بیابانی خۆرئاوا

PM:11:54:08/11/2019
دۆسیە: ئینسکلۆپیدیا-دەوڵەتەکان


چۆمان تەقیەدین

ناوی فەرمی: کۆماری عەرەبی دیموکراتی بیابانی خۆرئاوا ، کە لە ئێستادا بەشێکە لە شانشینی مەڕاکیش (مەغریب).
پایتەخت: عیون.
ژمارەی دانیشتوان: 600.000 کەس.
ڕووبەر: 266.000 کیلۆ مەتر چوار گۆشە.
دابەشی کارگێری: لە 3 ویلایەت (جهە) پێکهاتووە ، کە دا بەش کراوە بە سەر7 پارێزگا کە ئەوانیش لە  42 شار پێکهاتووە.
نەتەوە: عەرەب  % 65 ، ئەمازیغ  % 32 ، نەتەوەکانی تر % 2 .
شوێنی جوگرافی هەرێمی بیابانی خۆرئاوا: ئەم هەرێمە داگیر کراوە ، دەکەوێتە باشووری وڵاتی مەڕاکیش (مەغریب) ، کە لە باکوورەوە بە ویلایەت (جهە) ی کەلیم وادنونی مەڕاکیش (مەغریب) ، وە لە خۆرئاواوە بە زەریای ئەتڵەسی وە لە باشوور و خۆرهەڵات بە وڵاتی مۆریتانیا وە هەرووەها لە خۆرهەڵاتەوە بە وڵاتی جەزائیر دەورە دراوە.
شارە گرنگەکانی: ئاسا ، بوجدور ، سەمارە ، تەرفایە ، داخلە ، ئوسەر.
مێژووی هەرێمی بیابانی خۆرئاوا و کێشە لەگەڵ شانشینی مەڕاکیش (مەغریب).

 ئەم هەرێمە لە کۆنەوە خەڵکی لێ ژیاوە وە یەکەم نەتەوە لەو وڵاتە ژیاوە نەتەوەی ئەمازیغ بوون ، بەڵام لە سەرەتا نەکەوێتە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەت لە دەوروبەری دا هەبوون ، دواتر بەشێک لە نەتەوەی سیریرییەکان کۆچیان بۆ ئەو ناوچەیە کرد ، پاشان هۆزە عەرەبەکان ڕوویان کردە ئەو ناوچەیە تا ئەوەی بووەنە زۆرینەی دانیشتوانی هەرێمەکە.

یەکەم دەسەڵاتی سیاسی توانی هەرێمی بیابانی خۆرئاوا بگاتە لە دەسەڵاتەکەی ئەوەیش دەوڵەتی ئیدریسییەکان بووە کە لە نێوان ساڵانی (944_788ز) دا بووە وە پاش نەمانی دەسەڵاتی دەوڵەتی ئیدریسییەکان هەرێمەکە جارێکی تر بێ دەوڵەت مایەوە وە بانگخوازی مەزهەبی مالیکی ئیسلامی  شێخ عەبدوڵڵا کوڕی یاسین (1055_1043ز) پادشای دەوڵەتی موڕابیتییەکان مەزهەبی مالیکی گەیاندە هەرێمەکە زۆربەی خەڵکی ئەو هەرێمەکە چوونە سەر مەزهەبی مالیکی وە ساڵی (1055ز) هەرێمی بیابانی خۆرئاوا بووە بەشێک لە دەوڵەتی موڕابیتییەکانی ئەمازیغی تا ساڵی (1147ز) وە دواتر بەشێک لەو هەرێمە بووە بەشێک لە دەوڵەتی موەحیدەییەکانی ئەمازیغی لە نێوان ساڵانی (1269_1147ز) وە بەشەکانی تری بیابانی خۆرئاوا لە سەر شێوازی خێڵیی بەریوەئەچوو لە ژێر ناوی چوار فەرمانڕەواییەکە وە بەڵام بەشێکی بچووکی باکووری هەرێمەکە بووە لە دەوڵەتی مەرینییەکانی ئەمازیغی لە نێوان ساڵانی (1469_1244ز) وە بەشێکی باکووری هەرێمەکە بووە لە دەوڵەتی واتتاسیدییەکان لە نێوان ساڵانی (1554_1469ز) دووبارە بەشێکی باکووری هەرێمەکە بووە لە دەوڵەتی سەعدییە لە نێوان ساڵانی (1659_1554ز) بەڵام بەشێکی زۆری هەرێمەکە چوار فەرمانڕەواییەکە بەردەوام بوون لە فەرمانڕەوایی کردنی تا ئەو کاتەی لە سەدەی پانزدەی زایینی دۆزەرە ئەوروپییەکان هاتنە هەرێمەکە ئەوە بوو لە ساڵی(1444ز) پوورتوگاڵییەکان هاتنە ئەو هەرێمە وە لەساڵی  (1478ز) ئیسپانییەکان یەکەم بنکەیان لەوێ دانا وە دواتر دۆزەرە کەنارییەکان لە ساڵی (1572ز) بۆ گەڕان بە دوای کانزا هاتنە ئەوێ وە دواتر لە ساڵی (1583ز) دەوڵەتی مەغریب ویستی دەسەڵاتی خۆی لە هەرێمەکە بچەسپێنێت وە دواتر لە ساڵی (1638ز) هۆڵەندەییەکان هەرێمی وادی زێر (ژهب) ی هەرێمەکەیان یان داگیر کرد وە دواتر لەساڵی (1665ز) ئینگلیزەکان بە شێوەیەکی کاتی دەستیان بە سەر هەرێمی وادی زێر (ژهب) ی هەرێمەکەیان گرت وە دواتر هۆڵەندەییەکان دەستیان بە سەردا گرتووە تا ساڵی (1727ز) هەرێمی وادی زێر (ژهب) ی هەرێمەکەیان هۆڵەندەییەکان ڕادەستی فەرەنسییەکان کرد وە لە ساڵی () سوڵتان موحمەدی سێیەم (1790_1757ز) ی سوڵتانی مەڕاکیش (مەغریب) لەگەڵ پادشا کارلوسی سێیەم (1788_1716ز) پەیماننامەی مەڕاکیشیان واژۆ کرد کە تێدا سوڵتانی مەڕاکیش (مەغریب) دانی بە سەروەری ئیسپانیا بە سەر ناوچەی دۆڵ (وادی) ی نونی هەرێمی بیابانی خۆرئاوا وە لە ساڵی (1869ز) ئیتاڵییەکان و لە ساڵی (1872ز) ئینگلیزەکان وە لە ساڵی (1785ز) بەلژیکی وە لە ساڵی (1880ز) فەرەنسییەکان وە لە ساڵی (1883ز) ئەڵمانییەکان هەوڵیداوە دەست بە سەر هەرێمی بیابانی خۆرئاوادا بگرن وە دوا جار ئیسپانییەکان لە ساڵی (1883ز) دەستیان گرت بە سەر هەرێمی بیابانی خۆرئاوادا بە پێی کۆنگری بەرلینی ساڵی (1884ز) ئەوروپپیەکان کە دانیان نا بە بە پارزێزگاری  ئیسپانییەکان بۆ سەر هەرێمی بیابانی خۆرئاوا وە کاتێک  شانشینی مەڕاکیش (مەغریب)  لە ساڵی (1956ز) سەربەخۆیی بە دەست هێنا لە فەرەنسییەکان و ئیسپانییەکان داوای هەرێمەکەی کرد بەڵام ئیسپانییەکان ڕەتیان کردووە وە لە ساڵی (1958ز) دووبارە داوای کردووە بەڵام جارێکی تر ڕەت کرایەوە وە دەسەڵاتی ئیسپانییەکان  تا ساڵی (1773ز) وە  بەرەی پولیساریۆ (بەرەی میللی بۆ ڕزگاری کردن) ی بیابانی خۆرئاوا لە ڕێکەوتی (1973_5_20) دامەرزا بۆ ڕزگاری بیابانی خۆرئاوا خەباتی ئەکرد وە بەڵام دەسەڵاتی ئیسپانی تا ساڵی (1975ز) بەردەوام بووە وە سوڵتان موحمەدی دووەم (1999_1961ز) لە ڕێکەوتی(1975_11_6) بە سەرکردایەتی خۆپیشاندانی گەورە بە ناوی خۆپیشاندانی سەوەز بە دەست بە سەردا گرتنی هەرێمی بیابانی خۆرئاوا کە ژمارەیان نزیکەیی (350.000) کەس هەبوو لەگەڵ (120.000) سەربازی سوپای شانشینی مەڕاکیش (مەغریب)  چووە ناو هەرێمەکە کە خۆپیشاندانەکە تا ڕێکەوتی (1975_11_9) وە لە ڕێکەوتی (1975_11_14) ڕێکەوتننامەی مەرید لە نێوان ئیسپانیا و شانشینی مەڕاکیش (مەغریب)  و مۆریتانیا واژۆ کرا بە پێی ئەو ڕێکەوتننامەیە بیابانی خۆرئاوا لە نێوان مەڕاکیش (مەغریب) و مۆریتانیا دابەش کرا وە هەرووەها لە کۆتایی ساڵی (1975ز) دادهای دادی نێودەوڵەتی ڕاگەیاند کە بیابانی خۆرئاوا بەشێکە لە شانشینی مەڕاکیش (مەغریب)وە بەرەی پولیساریۆ دژی دابەش کردنەکە وەستایەوە وە لە ڕێکەوتی (1976_2_27) وە  بەرەی پولیساریۆ (بەرەی میللی بۆ ڕزگاری کردن) ی بیابانی خۆرئاوا  لە ژێر ناوی کۆماری عەرەبی دیموکراتی بیابانی خۆرئاوا سەربەخۆیی هەرێمەکەی ڕاگەیاند وە هەرووەها  دژی داگیرکاری هەر دوو وڵاتەکە دەستی کرد بە بەرپا کردنی شەڕی بە هاوکاری وڵاتی لیبیا و جەزائیر وە سەرکەوتوو بوو تا بەوە بوو مۆریتانیا لەو کشایەوە کە بەری کەوتبوو وە سوپای دەستی گرت بەو بەشەی مۆریتانیا وە شەڕی مەڕاکیش (مەغریب) و بەرەی پولیساریۆ بەردەوام بوو وە ئەوەش بووە هۆی ئاوارە بوونی خەڵکێکی زۆری بیابانی خۆرئاوا بۆ وڵاتی جەزائیر لە چادرگەی تەنەف نیشتەجێ کران  وە لە ساڵی (1982ز) ڕێکەوتننامەی ئاشتییان واژۆ کرد کە بە پێی ئەو ڕێکەوتننامەیە کۆماری عەرەبی دیموکراتی بیابانی خۆرئاوا بووە ئەندام لە ڕێکخراوی یەکێتی ئەفریقیا بەڵام دواتر دووبارە جەنگ دەستی پێکردووە وە لە ساڵی (1988ز) مەڕاکیش (مەغریب)  و بەرەی پولیساریۆ ڕێکەوتنی ئاشتییان واژۆ کرد کە بە ڕێگای ڕیفراندۆم چارەنووسی بیابانی خۆرئاوا دیاری بکرێت لە ژێر سەرپەرشتی  نەتەوەیەکگرتووەکان  وە ئاوارەکان بگەرێنەوە وە لە ساڵی (1991ز) جارێکی تریش هەمان بڕیاریاندا کە لە ساڵی (1992ز) ئەو ریفراندۆمە بکرێت بۆ یەکلای کردنەوەی چارەنووسی هەرێمەکە بەڵام تا ئێستا نەکراوە وە ملمڵانێی نێوان مەڕاکیش (مەغریب)  و بەرەی پولیساریۆ تا ئێستا بەردەوامە وە هەرووەها تا ئێستا نزیکەیی (25) دەوڵەت دانی ناوە بە سەربەخۆیی کۆماری عەرەبی دیموکراتی بیابانی خۆرئاوا بەڵام زۆربەی وڵاتانی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی دانی نەناوە پێی وە ئەم کۆمار نا فەرمییە ئەندامە نییە لە ڕ ێکخراوی نەتەوەیەکگرتووەکان. 

سه‌رچاوه‌:
1-یاسین سابرساڵح:ئینسایکڵۆپیدیای گشتی-سلێمانی2005ز.
2-عه‌لی که‌ندی:فه‌رهه‌نگی ڕووداوه‌کانی کوردستان و وڵاتانی جیهان-هه‌ولێر2005ز. 
3-رواج حاجی:وڵات ناس-هه‌ولێر2011ز.


ئه‌م بابه‌ته 196 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر