌كاتێكدا ڕۆژانه‌ هێزه‌ ئه‌منییه‌كان به‌ سه‌ركوتكردنی‌ خۆپیشانده‌ران، قسه‌ی‌ ده‌سه‌ڵات ده‌شكێنن. ناكرێت قسه‌ له‌سه‌ر ورده‌ چاكسازی بكرێت له‌ به‌رامبه‌ر بێكاری‌‌و هه‌ژاری‌‌و گه‌نده‌ڵی‌و تاڵانكردنی‌ 450 ملیار دۆلاری‌ سامانی‌ گشتی له‌ پێنجه‌مین وڵاتی‌ نه‌وتیی جیهاندا.

ئه‌مڕۆ نزیكترین سیناریۆ، توندكردنی‌ گه‌مارۆی‌ ئه‌منی‌و هه‌ندێك هه‌نگاوی‌ چاكسازیی ناته‌واوه‌، ئه‌وه‌ش ناتوانێت خۆپیشانده‌ران بێده‌نگ بكات. ئه‌وه‌ی‌ داوای‌ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی‌ په‌رله‌مان‌و گۆڕینی‌ سیستمی‌ سیاسییه‌ هه‌ژموونگه‌راكه‌ی‌ دوای‌ ڕوخانی‌ سه‌دام حسێنه‌، به‌ چاره‌سه‌ری‌ لاوه‌كی‌ ڕازی‌ نابێت. هه‌روه‌ك ده‌سه‌ڵات‌و پایه‌ ئه‌منییه‌كانی‌ –له‌نێویاندا حه‌شدی‌ شه‌عبی‌- به‌و ئاسانییه‌ ده‌ستبه‌رداری‌ ئه‌و ده‌سكه‌وتانه‌ نابن كه‌ له‌ساڵی‌ 2003وه‌ به‌ده‌ستیان هێناوه‌.
 
له‌به‌رده‌م بێده‌سه‌ڵاتیی حكومه‌ت‌و پشتیوانه‌ ده‌ره‌كییه‌كان –كه‌ ئێران دیارترینیانه‌- له‌ سه‌پاندنی‌ واقیعێكی‌ سیاسی‌‌و ئه‌منیدا، به‌رده‌وامیی خۆپیشاندان‌و گوشاری‌ شه‌قام لۆژیكیترین سیناریۆیه‌ له‌مڕۆدا، به‌ڵام قسه‌كردن ده‌رباره‌ی‌ كوده‌تای‌ سه‌ربازی‌ (سیناریۆی‌ سودان) یان ڕێگه‌چاره‌ی‌ ئه‌منی‌، بێگومان ده‌بێته‌ مایه‌ی‌ جه‌نگێكی‌ ناوخۆیی‌و ناواقیعی له‌چوارچێوه‌ی‌ هاوسه‌نگییه‌كانی‌ ئێستای‌ وڵاتدا.

سه‌باره‌ت به‌ لوبنان، ده‌ست له‌كاركێشانه‌وه‌ی‌ حه‌ریری، ده‌لاقه‌یه‌ك له‌ به‌یروت ده‌كاته‌وه‌ گه‌وره‌تر له‌وه‌ی‌ له‌ به‌غدا هه‌یه‌ بۆ قسه‌كردن له‌باره‌ی‌ رێگه‌چاره‌ی‌ واقیعی، سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ده‌سه‌ڵات‌و ده‌سته‌بژێری‌ حوكمڕان له‌دوای‌ رێكه‌وتنی‌ (تائیف)ه‌وه‌، قایل نابێت به‌ چاكسازیی ریشه‌یی ئه‌وتۆ كه‌ سه‌ربكێشێت به‌ره‌و گۆڕانكاری‌ له‌ پۆست‌و پشكه‌كاندا. 

پێناچێت هیچ چاكسازییه‌كی‌ دادوه‌ری‌ خۆی‌ بگرێت له‌به‌رده‌م خواستی‌ ئه‌وانه‌ی‌ له‌ لوبنان ده‌سه‌ڵاتدارن، هیچ گۆڕانكارییه‌كی‌ ئه‌منی‌‌و هیچ چاره‌سه‌رێكی‌ ئابووریی ڕیشه‌ییش مایه‌ی‌ قبوڵ نیه‌! ئه‌وه‌ی‌ حه‌ریری‌ ‌و سه‌رۆك میشێل عه‌ون كاری‌ بۆ ده‌كه‌ن، گه‌ڵاڵه‌یه‌كی‌ حكومیی ته‌كنۆكراته‌ كه‌ له‌لایه‌ن شه‌قامه‌وه‌ په‌سه‌نده‌. ڕه‌نگه‌ ئه‌مه‌ وا له‌ (حزب الله) بكات قوربانی به‌ هه‌ندێك ڕه‌مزی‌ هاوپه‌یمان بدات، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وه‌ به‌س نیه‌ بۆ خۆپاراستن له‌ داڕوخانی‌ ئابووری‌‌و بێده‌نگكردنی‌ خۆپیشانده‌ران. 

ئێستا خۆپیشاندانی‌ لوبنانییه‌كان وه‌رچه‌رخاوه‌ بۆ شه‌پۆلێكی‌ میللی‌و مانگرتن‌و یاخیبوون، ئه‌وه‌ش پێویستی‌ به‌ ڕێگه‌چاره‌یه‌كه‌ گه‌وره‌تر بێت له‌ گۆڕینی‌ فۆرمه‌ حكومییه‌كه‌. پێشبینی‌ ئابووریناسان‌و بانكی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ به‌و چه‌شنه‌یه‌ كه‌ له‌ماوه‌ی‌ چوار مانگی‌ داهاتوودا به‌یروت دووچاری‌ داڕوخانی‌ ئابووری‌ ده‌بێت. تاكه‌ ڕێگای‌ دوربوون له‌و داڕوخانه‌، ئه‌نجامدانی‌ گۆڕانكاریی ڕاسته‌قینه‌یه‌ له‌ لوتكه‌ی‌ هه‌ره‌می‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ لوبنانه‌وه‌، كه‌ ده‌رگا به‌ڕووی‌ چاكسازییه‌كی‌ گشتگیری‌ ئابووریدا بكاته‌وه‌، ئه‌و چاكسازییه‌ی‌ كه‌ پێشتر (حزب الله) ڕه‌تیكردووه‌ته‌وه‌. ته‌نها به‌و ڕێگایه‌ پشتیوانیی نێوده‌وڵه‌تی‌ فه‌راهه‌م ده‌بێت‌و وڵات ڕزگاری‌ ده‌بێت.
 
میكانیزمی‌ چاكسازییه‌كه‌ به‌ته‌واوه‌تی‌ له‌گه‌ڵ خواستی‌ زۆرینه‌ی‌ ده‌سته‌بژێری‌ سیاسیی لوبنانیدا یه‌كناگرێته‌وه‌، چونكه‌ ئه‌وان له‌ گه‌نده‌ڵی‌‌و تاڵانكردن‌و مژینی‌ پایه‌كانی‌ ده‌وڵه‌تدا ده‌ژین، به‌ڵام به‌بێ‌ ئه‌م چاكسازییانه‌ش، نه‌ ئابووری‌ ده‌مێنێ‌‌و نه‌ ده‌وڵه‌ت. پشتبه‌ستنی‌ ده‌سه‌ڵات به‌ گاز‌و نه‌وت، ڕزگاریان ناكات. هاوڵاتیی لوبنانی‌ –ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌نجامی‌ پشكنینه‌كان بۆ نه‌وت‌و گاز هاوتای‌ پێشبینییه‌كانی‌ ئه‌وانیش بێت- ئه‌وا ته‌نگژه‌ی‌ به‌شبه‌شێن له‌نێو ده‌سته‌بژێری‌ حوكمڕاندا زۆرتر ده‌كات.

ئاراسته‌ی‌ دروست له‌ عیراق‌و لوبنان، حكومه‌تی‌ تایبه‌تمه‌نده‌، كه‌ گره‌و له‌سه‌ر ده‌ره‌وه‌ نه‌كات تا سه‌رپه‌رشتی‌ بڕیار‌و به‌جێهێنانی‌ چاكسازیی ڕیشه‌یی ئه‌منی‌‌و دادوه‌ری‌ بكات. ئه‌م ئاراسته‌یه‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ سه‌ر ده‌سته‌بژێری‌ حوكمڕانی‌ هه‌ردوو وڵات، ئێرانیش پێش هه‌مووان دژی‌ ده‌وه‌ستێته‌وه‌، له‌وانه‌یه‌ بتوانێت ئه‌م هه‌نگاوه‌ دوابخات، به‌ڵام نه‌ ده‌توانێت دایمركێنێته‌وه‌‌و نه‌ ده‌شتوانێت ڕێگریی لێبكات، چونكه‌ ئیتر ته‌وقی‌ ترس شكاوه‌و دێوه‌زمه‌ی‌ داڕوخانی‌ ئابووری‌ نزیك بووه‌ته‌وه‌.

و/ سیڤه‌ر
سه‌رچاوه‌/ Alhurra.com


ئه‌م بابه‌ته 314 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر